قىتايداعى قازاقتاردىڭ رۋحاني الەمىن بايىتىپ وتىرعان تەلەارنالار
ولار بوتەن جۇرتتا وتىرسا دا مادەنيەتى مەن سالت- ءداستۇرىن ساقتاۋعا، زامانا كوشىنەن قالماۋعا تىرىسىپ، سول تالپىنىستارىمەن ءبۇتىن قازاق ەلىنىڭ وركەنيەتىنە وزىندىك ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. سونىڭ جارقىن ءبىر مىسالى - قىتايداعى قازاقتار.
بۇقارالىق اقپارات كەڭىستىگىنە العاشقى قادامى 1935 - جىلى شىققان «التاي» گازەتىنەن باستالاتىن قىتايداعى قانداستارىمىزدىڭ قازاق ءتىلدى تەليەۆيزياسى كەلەر جىلى 30 جاسقا تولماق.
شىنجاڭنىڭ ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنا كىرەتىن، ياعني، التاي، تارباعاتاي، ىلە ايماقتارىنا قاراستى 22 اۋدان، 5 قالا قازىرگى كەزدە قىتايداعى قازاق ۇلتىنىڭ شوعىرلى قونىستانىپ وتىرعان جەرلەرى. بۇدان باسقا ىشكى قىتايدىڭ باتىسىنداعى تيبەت ۇستىرتىمەن شەكتەسەتىن گانسۋ ولكەسىندە كەزىندەگى تۇركياعا اۋا كوشكەن قازاقتاردان ءبولىنىپ قالعان ەلدىڭ بۇگىنگى ۇرپاقتارى اقساي قازاق اۋدانىندا تۇرىپ جاتىر. سول قىتايدا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 2 ميلليونعا جۋىق قانداستارىمىزدىڭ رۋحاني قاجەتىنە باعىتتالعان قازاق تىلىندەگى تەليەۆيزيا باعدارلاماسىنىڭ العاش كوگىلدىر ەكرانعا جول تارتۋى قازاق كورەرمەندەرىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستاعان ەدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي، تۇڭعىش گازەتتىڭ وقىرمانمەن جۇزدەسۋى 1935 - جىلدان باستاۋ السا، قازاق ءتىلدى راديو 1955 - جىلى ەفيرگە شىعىپتى. ال قازاق تىلىندەگى تەلەارنا 1985 - جىلدان بەرى ءوز كورەرمەندەرىمەن تۇراقتى جۇزدەسىپ كەلەدى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەمەكشى، اقپاراتتىڭ باسقا سالالارىنا قاراعاندا كەشىرەك قولعا الىنسا دا، وسى ۋاقىتتار ىشىندە اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرار ءبىراز جۇمىستاردىڭ باسىن قايىرعان.
قازىر شىنجاڭ تەلەديدارىنىڭ قازاقشا 3 - ارناسىنىڭ كوركەمونەر ءبولىمى «شاراپات» ، «بالاۋسا» ، «جاس داۋرەن» ، «كەرۋەن سازى» سياقتى ءتورت ءتول ايداردىڭ شىرايىن جىلدان- جىلعا ارلەندىرىپ كەلە جاتسا، قوعامدىق تاربيە ءبولىمى «شالقار» ، «اۋىل اياسىندا» ، «زەردە» دەپ اتالاتىن ءتول باعدارلامالارىن كورەرمەندەرمەن قاۋىشتىرىپ وتىر. ۋاقىت كوشىمەن بۇل باعدارلامالار جان- جاقتى كەمەلدەنىپ، جاڭا باعدارلامالارمەن تولىعىپ قازاق كورەرمەندەرىنىڭ قاجەتتىلىگىن مەيىلىنشە تولىق قامتۋدى وزەكتى ماقسات ەتىپ كەلەدى.
قازاقشا كينو، تەلەفيلم اۋدارىپ- دىبىستاۋ ءبولىمى 2004 - جىلدان باستاپ، جىلدىق اۋدارىپ- جاساۋ ونىمدىلىگىن 550 سەرياعا جەتكىزدى. 3- ارنا قازاق رەداكسياسى بەيجىڭدەگى ورتالىق تەلەديداردىڭ «مەملەكەتتىك، حالىقارالىق حابارلارىن» ، «اعىم جاڭالىقتارىن» ۋاقىتىلى اۋدارىپ تاراتسا، اقپارات ورتالىعىنىڭ قازاق رەداكسياسى ونى جەرگىلىكتى «شىنجاڭ حابارلارىمەن» تولىقتىرىپ، قازاق كورەرمەندەرىنە الەمنىڭ، ەل ءىشىنىڭ، جەرگىلىكتى جەردىڭ كۇندەلىكتى جاڭالىقتارىمەن ۋاقتىلى تانىستىرۋ بورىشىن ابىرويمەن اتقارۋدا. سونىمەن بىرگە، ءۇرىمجى قالاسىندا تاعى دا ەكى قازاق ءتىلدى تەلەارنا جۇمىس جاسايدى. ولار 1993 - جىلى قاراشادا قۇرىلعان شىنجاڭ سىمدى (كابىلدىك) تەليەۆيزياسىنىڭ قازاق تىلىندەگى 8- ارناسى، جانە 2004 - جىلى جەلتوقساننىڭ 30 ىندا اشىلعان بالالارعا ارنالعان 12- ارناسى. بۇل ەكى تەلەارنانىڭ قۇرىلۋى سونداعى زيالى قاۋىم مەن بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان ەل اعالارىنىڭ بەلسەندى جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە ىسكە اسىپ وتىرعانىن ايتۋ كەرەك.
دەمەك، قىتاي، قازاق، ۇيعىر تىلدەرىندە حابار تاراتاتىن ونشاقتى تەلەارنانىڭ باسىن قۇرايتىن شىنجاڭ تەلەديدارىنىڭ قازاقتىلدى باعدارلامالارىنىڭ ەفيردەگى ۋاقىتى تاۋلىگىنە 33 ساعاتقا جەتىپ وتىر. مۇنىڭ 17 ساعاتى 3- ارنادا، 12 ساعاتى 8- ارنادا، 4 ساعاتى 12- ارنادا (قىتاي، قازاق، ۇيعىر تىلدەرىندە باعدارلاما دايىندايتىن بالالار ارناسى) بەرىلىپ كەلەدى. قازىر شىنجاڭ تەلەديدارىندا قازاقشا باعدارلامالار جۇمىسىمەن اينالىساتىن 250 دەن ارتىق قىزمەتكەر بار.
شىنجاڭ ولكەسىنىڭ ورتالىعى ءۇرىمجى قالاسىنداعى وسى تەلەارنالاردان بولەك، قازاق ايماقتارىنىڭ ورتالىقتارىندا «ىلە تەلەارناسى» ، «التاي تەلەارناسى» ، «تارباعاتاي تەلەارناسى» قازاقشا باعدارلامالار تاراتادى. سونىمەن بىرگە ءۇش ايماققا قارايتىن 22 اۋدان كۇندەلىكتى جەرگىلىكتى جاڭالىقتاردى قازاق تىلىندە جۇرگىزەدى.
قىتايداعى قازاق اعايىنداردىڭ رۋحاني الەمىن ءارتۇرلى اقپاراتتارمەن بايىتىپ كەلگەن قازاقتىلدى وسى تەلەارنالاردىڭ بۇگىنگىدەي دەڭگەيگە كوتەرىلۋى اۋىزبەن ايتا سالۋعا ارينە جەڭىل. ونىڭ باسى- قاسىندا بولىپ، قارا جۇمىسىنان باستاپ باسشىلىق قىزمەتتەرىنە دەيىن ەڭبەك ەتكەن قانات ەرەجەپ ۇلى، ىدىرىش قايسا ۇلى، ەمەن اڭداماس ۇلى، لامەتقان ءابىلقان ۇلى، قانات تولەش ۇلى سەكىلدى ازاماتتاردىڭ جانە ءار سالا ماماندارىنىڭ قاجىرلى ىزدەنىستەرى مەن ۇجىمدىق قىزمەتتىڭ جەمىسى دەپ قاراۋىمىز كەرەك.
قانداي مەملەكەت بولماسىن، وزدەرىنىڭ ىشكى ساياساتىن، يدەولوگيالىق ۇگىت قىزمەتىن بۇقارالىق اقپارات قۇرالى ارقىلى قوعامعا ءسىڭىرۋدى باستى ماقسات ەتەتىنى اقيقات. قىتايداعى ۇكىمەت قاراماعىنداعى قازاق تەلەارناسىنىڭ دا وسى قاعيدانى ۇستانارى انىق. دەگەنمەن، سونداعى قانداستارىمىز ءۇشىن ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ كۇرەتامىرى - ءتىلىمىزدىڭ قوعامداعى ومىرشەڭدىگىن ساقتاۋ جانە دامىتۋ، قازاقي سالت- داستۇرلەردىڭ دارىپتەلۋى، قايتا جاڭعىرۋى جولىندا قازاقتىلدى تەلەارنانىڭ اتقارار ءرولى بارىنەن دە ماڭىزدى. ونى وسى تەلەارنالاردىڭ كورەرمەنگە ۇسىنىپ وتىرعان قازاقي بوياۋى قانىق باعدارلامالارىنان بايقاۋعا دا بولادى.
ءسوزىمىزدى قورىتا ايتساق، قىتايداعى قازاق تەلەارنالارىنىڭ بولاشاقتا دا ءوز جولىنان جاڭىلماي ساليقالى ءىسىن ارى قاراي جالعاستىرا بەرۋى سونداعى قازاق قاۋىمى ءۇشىن ۇلكەن مەرەي. سونىمەن قاتار، الەم قازاقتارىنىڭ ارقا سۇيەر جالعىز وتانى - قازاقستان مەملەكەتى ءۇشىن دە ماقتانىش جانە قولداپ، قۋاتتاۋعا تۇرارلىق ماڭىزدى ءىس.
قازاقستان مەن قىتاي ەكى ەل باسشىلارىنىڭ «جىبەك جولى» اتتى جاڭا سەرپىن العان، اۋقىمدى باعدارلامالارى اياسىندا قالىپتاسىپ وتىرعان، ءتۇرلى سالالاردا ورىن العان قارىم- قاتىناستارى ءوز ومىرشەڭدىگىن ايگىلەپ وتىر. شەتتەگى قازاق تەلەارنالارى مەن وتاندىق ارنالاردىڭ ءوزارا ارىپتەستىك بايلانىستارى دا وسى تۇرعىدا جولعا قويىلىپ، تاجىريبە الماسىپ تۇرسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى.
اۆتور: باقىتجول كاكەش
