سەمەيدە يادرولىق پوليگونىنىڭ قايعىلى تاريحى تۋرالى كورمە اشىلدى
سونىمەن بىرگە ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق جۇمىسى مەن يادرولىق قارۋسىز الەمدى ورنىقتىرۋ جونىندە قازاقستاننىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتى تۋرالى ماتەريالدار ۇسىنىلعان.
جالپى ەكسپوزيتسيا العاشقى يادرولىق بومبا سىناعىنىڭ ويداعىداي وتكەنى تۋرالى ت ا س س حابارىمەن اشىلعان. مۇندا كەڭەستىك بومبا جاساۋشى عالىمدار: اكادەميكتەر ساحاروۆ، كۋرچاتوۆ، حاريتون تۋرالى اقپاراتتار مەن ولاردىڭ سۋرەتتەرى قويىلدى. بۇل بلوكتا كەلۋشىلەردىڭ نازارىنا جەر استىندا سىناق جۇرگىزۋگە ارنالعان ۇڭعىما ماكەتى دە ۇسىنىلدى.
ەسكە سالا كەتەيىك، 3 جەردە (اۋادا، عارىشتا جانە سۋ استىندا) يادرولىق سىناقتاردى جۇرگىزۋگە تىيىم سالىنعان حالىقارالىق شارت كۇشىنە ەنگەن سوڭ پوليگوندا جەر استىنداعى جارىلىستار عانا جۇرگىزىلە باستادى. شارتقا 1963- جىلى10- قازاندا ك س ر و، ا ق ش جانە ۇلى بريتانيا قول قويعان بولاتىن.
كەلەسى ستەند «نيەۆادا-سەمەي» يادرولىق قارۋعا قارسى حالىقارالىق قوزعالىسىنىڭ قۇرىلۋىنا ارنالعان. وندا ءار جىلدارداعى سۋرەتتەر قويىلعان. سونىڭ ىشىندە «نيەۆادا-سەمەي» يادرولىق قارۋعا قارسى حالىقارالىق قوزعالىسىن قولداعان ەل پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قوزعالىس كوشباسشىسى ولجاس سۇلەيمەنوۆپەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتى؛ قوزعالىس ءار جىلدارى ۇيىمداستىرعان شارالاردىڭ جانە بەلگىلى بەلسەندىلەر-ۆياچەسلاۆ كوبرين، مارات ورازالين، زويا سيمبيرتسيەۆا جانە ت. ب. سۋرەتتەرى قويىلدى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى» 1991- جىلعى 29- تامىزداعى 409№ تاريحي جارلىعى كورمەدە باستى ورىن الادى.
وسى ساتتەن باستاپ يادرولىق قارۋسىز قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالادى. بۇل دا كورمە ستەندتەرىنەن كورىنىس تاپتى. وسىلايشا ستەندتەردىڭ بىرىندە ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قىزمەتى نازارعا ۇسىنىلدى.
ەكىنشى ستەندتە قازاقستان ۇسىنعان يادرولىق قارۋدان ازات الەمنىڭ جاڭا مودەلى كورىنىس تاپتى. بۇل، الدىمەن ەلباسىمىزدىڭ ءتۇرلى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەردە ءسوز سويلەۋى، يادرولىق قارۋعا قارسى حالىقارالىق فورۋمداردىڭ وتكىزىلۋى. پولكوۆنيچي ارالىندا وتكەن شارالاردىڭ بىرىندە نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 29- تامىزدى يادرولىق قارۋ سىناقتارىنا قارسى ءىس-قيمىلدىڭ حالىقارالىق كۇنى باستاماسىن كوتەرگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە، سول جىلدىڭ 2- جەلتوقسانىندا ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 64- سەسسياسىندا ءتيىستى قارار ءبىراۋىزدان قابىلداندى.
مۇراجاي ديرەكتورى بەكەن تەمىروۆ حابارلاعانداي، بۇگىندە مۇراجايعا جالعاستىرا سالىناتىن عيماراتتىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى ازىرلەنۋدە. ەكسپوزيتسيالاردىڭ ءبىر بولىگى، ساقتاۋ قورى مەن 35 مىڭعا جۋىق بىرەگەي كىتابى بار عىلىمي كىتاپحانا سوندا كوشىرىلمەك. بوساعان ورىن ەسەبىنەن ەكسپوزيتسيالىق زالداردى كەڭەيتۋ جوسپارلانعان. الدىمەن بۇل پوليگون مەن «الاش» قوزعالىسىنا ارنالعان زالدارعا قاتىستى بولماق.
ەكسپوزيتسيادان بولەك مۇراجاي فوتوپلانشەتتەر كورمەسىن دايىنداپتى. ول اباي اتىنداعى تەاتر فويەسىندە عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيانىڭ ءوتۋى بارىسىندا كورسەتىلەدى. ەكسپوزيتسيا تاقىرىبى پوليگوندا سىناق جۇرگىزۋدى باستاعان ساتتەن قازىرگى كۇنگە دەيىنگى كەزەڭدى قامتىماق. فوتوپلانشەتتەردەن باسقا كورمەگە وزگە جادىگەرلەر دە قويىلادى.
29- تامىزدان 3- قىركۇيەككە دەيىن وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى العاش رەت ناگاساكي ۇلتتىق مەموريالدىق بەيبىتشىلىك كەشەنىنىڭ «حيروسيما مەن ناگاساكي تۋرالى ەستەلىك» كورمەسىن قابىلدايدى. بەيبىتشىلىك كەشەنىن جاپون ۇكىمەتى اتوم بومبالاۋىن باستان كەشىرگەن ادامدارعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى زاڭعا سايكەس قۇرعان. كورمەنىڭ باستى يدەياسى - بەيبىت الەمگە دەگەن ۇمتىلىس، اتوم جارىلىسىنىڭ تيگىزەتىن زيانىنىڭ وراسان ەكەنىن كورسەتۋ. مۇراجايدىڭ بۇل زالىن تاماشالاعاندار يادرولىق قارۋدى قولدانۋداعى تراگەديانىڭ تەرەڭىنە ءۇڭىلىپ، سالدارىنان تۋىندايتىن قايعى قاسىرەتتەردى تۇسىنەدى، وسىنداي زۇلماتتان قازا تاپقانداردى ماڭگى ەستە ساقتايدى.
كورمەگە بومبالاۋ سالدارى كورسەتىلگەن حيروسيما مەن ناگاساكي سۋرەتتەرى قويىلعان فوتو-ستەندتەرى بولاتىنى حابارلاندى. كورمەدە اتوم تراگەدياسىن باستان كەشىرگەن ادامدار - حيباكۋسيا تۋرالى ۆيدەولار مەن دەرەكتى فيلمدەر كورسەتىلەدى. تراگەديانى باستان كەشىرگەن ادامداردىڭ كوبى قيىندىقتارى تۋرالى كۇندەلىك جازعان. بۇل جازبالار دا كورمەگە قويىلماق. كورمەگە ناگاساكي يادرولىق بومبالاۋىنا كۋا بولعان ادام كەلىپ، تراگەديالىق وقيعا تۋرالى باياندايدى دەپ كۇتىلۋدە.
سونىمەن قاتار، سەمەي تۇرعىندارى مەن قوناقتارى «الەمگە ۇندەۋ حات» جازۋ بىرەگەي مۇمكىندىگىنە يە بولادى. ول ناگاساكيگە مەموريالدىق بەيبىتشىلىك كەشەنىندە ساقتالۋعا جىبەرىلەدى.
بۇگىندە كورمە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا كورسەتىلۋدە، ال وبلىستىق-ولكەتانۋ مۇراجايىنان الماتىداعى ق ر ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراجايىنا كوشىرىلەدى، دەپ حابارلادى قالا اكىمىنىڭ باسپا ءسوز قىزمەتىنەن.
