بالانى اتاسى مەن اجەسىنىڭ تاربيەسىنە بەرۋگە قالاي قارايسىز؟
قازىردىڭ وزىندە ءتىلى شىققان سابيدەن «كىمنىڭ بالاسىسىڭ؟» دەپ سۇراساڭ، «اتا بالا»، «اجە بالا» دەپ جاۋاپ بەرىپ جاتادى. دەگەنمەن، سوڭعى ۋاقىتتا بۇل ءۇردىستى قولدامايتىنداردىڭ قاراسى دا ارتقان. پسيحولوگ-ماماندار بالانى اتا-اناسىنان ەرتە ايىرۋدىڭ سالدارىنان ونىڭ دامۋىنا زيان كەلۋى مۇمكىن دەگەندى ايتىپ ءجۇر.
ادامنىڭ تەگىن انىقتاۋمەن اينالىساتىن مامان ءاليا ساعىمبايەۆا دا وسىنداي پىكىردە. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا، ول تۇلعانىڭ شىققان تەگىن زەرتتەۋ ارقىلى باسىنا تۇسكەن قيىندىقتاردى شەشىپ بەرەتىن كورىنەدى.
«مەگاپوليس» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا ءاليا قازاقتىڭ داستۇرلەرىنە قاتىستى پىكىرىن ايتتى. جالپى، ول ۇلتىمىزدىڭ سالت-داستۇرىنە قارسى ەمەس. ءبىراق، بالا تۋىلعان ساتتە ەڭ الدىمەن اتا-اناسىنىڭ تاربيەسىن كورگەن ءجون دەپ ەسەپتەيدى ول.
«قازاقتا ۇلكەن ۇلدى تۋىلا سالىپ اتاسى مەن اجەسىنە بەرىپ جاتادى. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز اتتىڭ ۇستىندە جۇرگەن، سوعىسقان. پەرزەنتتەرى قاۋىپسىزدىكتە بولسىن دەپ ولاردى اتا-اجەسىنە بەرگەن. الايدا، ۋاقىت وتە بۇل داستۇرگە اينالىپ كەتتى. مەنىڭ پىكىرىمشە، اتالعان ءۇردىس دۇرىس ەمەس. 3 جاسقا دەيىن بالا اناسىنىڭ قامقورلىعىندا بولۋى كەرەك.
ويتكەنى، بۇل ۋاقىتتا ءسابيدىڭ دۇنيەتانىمىندا قورشاعان ورتاعا، تۋعاندارىنا دەگەن ماحابباتى ويانادى. ال، ءۇش جاستان باستاپ بالانىڭ تاربيەسىنە اكەسى ارالاسۋى ءتيىس. ەگەر ءسابيدى اناسىنان ەرتە اجىراتىپ الاتىن بولسا تابيعاتتىڭ زاڭدىلىقتارى بۇزىلادى. بولاشاقتا ول بالا ءجيى پروبلەمالارعا شالدىعىپ، كوڭىلىندە اتا-اناسىنا دەگەن رەنىش پايدا بولادى» دەيدى ءاليا ساعىمبايەۆا.
وسى ورايدا ۇلت زيالىلارىنىڭ دا پىكىرىنە جۇگىنگەندى ءجون كوردىك.
م. جولداسبەك، قوعام قايراتكەرى، اكادەميك:
- نەگە دۇرىس ەمەس؟ بۇل قازاق قازاق بولىپ قالىپتاسقان ۋاقىتتان بەرى كەلە جاتقان ءداستۇر. قازاق سولاي ءوستى، ءوندى، دامىدى، جەتىلدى، ەل قاتارىنا قوسىلدى، ەشكىمنەن كەم بولعان جوق. قانشاما ۇلى عۇلامالار وسى اتا-اجەسىنىڭ تاربيەسىمەن ءوستى. بۇل ۇرپاق جالعاستىعىنا وتە جاقسى سەپتىگىن تيگىزگەن ءداستۇر. قازىر تۋىسقاندار جات بولىپ بارا جاتىر. ال، ءسىز ايتىپ وتىرعان ءداستۇر تۋعاندار اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتاتىن قۇرال. مەن سالتىمىزعا قارسىلىق تانىتىپ جۇرگەن مامانداردىڭ پىكىرىن قولدامايمىن. ونىڭ ەشقانداي دا زيانى جوق.
مەن ءوزىم ۇيلەنىپ، بالالى-شاعالى بولعان كەزدە اتا-انام ومىردە بولعان جوق. سول ءۇشىن بالالارىمدى اتا-اجەسىنىڭ قولىنا بەرە المادىم. ال، قازىرگىلەردى بالاڭدى نەگە بەرمەدىڭ دەپ كىنالاۋعا دا بولمايدى. ويتكەنى، بۇرىن ءبارى ءبىر اۋىلدا، ءبىر ۇيدە تۇرعان. قازىر بولسا قاراشاڭىراق اۋىلدا، بالا قالادا.
تۇرسىن جۇرتباي، قوعام قايراتكەرى، جازۋشى:
- قولدايمىن. مەن ءوزىم ەكى بالامدى باۋىرىما سالىپ وتىرمىن. قۇداي قالاسا ءۇشىنشىسىن دە الامىن. اتا مەن اجە نەمەرەنى باۋىرىنا باسپاعاندا نە ءۇشىن كەرەك؟ ولار ءوزىنىڭ ومىردەن كورگەن مول تاجىريبەسىن، تۇيگەن ويىن كىمگە بەرەدى؟ ءار ءتۇرلى جاعدايلارمەن جۇمساي الماعان مەيىرىمىن كىمگە جۇمسايدى؟ ەڭ اقىرىندا، ءومىردىڭ بازارىنان قايتقان كەزدە قانباعان مەيىرىمىن كىمدى يىسكەپ، كىمدى باۋىرىنا باسىپ قايتارادى؟ قالاي ول ءومىرىنىڭ وتەۋى بولادى؟ مەن نەمەرەسىن باۋىرىنا باسپاعان اتا مەن اجەنى تۇسىنبەيمىن.
ال، ءوزىنىڭ بالاسىن اكەسى مەن شەشەسىنەن قىزعانعان، اتا مەن اجەنىڭ ورتاسىنداعى جىلۋلىقتى قيماعان ۇل مەن قىزدى ءتىپتى تۇسىنبەيمىن. مەنىڭ ويىمشا ولار اكەسى مەن شەشەسىنەن سۋىق بولىپ وسكەن. مەن ومىردە كورگەن بىلگەنىمدى قازىر نەمەرەلەرىمە ۇيرەتىپ كەلەمىن، سولاردى كورىپ ەرتەڭگى ومىرگە ۇمىتپەن قارايمىن. مەنىڭ پىكىرىمشە، قازىرگى قازاقتاردىڭ 70-80 پايىزى وسى اتا مەن اجەنىڭ باۋىرىندا وسكەن.
كۇلاش احمەتوۆا، اقىن:
- بالانى اتا-اجەسىنە نەمەسە وزگە تۋىستارىنا بەرۋدى مەن ءوزىم قۇپتامايمىن. اتا-انانىڭ مەيىرىن كورمەگەن بالا، انانىڭ ومىراۋىن ەمبەگەن بالا اتا-انا تاربيەسىندە وسكەن بالادان وزگەشە بولادى. ءار بالا اتا-انانىڭ باۋىرىندا ءوسۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىراق، ەندى ءبىزدىڭ حالقىمىز دارحان، وتە مەيىرىمدى، جاناشىرلىق قاسيەتى كەرەمەت دامىعان حالىق ەمەس پە؟! بالا سۇيە الماعان باۋىرلارىنا بالامىزدى اتاپ جاتامىز. ونى بالانىڭ وزىنە ايتپايمىز. ەرتەڭ كۇندەردىڭ كۇنىندە ول ءبارىبىر ءبىر جەردەن ءبىلىپ، جۇرەگىنە اۋىر قابىلداپ جاتادى. بۇل - ۇلكەن گۋمانيستىك شەشىم. اتا-انا شاماسى كەلىپ تۇرسا بالانى ءوزى تاربيەلەۋى كەرەك، بالانىڭ ءوز ۇيىندە وسكەنى ءجون.
مەنىڭ ءوزىمنىڭ باسىمنان وتكەن، بالالارىمدى كەزىندە جارتى جىلعا ەلگە اپارىپ تاستاعانىم بار. كەلگەن كەزدە وزگەرىپ كەلدى. جاقىن تۋىستارىمىزدا دا مۇنداي مىسالدار كوپ. وسكەن كەزدە ءوز اكە-شەشەسىن نە دەپ اتارىن بىلمەيدى. بۇل - ءسابيدىڭ عۇمىرىنا جەتەتىن قاتەلىك.
ونىڭ ۇستىنە، قازىر ايەلدەر بۇرىنعىداي ون بالادان تۋىپ جاتقان جوق. اينالدىرعان ءبىر-ەكى پەرزەنتىن بىرەۋگە بەرىپ قايتەدى، ءوزى تاربيەلەي الادى عوي. ۋاقىت وتە بۇل ۇلكەندەر جاققا دا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. بالا بەرگەن جاق تا، العان جاق تا ىشتەگىسىن ءبىر-بىرىنە ايتا الماي، قينالىپ جۇرەدى. بۇرىنعى زاماندا بىلىنبەگەن دە شىعار، بارلىعى ءبىر ۇيدە تۇرعان. ال، قازىرگى زامان باسقا.
ليمانا قويشيەۆا، پسيحولوگ:
- ەۋروپالىق كوزقاراسپەن قارايتىن بولساق، ءوز بالاسىن وزگە تۋىسىنا بەرۋ، مەيلى ول اتا-اجەسى بولسىن، مەيلى قۇرساق كوتەرە الماعان جەڭگەسى بولسىن - دۇرىس ءۇردىس ەمەس. ويتكەنى، ول بالانىڭ پسيحولوگياسىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. وسە كەلە اتا-اناسىنىڭ باسقا ادامدار ەكەنىن بىلگەن بالا ونى اۋىر قابىلدايدى. ونداي بالالار ءوز اكە-شەشەسىن ءبارىبىر قابىلداي المايدى. ءسويتىپ، نە ارى ەمەس، نە بەرى ەمەس، ەكى ورتادا قالىپ قويادى. بۇل - ەۋروپالىق كوزقاراس، باتىستىڭ پسيحولوگتارى وسىنى ايتىپ ءجۇر.
ال، قازاقي پسيحولوگيامەن قارايتىن بولساق، مۇنىڭ بالاعا پايداسى بولماسا زيانى مۇلدەم جوق.
ۇلكەن بالانى اتا-اجەسىنە بەرۋ ارقىلى ونىڭ وتباسىنداعى بەدەلى ارتادى. اتاسى دا، اكەسى دە كۇش-جىگەرىن سول پەرزەنتكە جۇمسايدى. وسە كەلە مۇنداي بالالار زەرەك كەلىپ، ەرتە ەسەيەدى. ءسويتىپ، ارتىنان ەرگەن وزگە ءىنى-قارىنداستارىنا كومەكتەسەدى. بۇل ءداستۇردىڭ استارى وتە ۇلكەن، سوندىقتان ونى جوققا شىعارا المايمىن. باستىسى بالا اكە-شەشەسىنىڭ كىم ەكەنىن، اتا-اجەسىنىڭ كىم ەكەنىن ءبىلىپ وسسە بولدى، ودان ەشنارسەنى جاسىرماۋ كەرەك. سوندا ول ەر جەتكەندە بارلىعىن ورىندى قابىلدايدى.
سەرعالي بالاجان، Baq.kz.
