نەكەلى ايەلدىڭ جاسىرىن ءجۇرىسىن تۇسىنە المايمىن
مۇنداي اڭگىمە قوزعاپ وتىرعان سەبەبىم جازا باسىپ، جاڭىلىسىپ جۇرگەن جاندار بار بولسا، ويلانار، اقىلعا كەلەر دەگەن ءۇمىتىم بار.
مەن جۇمىس ىستەيتىن ورىندا، نەگىزىنەن، ايەل ادامدار ەڭبەك ەتتى. باستىعىمىز - ەر ادام. كوپ ايەل ىستەيتىن ورتا قايدان تىنىش بولسىن، پىش-پىش ءسوز، ءوزارا ءبولىنۋ، ءبىر-ءبىرىن ارانداتۋ دەگەندەي سۇمدىقتىڭ نەشە ءتۇرىن وسى جەرگە كەلگەندە كوردىم. «قايدان عانا مۇندا جۇمىسقا تۇردىم» دەپ وكىنگەن كەزدەرىم از بولعان جوق.
مەنىڭ جالعىزباستى جەسىر ايەل ەكەنىمدى بىلگەن ارىپتەستەرىم، باسىندا اياۋشىلىق كوزبەن قاراعانداي بولدى. ولارى ماعان ۇناعان جوق. سويتسەم اياۋشىلىق تانىتقانداي بولىپ، اياعىمنان شالىپ ءجۇر ەكەن. ونى بىلگەندە ءتىپتى كۇيىپ كەتتىم. كەيدە جۇمىستى تاستاپ ايدالاعا بەزىپ كەتكىم كەلەتىن.
جالپى، مەنىڭ مىنەزىم ءبىرتوعا. ەشكىممەن اشىلىپ سويلەسپەيمىن، سىرىمدى سىرتقا شاشا بەرمەيمىن. بۇل ورتاداعى ساقتىعىم ءوز الدىنا. كەز كەلگەن نارسەگە سابىرمەن قاراۋ كەرەك، اقىلعا سالۋ كەرەك دەپ ءوزىمدى بايسالدى ۇستاۋعا تىرىسامىن. ءبىراق شەكتەن شىعىپ كەتسە، ايامايمىن. وسىنداي مىنەزىمنەن بە، جوق، ۇجىمداعىلار مەنى ورتالارىنا تارتقىسى كەلمەدى مە، بىلمەيمىن، مەن ايتەۋىر ءوز-وزىممەن ساياق ءجۇردىم. ول ءبىر جاعى ماعان ۇنايتىن دا. سەبەبى ءبىر-بىرىنە كۇلە قاراپ، ارتىنان نەبىر سۇمدىقتاردى بىلىقتىرىپ جۇرگەن ورتانىڭ ىشىنە ەنگىم كەلمەگەن.
بايقايمىن، قىز-كەلىنشەكتەردىڭ باستىعىمىز تۋرالى كوزقاراستارى ءارتۇرلى. بىرەۋلەرى «قاتال، ادىلەتتى، جاقسى ادام» دەسە، ەندى بىرەۋلەرى «قىزقۇمار، ۇجىمعا جاڭادان كەلگەن ايەل زاتىنا كوز سالماي قويمايدى» دەيدى. ءبىراق ءوزىم ماعان قاتىستى ارتىق قىلىعىن بايقاعان ەمەسپىن.
ارامىزدا قابىلەتى ورتاشا، ءبىراق مۇرنىن ءشۇيىرىپ جۇرەتىن ءبىر كەلىنشەك بار ەدى. ءوزىنىڭ اناۋ ايتقانداي سۇلۋلىعى دا جوق. سول ايەل تۋرالى ۇجىمداعىلار كوزى جوقتا باستىقپەن قوساقتاپ، ءتۇرلى اڭگىمە قىلادى دا، كوزىنە بارلىعى ونى جاقسى كورەتىن، كەرەمەت قۇرمەت تۇتاتىن ادامداي سىزىلا قالادى.
ال ول ايەلدىڭ وركوكىرەكتىگى ماعان مۇلدە ۇنامايتىن. ۇجىمعا كەلگەننەن ەكەۋمىزدىڭ جۇلدىزىمىز قارسى بولدى. ول مەنى نە ءۇشىن جاقتىرمايتىنىن بىلمەدىم، مەن ونىڭ ءوزىن بارىنەن ارتىق سانايتىن قىلىعىن جاقتىرمادىم. ەكەۋمىزدىڭ مۇنداي قارىم-قاتىناسىمىز باسقارلارعا مايداي جاققان سياقتى.
مەنىڭ امانىمدى بىردە السا، بىردە المايدى، مەن وتىرعان جەردە قاباعىن تىرجيتىپ، مەنەن گورى جوعارىراق جەرگە وتىرۋعا تىرىسادى. قىزىق، ەشكىم ونىمەن باقتالاسىپ جۇرگەن جوق، ءبىراق ءوز-وزىنەن سولاي ەتەدى.
بايقاسام، باستىعىم ەكەۋىنىڭ اراسىندا، راسىمەن، ءبىر بايلانىس بار سياقتى. تاڭ قالدىم، ەكەۋى دە ءۇيلى-باراندى ادامدار. باستىقتى قويشى، ەرلى ايەلدى ايتساڭشى. سۇمدىق قوي. قانشا ويلاسام دا، ساناما سىيعىزا المادىم.
كەشكىلىك جۇمىسىم كوپ دەگەن جەلەۋمەن جاڭاعى ايەل جۇمىستا قالىپ قالادى، ءبىز ۋاقىتىندا قايتىپ كەتەمىز. ءبىر جاققا ءىس-ساپارعا بارۋ كەرەك بولسا، سول كەتەدى. ءتىپتى ەكەۋىنىڭ ءبىر ماشينادان ءتۇسىپ جاتقانىن دا كوزىممەن كوردىم. نەگە ونىڭ ەلدەن ەرەكشە كورىنگىسى كەلەتىنىن، نەگە وعان باسقالاردىڭ جالپاقتايتىنىن تۇسىنگەندەي بولدىم. ءبىراق ماعان نەگە وشىگىپ جۇرگەنىن تۇسىنە المادىم.
سويتسەم، ارىپتەستەرىمىز ءوز ارالارىندا وتىرىپ، «وعان باستىقتىڭ كوزى ءتۇسىپ ءجۇر. ول دا كەتارى ەمەس. ەكەۋىنىڭ كابينەتتە قالجىڭداسىپ وتىرعانىن بايقادىق» دەگەندەي، مەنىڭ سىرتىمنان وتىرىكتى سىقپىرتىپتى. سونى ەستىگەن ول ناقسۇيەرىن قىزعانىپ جۇرگەن ەكەن.
ول مەنىمەن شىنداپ ەرەگەسۋگە كىرىستى. جۇمىستا مەن تۋرالى «جۇرگىش»، «سەكس-بومبا»، «كورىنگەن ەركەككە كوز سالادى ەكەن»، «كۇيەۋى دە سونىڭ كۇيىگىنەن ءولىپتى» دەگەندەي، بىقسىق سوزدەر تاراپتى. مىنا سوزدەر مەنىڭ جانىمدى قاتتى جارالادى. جۇمىستان كەتەمىن دەپ شەشتىم. جاقىن قۇربىما جىلاپ تۇرىپ ايتىپ ەدىم، ول «سەن نەگە كەتەسىڭ؟ ولارعا كەرەگى دە سول. سەن تازاسىڭ، سوندىقتان باسىڭدى كوتەر دە، كەۋدەڭدى تىك ۇستا. ولار سەنى تاپتالعان، ەسەڭگىرەگەن كۇيىڭدى كورگىسى كەلەدى. جەڭىلمە. اققا قۇداي جاق دەگەن» دەپ مەنى ءبىراز سەرپىلتىپ تاستادى.
سوسىن مەن نەگە سولاردىڭ قاڭقۋ سوزدەرى ءۇشىن جۇمىستان كەتۋىم كەرەك، بالالارىم ءۇشىن ەشقاشان مويىماۋىم كەرەك دەپ، بويىمدى جيناقتاپ الدىم. وسى سوزدەردىڭ ءبارىن سول ايەلدىڭ شىعارىپ جۇرگەنىن ءىشىم سەزەدى. ىزا بولعاندا كۇيەۋىنە بارىپ نە ىستەپ، نە قويىپ جۇرگەنىن ايتىپ بەرەيىن بە دەپ تە وقتالدىم. قوي، ءبىر وتباسىنىڭ وبالىنا قالىپ نەم بار دەپ تاعى قويدىم.
كەزەكتى ەرەگەسۋلەردىڭ بىرىندە بۇرىنعىداي ءۇنسىز قالعان جوقپىن. قاتتى اشۋلانعانىم سونداي، جەرىنە جەتكىزىپ تۇرىپ ايتىپ، ەسىگىن تارس جاۋىپ كەتتىم. «نەكەدەن ساداعا كەت. كۇيەۋىنىڭنىڭ سىرتىنان نە ىستەپ جۇرگەنىڭدى مەن عانا ەمەس، بۇكىل جۇرت بىلەدى. قىزىلدى-جاسىلدى كويلەكتى كيىپ كولبەڭدەپ، كۇندە ءىس-ساپارلاپ جۇرگەنىڭدى كورمەي ءجۇر دەيمىسىڭ» دەپ بار بىلگەنىمدى ايتا باستاپ ەدىم، ءلام-ميم دەپ ءتىل قاتا الماي كابينەتتەن شىعىپ كەتتى.
بۇل ءسوز باستىقتىڭ قۇلاعىنا دا جەتكەن بولۋى كەرەك، ەكى جاقتىڭ دا وتباسى مۇشەلەرى ەستىپ-ءبىلىپ قالماسىن دەدى مە، جاڭاعى ايەل باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتتى. ءوزى اۋىستى ما، الدە باسەكە سويلەسىپ، اۋىستىردى ما - ول جاعىن بىلمەيمىن.
قازاقتا «قاسقىردىڭ اۋزى جەسە دە قان، جەمەسە دە قان» دەگەن ءسوز بار. كۇيەۋسىز ايەل ءجۇرسىن-جۇرمەسىن قاڭقۋ ءسوز ارتىنان ەرىپ جۇرەدى دە، كۇيەۋى بار ايەلدەر نە ءبىر سۇمدىقتار جاساپ جاتسا دا، ولار سۇتتەن اق، سۋدان تازا بولىپ، وتىرىك قىلىمسي قالاتىندارىنا قاتتى نالىدىم. ءبىر جاعىنان، جاڭاعى ايەلدىڭ كۇيەۋىن ايادىم. ەكىنشى جاعىنان، «ەز نەمە، ءبىر ايەلىنە يە بولا الماي جۇرگەن وزىنە دە سول كەرەك» دەدىم اشۋىم كەلىپ.
بالكىم، مەن كەي نارسەلەردى تۇسىنە المايتىن شىعارمىن، مۇمكىن، مەن ەسكى كوزقاراستاعى ادام شىعارمىن، بىلمەيمىن، تەك اق نەكەلى ايەلدەردىڭ اق توسەگىن بىلعاپ جۇرگەن ارەكەتتەرىنە توزە المايمىن، ولاردىكى قىلمىس دەپ ەسەپتەيمىن.
نازيرا، الماتى.
«الاش ايناسى»
