كەدەي كەزىمدى اڭسايمىن

جىگىتىمنىڭ ءجونى ءتۇزۋ كويلەگى دە بولمايتىن. كەزدەسۋگە ءوڭى قاشقان كويلەك، قىرتىس- تىرتىس شالبار كيىپ كەلەتىنىنە دە ءمان بەرمەپپىن. مەرەكەلەرگە سىيلىقسىز، ءبىر شوق گۇل عانا سىيلايتىنىنا دا اسا كوڭىل بولمەيتىنمىن. ەسەسىنە ارامىزدا شىنايى سەزىم، ىنتىقتىق بار- تىن. كەلىن بولىپ تۇسكەنىمدە دە اتا- ەنەمنىڭ ۇيىندە قوناققا توسەيتىن ءجونى ءتۇزۋ كورپەشە دە بولمايتىن. جيھاز اتاۋلىدان تۇك جوق، ءتىپتى جوندەمدى تاماق تا بولماي قالاتىن كەيدە. ول ءبىر ەلىمىز ەندى ەگەمەندىك الىپ، ەتەك جەڭىن جيناي قويماعان كەز بولاتىن. جۇمىس جوق، اقشا دا از، ەلدىڭ ءبارى قينالىپ جاتقان اسا ءبىر اۋىر كەزەڭدەر- تىن. اكە- شەشەمنىڭ ۇيىندە بار ءتاتتى- ءدامدى اۋزىمدا بولعان سوڭ، مىنا جاقتا سارى ماي، شۇجىق جەگىم كەلىپ اڭسارىم اۋىپ، جىلاپ تا الاتىنمىن. اجەمنىڭ «دىمى جوق، تۇگى جوق تاقىر كەدەيگە بارىپتى قىزىڭ» دەپ اكەمە ۇرىسقانى دا كوڭىلىمە كولەڭكە تۇسىرە قويعان جوق. كۇيەۋىمنىڭ ماعان دەگەن ىستىق ىقىلاسى ءبارىن ۇمىتتىرىپ جىبەرەتىن. ەنەمنىڭ بۇرقىلداپ ۇرىسقانى دا، شەكە باسى تىرىسىپ جاقتىرماي جۇرەتىنىن دە اسا ەلەڭ قىلمايتىنمىن. تۇڭعىشىما اياعىم اۋىرلاعان سوڭ ءبىزدى بولەك شىعارىپ جىبەردى.

وتباسىلىق كەڭەستە ەنەم وسىلاي شەشتى. ەنشىمىزدى دە بەرگەن جوق، تەك ارتىمنان كەلگەن كورپە توسەگىمدى الدىق دا پاتەر جالداپ تۇرا باستادىق. جولداسىمنىڭ شەگە قاعا المايتىن جالقاۋ ەكەنىن وسى كەزدە ءبىلدىم. اقشا جوق، جۇمىس تا ىستەگىسى كەلمەيدى. توركىنىمنىڭ شاعىن دۇكەنى بولاتىن. سوندا بارىپ، نان، سارى ماي، ۇيگە كەرەكتى ازىق- تۇلىكتى تاسىپ ءجۇردىم. ءىشىمدى شەرميتىپ بارۋعا ۇيالسام دا امالىم جوق- تىن. ابدەن قينالدىق. تۇڭعىشىمدى بوسانىپ العان سوڭ جاعدايىمىز تىپتەن قيىنداپ كەتتى. كۇنىمىزدى كورە الماي كەتكەن سوڭ توركىنىمە بارىپ تۇرا تۇرعاننان باسقا امال قالمادى. وسى ەكى ارالىقتا جولداسىم جۇمىس تاۋىپ، ءبىراز قيىندىقتان قۇتىلعانداي بولدىق. بىردە بار، بىردە جوق بولىپ يتەۋىر تۇرىپ جاتتىق.

جاعدايىمىزدى بايقاعان اكەم ءبىراز مالىن ساتىپ، بىزگە ءۇي الىپ بەردى. سونداعى قۋانعانىمىز- اي. پاتەردەن پاتەرگە كوشىپ قونىپ، كوشپەندىنىڭ كۇيىن كەشىپ جۇرگەن بىزگە ەكى بولمەلى ۆرەميانكانىڭ ءوزى حان سارايىنداي كورىنگەن العاشىندا. بالام جۇرە باستاعاندا جۇمىسقا شىعىپ كەتتىم، كۇيەۋىم دە ءبىراز اقشانىڭ باسىن قۇراپ، قىتايدان تاۋار تاسي باستادى. كوزىن تاۋىپ، ءبىرىن بىرگە قوسىپ ايتەۋىر جاعدايىمىز تۇزەلە باستادى. «قىبىرلاعان قىر اسادى» دەگەن راس، قاراپ وتىرماي ساۋدا ساتتىق جاساپ، قالتالىلاردىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. ۇلكەن ءۇي سالىپ الدىق. اقشا كوبەيگەن سايىن ادامنىڭ ارانى دا سوعان ساي اشىلا بەرەدى بىلەم. ونىڭ ۇستىنە بۇرىن نان تاپپاي وتىرعاندا ۇيىمىزگە ءبىر ادام باس سۇقپايتىن، ەندى ۇيىمىزدەن قوناق ۇزىلمەيتىن بولدى. كۇيەۋىمنىڭ اينالاسىنا دا قالتاسى قارجىعا تولى باي- باعلان دوس جاراندار كوبەيە باستادى. ارالاساتىن ورتامىز دا تەك وسىنداي ادامداردان قۇرالدى. قالانىڭ ورتالىعىنان ۇلكەن دۇكەن اشتىق. وعان قاناعات قىلماي قالانىڭ ءار تارابىنان بىرنەشەۋىن تاعى اشتىق. مەن مەكتەپتەگى جۇمىسىمنان شىعىپ، دۇكەندەردەگى اقشالاردى جيناۋمەن عانا اينالىسا باستادىم. جولداسىمنىڭ مىندەتى شەتەلدەن تاۋاردى ءوزى تاسيدى.

بۇرىن ءبىر ەكى قاپپەن اكەلەتىن بولسا ەندى ۆاگونداپ، كوتەينەرلەپ تاسيتىن بولعان. قالتاسى توقتارمەن ارالاسقان سوڭ دا «كوزىمىز اشىلا» باستادى. قوناققا بارامىز، قوناق شاقىرامىز. الگىلەردىڭ ۇيىنە بارعاندا تىپتەن ۇيالىپ كەتەم. جالتىراپ جاتقان ەدەندى باسۋعا قورقاقتاپ، قاي قولعا شانىشقى قاي قولعا پىشاق ۇستاۋدى بىلمەي تىپتەن ساسقان كۇندەرىم دە بولعان. جۇرە بەرسەڭ كورە بەرەسىڭ ءبارىن دە ۇيرەنەدى ەكەنسىڭ. اقشا تۇسكەن سايىن ادامنىڭ ۇيقىسى قاشادى بىلەم، جالقاۋ كۇيەۋىم بۇگىندە ەنجارلىقتان ارىلعان، اقشاعا اقشا قوسىپ ۇيقىنى ۇمىتقان دەسە دە بولادى. ارادا وتكەن از جىلدا ءبىراز قورلانىپ تا ۇلگەردىك. كۇيەۋىم ەكەۋمىز اقىلداسا كەلە قالاداعى ەليتالى اۋداننان ۋچاسكە الىپ، ءزاۋلىم ەكى قاباتتى ءۇي تۇرعىزدىق. ءىشى سىرتىن تولتىرىپ، دوس جارلاردىڭ الدىندا ۇيالمايتىنداي دارەجەگە جەتتىك. جولداسىم دا سوڭعى ماركالى كولىك الىپ، سىرت قاراعان ادام «نە ارمانى بار ەكەن» دەيتىندەي. اعام «ءۇيىڭ ۇلكەيگەن سايىن پروبلەماڭ دا ۇلكەيە بەرەدى» دەپ ايتقان ەدى، راس ەكەن. جولداسىم ءۇيدى توناپ كەتپەي مە، قاراقشىلار كەپ قالماي ما دەپ ءتۇن بالاسى كوز ىلمەيتىن بولدى.

ورتالىقتاندىرىلعان دابىل جۇيەسىنە قوسىلعانىمىز دا، ەسىك الدىنداعى كۇزەت تە قورقىنىشقا قورعان بولا المايدى ەكەن. ەندى تىپتەن دۇنيە قۋىپ كەتتىك دەسە دە بولادى. باياعى ءبىر ءۇزىم نانعا زار بولىپ قينالعانىمىز دا، پاتەراقىنى تولەي الماي قارىز الىپ زىر جۇگىرگەنىمىز دە ۇمىت بولعان. ەندىگى بار قايعىمىز اقشامىزدى قالاي ساقتاۋ، مىنا دۇنيەنى جوعالتىپ الماي يە بولىپ وتىرۋ عانا بولىپ قالعانداي. ساۋدا جۇرمەي كەيدە سەيفكە اكەپ سالاتىن اقشا ازداۋ بولىپ قالسا جولداسىمنىڭ قاباعىنان قار جاۋىپ كەتەتىن بولدى. دوستارى قايدا بارىپ دەمالدى بيىل، قاي جەردەن پاتەر الدى، ايەلىنە نە اپەردى سونىڭ ءبارىن باعىپ جۇرەتىن. ولاردىڭ ايەلدەرىنە اپەرگەن بريلليانتتى دا، قۇندىز ىشىكتى دە اپەرىپ ۇلدە مەن بۇلدەگە وراپ قويعان مەنى. كەيدە وسىنى مەنى قاتتى جاقسى كورگەننەن ەمەس، سولاردان قالىپ كەتپەيىك دەپ ىستەپ جۇرگەن جوق پا دەگەن كۇدىكتى ويلار دا كەلەدى. بار ۋايىمىم اقشانى قالاي تابامىن ەمەس، ونى قايدا جاراتسام ەكەننىڭ اينالاسىندا. جىلدىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا قالاعان شەتەلگە بارىپ دەمالىپ قايتامىز. سوسىن ەلگە كەلگەن سوڭ دوس- جاراندى جيىپ ءشاي بەرۋىڭ كەرەك.

ولاردىڭ سالتى سونداي. نە الىپ، نە ءىشىپ جەگەنىڭدى، قالاي دەمالعانىڭدى ايتىپ ماقتانۋ ءۇشىن. ايەلدەر جاعى ءبىرىن- ءبىرى اڭدىپ، نە كيىپ كەلىپتى، تاماقتى قالاي جەپ وتىر ءبارى دە اڭدۋلى. ارقا- جارقا اڭگىمە ايتىپ، ارمانسىز اقتارىلۋ جوق. ءار ءسوزىڭ اڭدۋلى. بايقاپ باسىپ، بايقاپ سويلەپ، الدىڭداعى تاعامدى دا ەسەپپەن ءىشىپ جەۋىڭ كەرەك. ەرتەڭ ءسوز بولادى. تۇراتىن جەرىمىزدە دە ىلعي ەكى قاباتتى، ءۇش قاباتتى ءزاۋلىم ۇيلەر. بيىك قورعاندارىنان قۇس ۇشىپ وتە الماستاي. كورشى قولاڭ بولىپ ارالاسىپ قۇرالاسۋ دەگەن جوق. ءتىپتى قاي ۇيدە كىم تۇراتىنىن دا ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. قاپ- قارا تۇمشالانعان كولىكپەن كەلىپ كىرىپ كەتەدى. ونىڭ ىشىندە كىم بارىن اڭداي دا المايسىڭ. ءار ءۇيدىڭ الدىندا ۇيشىك سالىنعان. يتتىكى ەمەس. قاراۋىلدىكى. جولاپ كەتسەڭ يت قوسىپ قۋالاۋدان تايىنبايدى. اينالا بەينەباقىلاۋ. ءوز كولەڭكەسىنە ءوزى قورقىپ جۇرگەن ءبىر ادام. جاڭادان قونىس اۋدارعان جىلدارى ەرۋلىككە شاقىراتىن شىعار دەپ ءجۇرمىن عوي. قايداعى، وزدەرىن شاقىرساڭ دا كەلمەيدى. اقىرى بولماعان سوڭ تانىسايىق دەپ ءۇي ءۇيدى ارالاپ ءشايعا شاقىرعام، قاراۋىلحانادان ارى اسا المادىم. بارىپ كورشى ەكەنىڭدى ايتاسىڭ، سوسىن كەلگەن بۇيىمتايىڭدى ايتاسىڭ، كۇزەتشى جەتكىزەدى. قوجايىنىنىڭ جوق دەگەن ءسوزىن جەتكىزىپ كەلەدى. تۇرعانىمىزعا 10 جىلدان اسسا دا ەكى جاعىمداعى كورشىلەرىمنىڭ بەت ءجۇزىن انىقتاپ ءبىر كورگەن ەمەسپىن.

وسىندايدا كەدەي كەزىمدى اڭساپ كەتەمىن. قايعىسىز- مۇڭسىز، قارا نان مەن قارا سۋ ىشسەك تە، ءوزىمىزدى باقىتتى سەزىنەتىن كەزدەرىمدى ساعىنىشپەن ەسكە الامىن. ارينە، بايلىق باقىتتىڭ كەپىلدىگى ەمەس. اقشاسى مول بولعانىمەن قايعىسى ودان دا كوپ تانىستارىم بار. «بەدنىي كۆارتالداعى» بىرەۋدەن كەيىن، بىرەۋدەن ىلگەرى تۇرىپ جاتقان تانىستارىمنىڭ اڭقىلداپ كەپ امانداسقانى، قولىنا بىردەڭە تۇسسە كورشىلەرىمەن ءبولىسىپ جەۋ ءۇشىن ۇيىنە تاماققا شاقىرىپ مارە سارە بولاتىن كەزدەر- اي. ايت كۇندەرى ۇيمە ءۇي كىرىپ ايتتايتىنىمىز دا، ارقا جارقا اڭگىمە ايتىپ، ءشاي ىشەتىنىمىز دە بۇگىندە كورگەن تۇستەي. ءبىرىن ءبىرى اڭدىماي، ارتىق ايتسا قامقورلىعىم دەپ ۇق دەگەندى قاباعىمەن بىلدىرەتىن قايران كورشىلەرىم- اي. بۇل جاقتا اپتاسىنا ءيىس شىعارىپ، جەتى شەلپەك تاراتۋ دەگەن دە جوق. ەگەر ۇيىنە الىپ بارساڭ بەتىڭە لاقتىرارداي تۋرا. ەسىگىن قاعۋعا قورقاسىڭ.. . ءتۇن بالاسى ۇيقى كورمەي، تاڭ ازانعا دەيىن كوز ىلمەي ءجۇر كۇيەۋىم. ەسىگىندە دە، تەسىگىندە دە قۇلىپ، اينالا بەينەباقىلاۋ، ودان قالسا ەسىگىنىڭ الدىنا قاراۋىلى قوسا بار اۋدانىمىزدى ۇرىلار تورۋىلداپ جۇرگەن كورىنەدى. كۇنى كەشە بايلىعى اسىپ تاسىعان ەكى ءۇيدى ۇپتەپ كەتىپتى. ورگاندا ىستەيتىن تانىستارى ايتىپتى كۇيەۋىمنىڭ «اباي بولىڭىزدار» دەپ. قۇلپىڭدى دا، قاراۋىلىڭدى دا كوزگە ىلمەيتىن اككى ۇرىلار كورىنەدى. سودان بەرى ۇيقى دا جوق، مازا دا جوق. قايران مەنىڭ قامسىز، الاڭسىز كۇندەرىم .. .

جاننۇر، جاڭاتاس

«الاش ايناسى» 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى