ا ق ش- تى شىعىس قولداي ما؟

 ءبىر قىزىعى، 2001 - جىلعى قىركۇيەكتە بولعان تەراكتىدەن كەيىن ا ق ش لاڭكەستەردىڭ ورداسى بولىپ وتىرعان اۋعانستان مەن يراكقا باسىپ كىرۋ ءۇشىن، «نە ءبىزدى قولدايسىڭدار، ەگەر قولداماساڭدار لاڭكەستەردى قولداۋشى بولىپ شىعاسىڭدار» دەپ الەمدى ءبىر ۇركىتكەنى بار.

جالپاق دۇنيە ۆاشينگتوننىڭ قاھارىنان سەسكەنىپ، «ءبىز ءسىزدى قولدايمىز» دەپ قوعاشا جاپىرىلعان. ودان بەرى ءبىر قىدىرۋ ۋاقىت ءوتتى. بۇگىن دۇنيە وزگەردى. قازىرگى ۋكراينادا بولىپ جاتقان سوعىستا رەسەيدىڭ قولتاڭباسى بار دەپ تاپقان ا ق ش باستاعان مەملەكەتتەر ورمانداي ورىستى تۇقىرتۋ ءۇشىن، كەزەڭ- كەزەڭمەن سانكتسيا جاريالادى. وسى سانكتسياعا وزگە جۇرت تا قوسىلعانىنا مۇددەلى. ارينە، ول ءۇشىن رەسەيدىڭ السىرەۋىنە ايتارلىقتاي ىقپال جاسايتىن مەملەكەتتەر بولعانى ءجون. ا ق ش- تى كارى قۇرلىق قولدادى. رەسەيدىڭ باتىسقا جولى جابىلدى. ەندى ا ق ش قولداۋدى شىعىستان ىزدەۋدە. سودان بولار، ۆاشينگتون قازىر قىتاي، سينگاپۋر جانە وڭتۇستىك كورەيامەن كەلىسسوز جۇرگىزۋدە. قالايدا رەسەيدىڭ شىعىستاعى ەكونوميكالىق قاتىناسىنا سىنا قاعۋ.

 بۇعان سەۋل، بەيجىڭ جانە سينگاپۋر قالاي قارايدى؟ اسىرەسە، ا ق ش قىتاي مەن وڭتۇستىك كورەيا سانكتسياعا قوسىلسا دەيدى. ونىڭ سەبەپتەرى جوق ەمەس. ويتكەنى بۇل قوس ەل رەسەيمەن تىعىز قارىم- قاتىناستا. ەگەر وسىعان سىنا قاعىلسا، ماسكەۋ ۇلكەن كۇيزەلىسكە تاپ بولارى حاق. اگاراكي، سەۋل مەن بەيجىڭ ۆاشينگتوننىڭ دەگەنىنە قوسىلماسا، اق ءۇي قايتپەك؟ قىتاي مەن وڭتۇستىك كورەياعا «سانكتسياعا قوسىل» دەپ قىسىم جاساي الا ما، الدە جوق پا؟ وسى جەردە كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرى ەكى ۇشتى. ناقتى ەشكىم ايتا المايدى. ءبىز وزىمىزشە، ساراپتاپ كورەلىك.

 قىتايعا كەلەتىن بولساق، رەسەيگە قاراعاندا ا ق ش ساۋدا- ساتتىقتا قىتاي ءۇشىن ەڭ ءبىرىنشى ارىپتەس. ەكى ەلدىڭ جىلدىق ساۋدا اينالىمى 500 ميلليارد دوللاردىڭ كولەمىندە. ال رەسەيمەن 100 ميللياردقا جەتپەيدى. رەسەي -  مەشەۋ شيكىزات ەلى. ال ا ق ش -  زاماناۋي تەحنولوگيالار ورداسى. بۇل -  ءبىر. ەكىنشىدەن، ا ق ش -  قىتاي ءۇشىن تەك تاۋار ساتاتىن ءارى تۇتىنۋشىلارى جوعارعى مۇمكىندىككە يە ەل عانا ەمەس، قىتاي- امەريكان كومپانيالارىنىڭ كاپيتال ساقتايتىن تەرريتورياسى ءھام قىتاي كومپانيالارىنىڭ امەريكان اكتيۆتەرىن ساتىپ الاتىن مەكەن. بۇل -  قىتاي ءۇشىن وتە- موتە ماڭىزدى دۇنيە. ەگەر قىتاي دەگەنىنە كونبەسە، ا ق ش قىتاي كومپانيالارىنىڭ امەريكان رىنوگىندا جۇمىس ىستەۋىنە شەكتەۋ قويادى. بۇل جەدەل دامىپ كەلە جاتقان اجداھا ەلى ءۇشىن اسا ءتيىمسىز. ا ق ش- تىڭ قولىنداعى ەكىنشى ءبىر تەتىك -  قىتاي تاۋارىنا انتيدەمپينگ ەنگىزۋ. بۇل كومپانيالاردىڭ پايداسىنىڭ كەمۋىنە ۇلكەن اسەر ەتپەك. ياعني تاۋار ارزانداپ، جۇمىسشىلاردىڭ ايلىعى تومەندەيدى. سونداي- اق ا ق ش قىتايدىڭ زاماناۋي تەحنولوگياعا باراتىن جولىنا شەكتەۋ قويماق. اسىرەسە، ۇشاق جاساۋ سالاسىندا. بۇدان قالسا ا ق ش شىعىس جانە وڭتۇستىك شىعىس ازيادا قىتايعا قارسى ەلدەر اراسىندا ىرىتكى تۋدىرۋى مۇمكىن. ماسەلەن، قىتاي مەن جاپونيا، وڭتۇستىك كورەيا جانە ءىرىلى - ۋاقتى وڭتۇستىك شىعىس ازيا مەملەكەتتەرى ورتاسىندا. وسىنىڭ ءبارىن تارازىعا تارتاتىن قىتاي امالسىز ا ق ش- تىڭ ايتقانىنا كونۋى مۇمكىن. ارينە، رەسەيمەن بىردەن ات قۇيرىعىن ۇزبەسە دە، ساۋدا- ساتتىقتى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسىرماي، ءسويتىپ ۆاشينگتوننىڭ كوڭىلىن تابۋى مۇمكىن. باتىس تاراپىنان قاتتى قىسىمعا تاپ بولىپ وتىرعان رەسەي ءۇشىن قىتايدىڭ ا ق ش- تىڭ ىڭعايىنا قاراي اۋناپ ءتۇسۋى اۋىر سوققى بولماق. ويتكەنى ماسكەۋ بەيجىڭگە ەكونوميكالىق جاعىنان دا، ساياسي جاعىنان دا ارقا سۇيەپ، قولداۋ ىزدەيدى.

 ال سينگاپۋرعا كەلەتىن بولساق، الەمدە ەلەكترونيكا سالاسىندا ۇلكەن تابىسقا جەتىپ وتىرعان جانە وڭتۇستىك شىعىس ازيادا اسا ءىرى حاب قىزمەتىن اتقاراتىن بۇل ەل رەسەيمەن ءبىلىم جانە تەحنولوگيا سالاسى بويىنشا بايلانىستا بولعاندىقتان، ماسكەۋگە اسا زيان اكەلە المايدى. ال وڭتۇستىك كورەيا ا ق ش- تىڭ ايتقانىنا كونىپ، ەكونوميكالىق بايلانىسىن ۇزەتىن بولسا رەسەيگە اۋىر تيمەك. بىرىنشىدەن، كورەيادان كەلەتىن جەڭىل اۆتوكولىك توقتايدى، ەكىنشىدەن، زاماناۋي وندىرىستىك تەحنولوگيادان قاعىلماق. ارينە، مۇنىڭ ءبارى قىتاي مەن وڭتۇستىك كورەيا ا ق ش- تىڭ ايتقانىنا كونگەن جاعدايدا بولماق. ءبىراق بۇل ەكى ەلدىڭ دە رەسەيدە وزىندىك مۇددەسى بار. سوندىقتان اق ءۇيدىڭ دەگەنىنە كونە قويار ما ەكەن؟ كوپتەگەن ساراپشىلار «وڭتۇستىك كورەيا ا ق ش- تىڭ يرانعا قارسى سانكتسياسىن قولداعان. بۇل جولى دا اق ءۇيدىڭ دەگەنىنە كونۋى مۇمكىن. ال قىتاي «اربانى دا سىندىرمايتىن، وگىزدى دە ولتىرمەيتىن» ساياسات ۇستانۋى مۇمكىن. ياعني بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ا ق ش- تى دا قولدايدى، رەسەيمەن دە ارا قاتىناستى ۇزبەيدى. ءتىپتى باتىس پەن رەسەي اراسىنداعى قاقتىعىستان وزىنە پايدالى جاعىن قاراستىرىپ، ەكونوميكالىق جانە ساياسي پايدا كورۋى دە ىقتيمال» دەسەدى. مۇمكىن.

سەيسەن امىربەك ۇلى

«ايقىن» 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى