دوللار مەن تەڭگە كۇرەسسە
ودان ءسال كەيىن، مامىر، ماۋسىم ايلارىندا ەلدىڭ قارجى سەكتورىنىڭ 2030 - جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى قارالىپ جاتقانى بەلگىلى بولدى.
باعدارلاما جوباسىنىڭ نەگىزى قارجى سەكتورى تۇجىرىمداماسىندا كورىنىس تاپقانىن جانە ۇلتتىق بانكتىڭ جىل باسىندا ايتىلعان ۋادەسىن ورىنداۋدا ەۆوليۋتسيالىق جولدى تاڭداپ العانىن، وعان ۇلكەن دايىندىقپەن كىرىسۋگە شەشىم قابىلداعانىن ايتادى. سونىڭ ىشىندە ەڭ باستىسى - بانك دەپوزيتتەرىندەگى تەڭگە سالىمىنىڭ پايىزدىق مولشەرىن 10 پايىزعا ارتتىرۋعا شەشىم قابىلدانىپ، تەڭگە تۇرىندەگى دەپوزيت سالىمدارى - 10 پايىز، ال ۆاليۋتا تۇرىندەگىسى 4 پايىز بولىپ بەلگىلەنگەنى، دوللاردى ساتىپ الۋدىڭ جوعارى شەكتى مولشەرىنىڭ بەلگىلەنۋى، وتاندىق بانكتەردىڭ ەل ىشىندە دوللاردى ايىرباس قۇرالىنا اينالدىرۋعا شەكتەۋ قويعانى. ال ۇلتتىق بانكتىڭ ماماندارى بولسا، بۇل باعدارلاما كونتسەپتسيانىڭ تاساسىندا قالمايتىنىن، ەلدىڭ ەكونوميكالىق- قارجىلىق ساياساتىن وزگەرتۋگە جول اشاتىن ستراتەگيالىق ءمانى بار باس قۇجات بولعاندىقتان، جوبا كۇيىندەگى قۇجاتتىڭ ءاربىر تارماعى، ءاربىر بابى ساراپشى - مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانىپ، دايىندالىپ جاتقانىن ەسكەرتتى.
ۇلتتىق بانكتىڭ «جەتى رەت ولشەپ، ءبىر كەسۋگە بەت العان ۇستانىمى» قارجىگەر- ساراپشىلاردىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ وتىر. ساراپشى دوسىم ساتبايەۆ ۇلتتىق ەكونوميكاسىن دوللاردىڭ قىسپاعىنان الىپ شىقپاققا ءبىز عانا ەمەس، جان- جاعىمىز دا كىرىسىپ جاتقانىن ايتادى. ولاردىڭ قاتارىندا جاپونيا دا، قىتاي دا بار. مەملەكەتتىك ءمانى بار باعدارلامالاردى حالىقارالىق زاڭدارمەن رەتتەۋ ماسەلەسى تاعى بار. سوندىقتان مۇنى بۇگىن قابىلدانىپ، ەرتەڭ ۇمىتىلىپ كەتەتىن كوپ باعدارلامالاردىڭ ءبىرى دەپ قابىلداۋعا بولمايدى. سەبەبى الداعى ونجىلدىقتارداعى ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ تەڭگەلىك سيپاتىن ناق وسى باعدارلاما شەشپەك. ساراپشى رەسەي اپتا باسىندا عانا ا ق ش جانە ە و ەلدەرىنەن كەلەتىن يمپورت ونىمدەرىن الماستىراتىن باعدارلامانىڭ جوباسىنا كىرىسىپ كەتكەنىن ايتتى. «رەسەيدىڭ دوللارعا دەگەن تاۋەلدىلىگى، بىزدەگىدەي ەمەس. قوعامى دا شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن تاۋەلدىلىك قۇرساۋىنا ءدال بىزدەگىدەي مويىنسۇنىپ كەتكەن جوق. ەل ىشىندەگى ايىرباس رۋبلمەن ەسەپتەلەدى. سوندىقتان دوسىم ساتپايەۆتىڭ پايىمداۋىنشا، ەكونوميكاسىن دوللاردان ارىلۋعا دەگەن تالپىنىس، رەسەيدە ءدال بىزدەگىدەي وزەكتى ەمەس» دەيدى دوسىم ساتبايەۆ.
ال قارجىگەر ەرلان يبراگيم ءبىزدىڭ وسى كۇنگە دەيىن بيۋدجەتتى قوس ۆاليۋتانىڭ بيلىگىندە بولىپ كەلگەنىمىزدى ايتادى. ودان بولەك، ۇلتتىق بانكتىڭ М2 جانە 3 М اقشا اگرەگاتتارى قۇرامىندا دوللارمەن نوميناتسيالاناتىن اگرەگاتتار تاعى بار. ءبىز دوللاردان ارىلۋعا تالپىنساق، ەڭ الدىمەن قور بيرجالالارىنداعى تەڭگەنىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ كەرەك. ولاردىڭ 57 پايىزىن ۆاليۋتالىق ساتۋ مەن ساتىپ الۋلار قۇرايدى. «ال وتاندىق ەميتەنتتەردىڭ اكتسياسى بويىنشا جاسالعان كەلىسىمشارت كولەمى - نەبارى 0,1 پايىز. بىزدەگى قور بيرجاسى وتاندىق ەمەس، ول ەل ەكونوميكاسىنا ەش پايداسى جوق Forex- تىڭ ءبىر فيليالى سياقتى. سوندىقتان قور نارىعىن دامىتامىز دەپ شابۋىلداۋدى قويۋ كەرەك. بىزگە ءوزىمىزدىڭ اقشانى قۇرۋ كەرەك، تەڭگەنىڭ قولدانىس اياسىن ورىستەتۋ قاجەت. سوندا ۇلتتىق ۆاليۋتانى تۇراقتاندىرامىز. ول ءۇشىن М2 جانە 3 М اقشا اگرەگاتتارى قۇرامىنان دوللاردى الىپ تاستاۋ كەرەك. سىرتتان ينۆەستور تارتامىز دەپ جۇمسارتىپ العان ۆاليۋتالىق شەكتەۋلەردى قايتادان كۇشەيتۋ قاجەت. ەڭ باستىسى، ىرگەلى وندىرىستىك ينتەگراتسيانى قولعا الۋىمىز كەرەك. ونى جۇمىس ىستەتە الساق، ول وزدىگىنەن اقشا اينالىمى ينتەگراتسياسىن ءىلىپ الىپ كەتەدى. بارلىعى جەرگىلىكتى ءوندىرىستىڭ جۇمىس ىستەۋىنە باعىتتالۋى ءتيىس. ءوندىرىس قارىشتاسا، ۇلتتىق ۆاليۋتا دا كۇشەيەدى» دەيدى ەرلان يبراگيم.
«دوللارسىز ەكونوميكامىزدىڭ بەت- بەينەسى قالاي بولماق؟ » دەگەن سۇراققا بىردە- ءبىر ساراپشى تولىققاندى جاۋاپ بەرە المايدى. ءبىراق سەنىم دە بەرىك ەمەس. ۇ ب- نىڭ ەكس- ءتوراعاسى سوڭعى كەزدەرى دوللارمەن ەسەپ ايىرىسۋدى بىرتىندەپ، قىسقارتىپ، كارزىڭكەنى ءارتاراپتاندىرۋ جايىندا ءجيى ءسوز قوزعاي باستاعانى ەسىمىزدە. دوللاردان ارىلۋ ءۇشىن تەڭگە قۋات بەرەتىن كۇش ۇلتتىق ەكونوميكا ەكەنى بەلگىلى. ازىرگە ا ق ش دوللارىنا تىيىم سالۋعا الەۋەتىمىز جەتپەيدى. تەڭگەنىڭ عىلىمي تەحنيكامەن، ەلدىڭ يندۋستريالىق الەۋەتىمەن، ءتىپتى اسكەري كۇشپەن، مەملەكەتتىك تىلمەن قامتاماسىز ەتىپ ۇلگەرە الماعانىمىزدى ۇمىتۋعا بولمايدى. قازىرگى ءتوراعانىڭ دا قارجى سەكتورىنىڭ الداعى ونجىلدىقتارداعى جاڭا تۇجىرىمداماسىن قولعا الۋىنىڭ دا سەبەبى وسى. ساراپشىلار ەندىگى جەردە «ەلدى يندۋسترياليزاتسيالاۋدىڭ جانە ىشكى كاپيتالدى ينتەگراتسيالاۋدىڭ جاڭا ساياساتى قاجەت» دەگەن ماسەلەنى توتەسىنەن قويۋ كەرەك دەپ وتىر.
قارجىگەر ءىلياس يسايەۆ «11- اقپانداعى تەڭگەنىڭ قۇنسىزدانۋى - ۇكىمەت پەن ۇلتىق بانك قولعا العالى وتىرعان باعدارلاما ءۇشىن ادەيى جاسالدى ما؟ » دەگەن ويعا باسىمدىق بەرەدى. ەگەر ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانك بۇل ماسەلەنى شىنداپ قولعا الاتىن بولسا، قازاق تەڭگەسى مۇناي ەكسپورتىندا ايىرباس قۇرالىنا اينالار ەدى.
- ءبىز باعدارلامانى قابىلداماستان بۇرىن رەسەي ءتارىزدى سىرتقى ەكونوميكالىق بانك اشىپ، ۆاليۋتا ايىرباسىمەن اينالىسىپ كەلگەن نۇكتەلەردىڭ جۇمىسىن سوعان تاپسىرۋىمىز كەرەك. بۇل دوللارعا دەگەن سۇرانىستىڭ ازايۋىنا سەپ بولادى. قازاقستان ءوزىنىڭ حالىقارالىق ساۋدا وپەراتسيالارىندا ۇلتتىق تەڭگەگە كوشەتىن بولسا، وندا امەريكالىقتار قازاقستانداعى بارلىق مۇناي اكتيۆتەرىن شىنىمەن- اق قازاقستاندىقتاردىڭ قولىنا وتكىزىپ بەرەدى. سەبەبى الاتىن مۇناي ءۇشىن تەڭگەمەن تولەۋ كەرەك بولعاندىقتان، شەتەلدىكتەر ونى تەڭگە باعامىن بەلگىلەيتىن وسى ەلدىڭ ورتالىق بانكىنەن ساتىپ الۋعا ءتيىس بولادى. وسىدان كەيىن تەڭگەنى قانشا كولەمدە باسىپ شىعارسا دا بولا بەرەدى. ويتكەنى قازاق مۇنايىن الاتىن ەلدىڭ ءبارى تەڭگەنى ساتىپ الۋعا كىرىسەدى. مىسالى، ءوز ونىمدەرىن تەڭگەگە ساتقان گەرمانيا نەمەسە قىتاي وسى ۆاليۋتاعا قازاق مۇنايىن ساتىپ الا الاتىنىن بىلەتىن بولادى. سوندا قازاقستان ءوزىنىڭ ىشكى دامۋىمەن ءىس جۇزىندە اينالىسىپ، تەڭگەلەي قاراجاتتى ەلدىڭ ىشىنە ينۆەستيتسيالاي الادى. ءبىز وسىنداي تاسىلمەن عانا ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت بىرلەسىپ قولعا الماق بولىپ وتىرعان باعدارلامانىڭ جۇگىن جەڭىلدەتە الامىز، - دەيدى ءىلياس يسايەۆ.
گۇلبارشىن ايتجانباي
«ايقىن»
