قۇمالاقشى جايلى نە بىلەمىز؟
قازىرگى تاڭدا الەم جۇرتشىلىعى اتتارىن جاقسى بىلەتىن نوسترادامۋس، ۆانگا سەكىلدى كورىپكەلدەر جايلى ءجيى ايتىلادى. ولاردىڭ ايتقاندارى بۇگىندە اقيقاتقا اينالىپ، حالىقتىڭ تاڭدانىسىن تۋعىزىپ جاتقانى تاعى دا راس. بۇل دا جۇمباق جاراتىلىستىڭ ءبىر سىرى شىعار. قازاق حالقىندا قۇمالاقشى دەگەن ۇعىم بار.
كوشپەلى ومىردە ءتورت تۇلىكتىڭ جايىن كۇيتتەپ ۇيرەنگەن قازاق ءۇشىن جوعالعان تۇلىگىن ىزدەگەندە بارار جەر، باسار تاۋى قالماي قۇمالاقشىلار كومەگىنە جۇگىنگەن. سونداي-اق باسقا دا جاعدايلاردا ولار وسىنداي تىرشىلىكپەن اينالىساتىن ادامداردىڭ جاردەمىن قاجەت ەتكەن. قۇمالاقشى الدىنا كەلگەن ادامنىڭ سان ءتۇرلى سەبەپپەن وسىنداي ارەكەتكە بارعانى بارىمىزگە بەلگىلى.
كونە كەزەڭدى كوزبەن كورگەن جوقپىز. كەشەگى كۇندەردىڭ كورىنىسىن تىلگە تيەك ەتە الامىز. اق جاۋلىقتى انالارىمىز قۇمالاق اشىپ وتىرۋشى ەدى. اسكەرگە كەتكەن بالاسىنىڭ حابارىن بىلگىسى كەلەتىن. وقۋدا جۇرگەن بالاسىنىڭ جاعدايىن بىلمەك نيەتپەن قىرىق ءبىر قۇمالاعىن سالاتىن.
ايتەۋىر، قۇمالاعى دۇرىس تۇسسە، كوڭىلىن دەمدەپ وتىراتىنىن كوزىمىز تالاي مارتە كورگەن ەدىك. قازىرگىدەي تەحنيكانىڭ وركەن جايا قويماعان كەزىندە قۇمالاق سالعان انالارىمىزدىڭ بۇل تىرشىلىگىنە ابدەن بويىمىز ۇيرەنگەن ەدى. ول كەزدە قازىرگىدەي قايدا جۇرسەڭ دە وپ-وڭاي تاۋىپ الاتىن ۇيالى تەلەفون بايلانىسى دەگەنىڭىز ەشكىمنىڭ تۇسىنە دە كىرمەيتىن.
ايتا كەتەرلىگى، قۇمالاقشى ەشقاشان ادامنىڭ بولاشاعى جونىندە جورامال جاسامايتىن. يسلام ءدىنىنىڭ يماندىلىعىنا ۇيىعان حالقىمىز سول قاعيدانى باستى نازاردا ۇستايتىن. تەك قانا جوق نارسەنى ىزدەۋگە، ەت جاقىنىنىڭ اماندىعىن ءبىلۋ ماقساتىندا قۇمالاقتى كادەگە جاراتىپ جاتاتىن ەدى. تاڭدانارلىعى، قۇمالاق سالعان ادامنىڭ بولجامى كوپ جاعدايدا تۇپ-تۋرا كەلىپ جاتاتىن-دى. ونى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءتۇرلى ءتىلسىمنىڭ سىرىنا ۇڭىلە بىلگەندىگىنىڭ ءبىر كورىنىسى دەپ ايتا الامىز.
جالپى العاندا، قۇمالاق سالۋ بال اشۋدىڭ ءبىر تۇرىنە جاتقىزىلادى. ەل ىشىندە جاۋىرىنشى، تامىرشى، ەسەپشى، الاقان-ساۋساققا قاراۋشى سەكىلدى بال اشۋشىلار كەزدەسەدى. وسىعان قاراماستان قاراپايىم جۇرت كوبىنەسە قۇمالاقشى كومەگىنە جۇگىنەدى. قىسقاسى، قىرىق ءبىر قۇمالاققا سەنەتىندەر سانى از ەمەس. بۇل كورىپكەلدىك ءتۇرى تەك بىزگە ءتان سياقتى كورىنەدى.
الايدا، قۇمالاق سالۋ ىسىمەن ورتا ازيا مەن كاۆكاز، ءۇندىستان مەن يران، تيبەت پەن كورەيا، جاپونيا مەن امەريكادا بولعاندىعىن تاريح بەتتەرىنەن جاقسى بىلەمىز. قازىرگى تاڭدا وعان ەلىمىزدە ءمان بەرىلىپ كەلەدى. دەگەنمەن، كەيبىر جاعدايدا ونى تەك پايدا تابۋدىڭ كوزىنە اينالدىرىپ العاندار از ەمەس.
قىسقاسى، قۇمالاقشى دەگەن ۇعىمنىڭ پايدا بولعانىنا قانشاما عاسىرلاردىڭ ءجۇزى بولدى. ول ەرەكشە قابىلەتتىڭ ءبىرى بولعاندىقتان حالقىمىزبەن بىرگە جاساسىپ، كەلەدى. عالىمدار بال اشۋدى نەگىزىنەن استرونوميالىق جانە استرولوگيالىق دەگەن ەكى ۇلكەن توپقا ءبولىپ قاراستىرادى. بال اشۋ ىشتەي ءتۇر-تۇرگە بولىنەدى. اتاپ ايتقاندا، گەومانتيا جەردەگى وزگەرىس ارەكەتتى، قيمىل-قوزعالىستاردى باقىلايدى. ال، حيرومانتيا - الاقان، ساۋساقتارىنا قاراپ، بولاشاقتى بولجايدى دەگەن ۇعىم بار. سونداي-اق، اريفمانتيا - ناقتى ەسەپتى بولجام جاسايدى.
ون سەگىز مىڭ عالامدى تولىق تانىپ، بىلە الماي كەلەمىز. ادامنىڭ اقىل-ويى قانشا جەردەن دامىپ كەتتى دەسەك تە، اسپان الەمىنىڭ قىر-سىرىنا قانىعۋ قولىمىزدان كەلەر ەمەس. زەڭگىر كوكتە ازىرگە زەردەمىز جەتپەي جۇرگەن جايلار بارشىلىق. بالكىم، عىلىم مەن تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعان ءبىر زاماندا ءبارىنىڭ كىلتى تابىلىپ قالار. بۇگىندە ءبىز تالاي سىردىڭ قۇپياسىن اشا الماي جۇرگەن جايىمىز بار.
قۇمالاق تارتۋعا قويدىڭ قىرىق ءبىر قۇمالاعى نەمەسە سوعان ۇقساس ۇساق تاستار، وسىمدىك ءدانى پايدالانىلادى. قۇمالاقشى قۇمالاق تارتاردا اق ماتا جايادى. ول اق ماتانىڭ بەتىنە قىرىق ءبىر قۇمالاقتى شاشىپ تاستايتىن بولادى. الدىمەن تاستاردى ءۇش-ۇشتەن، سوسىن 1/3 بولىكتى ءتورت-تورتتەن ءبولىپ، قالعان تاستاردى ماتا بەتىنە قويادى. سودان كەيىن ءۇش قاتارعا ءۇش رەتتەن قالدىق تاستى ورنالاستىرادى. ونى قۇمالاق تىزبەسى دەپ اتايدى. سالعاننان قالعان تاستاردى تاعى دا ۇشتەن ءبولىپ ساناپ، سوڭعى قالدىق پەن شاشىلعان تاستاردىڭ ورنالاسۋىنا قاراي قۇمالاقشى بولجامىن ايتادى. تۇسىنگەن ادامعا وسىلايشا تاستار دا «ءتىل ءبىتىپ» سويلەي باستايدى. وسىدان كەيىن قۇمالاقشى ايتقان بولجامنىڭ ناقتىلىعى ايقىندالا تۇسەدى.
وسى ىسكە ابدەن ۇيرەنگەن ادامدار ونى بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا تازا ورىندا تارتاتىن بولعان. ءتىلسىم كۇش رەتىندە قۇمالاقشىلىق قاسيەت اتادان بالاعا تۇقىم قۋالاپ بەرىلەدى دەگەن دە ۇعىم بار ەلدىڭ اراسىندا. قىسقاسى، بۇل دا اسپان الەمىمەن بايلانىستى تاعى ءبىر ايقىنداسا كەرەك-ءتى.
ءبىزدىڭ قازاق حالقى ەرتەدەن-اق اسپان الەمىنىڭ قىر-سىرىنا قانىق بولعان سەكىلدى. ماسەلەن، تۇندە جول جۇرگەن ادام تەمىرقازىققا قاراپ، جولدىڭ باعىتىن بىلگەن. ويتكەنى اتالعان جۇلدىز ءوز ورنىن وزگەرتە قويمايدى ەكەن. سونداي-اق جەتىقاراقشى، قۇس جولى دەگەن ۇعىمدار بىزدە قانشاما ۋاقىتتان بەرى بار. سوندىقتان قورقىت اتا جايلى اڭىزدا ءبىزدىڭ حالقىمىز جەر كىندىگىنە بايلانىستى وسىنداي ۇعىمداردى نەگىز ەتىپ العان بولۋى ابدەن مۇمكىن.
كونەدەن ساقتالىپ كەلە جاتقان قۇمالاقشىلىق جايىندا قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى بولعان شوقان ءۋاليحانوۆ تا ءبىراز دەرەكتەر قالدىرىپ كەتكەن. ول قۇمالاق سالۋدىڭ وتە ەرتە كەزەڭنەن ساقتالىپ كەلە جاتقانىن ارتىندا جازىپ قالدىرعان. قۇمالاق سالۋ تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل تۇرعىدا ماماندار ءوز جۇمىستارىن قولعا الادى دەگەن ويدامىز.
اۆتور: ادىلەت تالاپتان
«الاش ايناسى»
