ءبىرجان سالدىڭ نەمەرەسىمەن بولعان سۇحبات

ول تىم شىعانداپ شىرقاپ تا كەتپەيدى، تومەنگە سۋدىراي سىرعىپ تا تۇسپەيدى. جانە سورعالاپ كەلىپ قۇيىلار قوڭىر اۋەنگە دە بوي الدىرماي، توڭىرەكتى دىرىلدەتىپ تۇرىپ الدى.

وۋ دۇنيە، وتەرىڭدى ءبىلىپ ەدىم،

بىلدىرمەي سەرىلىكپەن ءجۇرىپ ەدىم، - دەپ باستالعان اۋەن ۇلى ءبىرجان عۇمىر-تىرلىگىنىڭ سارقىلىپ كەلىپ تامام بولار ازالى ساتىنەن حابار بەرگەندەي. ءان اتاقتى سال-سەرىنىڭ شاۋ تارتقانداعى مۇشكىل حالىن سەزدىرگەن سايىن: «بەۋ، وپاسىز جالعان!» - دەگىزەر كۇيىكپەن سەنىڭ دە ەت جۇرەگىڭدى شاباقتاپ، جان سارايىڭدى اڭىراتا سوققان ىزعارىمەن قاري تۇسەدى. قالتىراتىپ جىبەرەدى.

قارا سۋ ەسىك الدى ىلايلاندى،

باي قىلماق، جارلى قىلماق قۇدايدان-دى.

قامزولداي قىسقا پىشكەن دوڭگەلەنتىپ،

دۇنيە وتەرىندە شىر اينالدى، - دەگەن تۇستا ءومىرىڭدى وتپەستەي، كۇندەرىڭدى بىتپەستەي كورەتىن پەندەشىل كوڭىلىڭ تىكسىنىپ سالا بەرەدى. وسى ساتتە عۇمىرىڭنىڭ كەلتەلىگىن جاڭا عانا سەزىنگەندەي بولاسىڭ.

تەمىرتاس، اسىل، اقىق بالدان ءتاتتى،

كەم قىلماي ءوسىرىپ ەم سالتاناتتى.

اكەڭ ەم ايايتۇعىن جانىڭ اشىپ

شەشسەڭشى، بىلەگىمە ارقان باتتى!

ءاننىڭ شىرقاۋ بيىگى دە، كوڭىلىڭدى وكسىكتى كۇيىككە شارپىتىپ، سەزىمىڭنىڭ تاس قۇرساۋلى شەڭبەرىن تالقان ەتىپ، جاڭا ءبىر پايىم پارقىنا شىعانداتىپ اكەتەر ءسوز سالماعى دا مىنە، وسى ارادا، وسى جەردە سياقتى. مۇنى ەستىگەندە بىلايعى ساتتەگى كۇيىنىش-رەنىشىڭ دە، نالا-مۇڭىڭ دا ءبىرجاننىڭ، ۇلى ءبىرجاننىڭ كەرەگەگە تاڭىلعان كەزدەگى قايعىلى حالىنىڭ قاسىندا تۇككە تۇرماستاي بولىپ كورىنىپ، وتە ءبىر ايانىشتى اسەر قالدىرادى.

رەكۆيەم-ساز تامامدالدى. جاي عانا تامامدالعان جوق، جۇرەك باسىنا قان ۇيىتىپ، جان-دۇنيەڭدى ەگىلتىپ بارىپ اياقتالدى. ونى بىزگە ورىنداپ بەرگەن بۇل كۇندە جاسى جەتپىستىڭ التاۋىنا كەلگەن مۇحانبەتقالي اقساقال. ءيا، ءيا، ۇلى ءبىرجان سالدىڭ: «تەمىرتاس، اسىل، اقىق بالدان ءتاتتى»، - دەپ ءسوز ارناعان تەمىرتاسىنىڭ بۇگىنگى كوزى ءتىرى ۇلى مۇحانبەتقالي عوي، بۇل.

شىنىمىزدى ايتايىق، ءبىز الدىمىزدا وتىرعان اسىلدىڭ سىنىعى بۇل كىسىنى كۇندەردىڭ كۇنىندە كورەمىز، ءانىن تىڭداپ، اڭگىمەلەسەمىز دەپ استە ويلاعان ەمەس ەدىك. ءبىراق، ەسىمىن بالا كەزدەن جاقسى بىلەتىنبىز. ونى بىزگە ۇقتىرعان، ءبىرجان سالدىڭ وسىنداي ۇرپاعى بار دەپ حاباردار ەتكەن اتاقتى ونەر زەرتتەۋشىسى، پروفەسسور احمەت جۇبانوۆتىڭ «زامانا بۇلبۇلدارى» اتتى كىتابىنداعى قىسقا دا نۇسقا جالعىز سويلەم بولاتىن. وسىدان 30 جىل بۇرىن جارىق كورگەن جوعارىداعى شىعارمادا ەسىم بايبولوۆ دەگەن ولكەتانۋشىنىڭ اتى اتالادى. 1928- جىلدىڭ جازىندا مىنە، سول كىسى بۋراباي پوسەلكەسىنەن شىعىپ، اقكول دەگەن جەردە وتىرعان ءبىرجاننىڭ بالاسى تەمىرتاستى ىزدەپ كەلەدى.

- ۇيەزدەن بۇدان بۇرىن دا تالاي ادام كەلىپ، اكەم تۋرالى دەرەكتەر الىپ كەتىپ ەدى. بىلگەنىمدى سىزدەرگە دە ايتىپ كورەيىن، - دەيدى سوندا وتاعاسى ويلانىپ. سويتەدى دە اسەرلى، ادەمى اڭگىمە تيەگىن اعىتادى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا:

«اكەمىز ولگەن جىلى ءبىزدىڭ ۇيدە ەكى سيىر، ءبىر بيە، ءبىر ات، ون شاقتى قوي بولىپ ەدى. ءبىرجاننان قالعان ءتورت پەرزەنتتەن ءتىرىسى مەن عانا، مىنا ءبىر مۇحانبەتقالي دەگەن جالعىز بالام بار»، - دەپ قاسىنداعى التى-جەتى جاسار ءبۇلدىرشىننىڭ باسىنان سيپاپ قويادى. سول مۇحانبەتقالي مىنە، وسى كىسى. كوز اينەگىن وڭ قولىمەن وقتىن-وقتىن تۇزەپ قويعان قاريا قوڭىر دومبىراسىن الدىنا وڭگەرگەن قالپى جانارىن ءبىر نۇكتەگە قاداپ، ءبىزدىڭ الدىمىزدا ءۇنسىز وتىر. كوپ سوزگە جوق تۇيىقتاۋ ادام با دەيسىڭ. اڭگىمەنى سۋىرتپاقتاپ سۇراماساڭ، ساراڭ مىنەزىنەن ەشتەڭە دە ۇقتىرمايتىن سياقتى.

- اكەڭىز تەمىرتاس تۋرالى نە بىلەسىز؟ ول قانداي كىسى ەدى؟ - دەيمىز ءبىز مۇحاڭنان.

- ەس بىلگەندەگى ءوز اۋزىنان ەستىگەنىم، اكەي پاتشانىڭ 1916- جىلعى يۋن جارلىعىندا قارا جۇمىسقا ىلىگىپ، باتىستاعى سوعىستا وكوپ قازىپتى. ودان قايتىپ كەلگەننەن كەيىن 1918- جىلى وسى بۋراباي پوسەلكەسىنىڭ ىرگەسىندەگى تەلدىكتەردىڭ كونسەرۆى زاۋىتىندا ەڭبەك ەتىپتى. ون ون ءبىر جاستاعى كەزىم عوي... ءتۇر-تۇرپاتى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. ول كىسى بويى ەكى مەترگە جۋىق ەڭسەلى ادام ەدى. قارشىعا قاباقتى، سۇلۋ مۇرتتى جان بولاتىن. ستەپنياك، بۋراباي وڭىرىندە ودان كۇشى استى دەگەندى ەستىگەن دە، كورگەن دە جوقپىن. مىنا ىرگەدەگى كۇركىرەۋىك وزەنىنىڭ ۇستىندەگى سۋديىرمەنگە ەكى قاپ بيدايدى ەكى قولتىعىنا قىسىپ اپارا بەرەتىن. ۇمىتپاسام سۋ ديىرمەنىنىڭ يەسى كوچەگۋروۆ دەگەن ورىس بولۋى كەرەك. قازىر رەسپۋبليكالىق بۋراباي شيپاجايى قونىس تەۋىپ تۇر عوي سول ورىندا. نەلەر شۋ اساۋدى اكەي بۇعالىق، قۇرىق سالىپ اۋرە بولماي-اق قوس قۇلاعىنان باسىپ تۇرىپ ۇيرەتە بەرەتىن.

- اناڭىز كىم ەدى؟

- شەشەم گۇلجاميلا سوناۋ ابىلاي زامانىندا كوكشەگە كەلىپ قونىس تەۋىپ قالعان قىرعىزداردىڭ ۇرپاعى ساتاي دەگەن كىسىنىڭ قىزى-تىن. وسى وڭىرگە العاش مەدرەسە-مەكتەپ اشقان، ساۋلەتتى مەشىت ءۇيىن سالدىرعان اتاقتى قوسداۋلەت دەگەن باي بولعان. شەشەمىز قىز كەزىندە مىنە، سول كىسىنىڭ ۇلى ومار قاجىعا اتاستىرىلىپ قويىلعان ەكەن. باي بالاسى ەرتەڭ-بۇرسىگىنى توي جاساپ الايىن دەپ وتىرعان جەرىنەن اكەي تارتىپ اكەتكەن عوي انامىزدى.

- اپىرماي، ا، - دەيمىز ءبىز.

- ءوزى باي، ءوزى ءبىر بولىس ەلدى اۋزىنا قاراتىپ وتىرعان قوسداۋلەتتىڭ كەلىنىن تاپا تالتۇستە تارتىپ اكەتكەن اكەڭىز دە وسال بولماعان-اۋ، ءسىرا.

- سولايى سولاي-اۋ. ءبىراق، تاقۋا، ءدىندار قوسداۋلەت باس جارار داۋ-دامايعا بارماسا كەرەك. ول ءوز زامانىنىڭ اقىلدى ادامى بولعان دەسەدى كونەكوزدەر، - دەيدى مۇحاڭ. اڭگىمە يەسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا، تەمىرتاس پەن گۇلجاميلادان شايمەردەن، ءشارىپ، مۇحامەتجان، مۇحانبەتقالي دەگەن ۇل بالالار مەن جامال ەسىمدى قىز ومىرگە كەلگەن. ولاردىڭ العاشقى ەكەۋى ۇلى وتان سوعىسىندا وپات بولىپتى دا مۇحامەتجان، مۇحانبەتقالي جانە جامالدىڭ تاعدىرلارى سوقتىقپالى-سوقپاقتى تىرلىككە تاپ كەلىپ، كورەشەكتەرىن كورىپ ءجۇرىپ عۇمىر كەشكەن.

توق ەتەرىن ايتقاندا، تۇرمىستارى شەكە شىلقىتپاعان. وعان سەبەپ بولعان رەۆوليۋتسيا، ازامات سوعىسى، كامپەسكە دەگەن زامانى قالاي بولسا، قالپاعى سولاي كيىلگەن كەزەڭ ەدى. ال وعان كەلىپ كەيىن جۇت، اشارشىلىق قىزىل تەررور سەكىلدى ناۋبەتتىڭ قوسا كيلىككەنى بار. مىنە، وسىنداي كەزدە مۇنداعى ەلدىڭ مامىراجاي تىرلىگىنىڭ تاس-تالقانى شىقتى. شەتەلدىكتەر سالعان كونسەرۆى زاۋىتىنان ءوز ناپاقاسىن تاۋىپ جەپ جۇرگەن جارلى-جاقىبايلار: «باتىس الپاۋىتتارىنا قىزمەت ەتكەندەر جاڭا ەلدىڭ جاۋلارى!» - دەگەن ۇر دا جىق ۇراننان كەيىن جان-جاققا باس ساۋعالاپ بەزىپ كەتتى. شولاق بەلسەندىلەردىڭ شوشاڭداعان قامشىسى بۇيىعى جۇرتتى باسىر ەتىپ تاستادى. وسىنداي بەي-بەرەكەت تىرشىلىكتى كورگەن، ودان زاپى بولعان تەمىرتاس تا وتباسىن ەرتىپ سىبىرگە بەت الدى. تۇمەنگە (تيۋمەن) جەتە بەرەر جەردەگى قاشقان-پىسقان قازاقتاردىڭ باسىن قۇراعان «بىرلىك» كولحوزىنا تابان تىرەدى.

ارەڭ دەگەندە ەس جيىپ، ەتەك جاپقان كەزى ەدى. وتاعاسىنىڭ موينىنا «حالىق جاۋى» دەگەن پالە ءىلىندى. اقىرى ءبىرجان سالدىڭ ۇلى تەمىرتاستىڭ وپات بولعاندىعى جونىندە ەلگە 1943- جىلى عانا حابار جەتتى. ەكى ۇلى ءشارىپ پەن شايمەردەننەن سوعىستا، ال سۇيىكتى جارىنان جوعارىداعىداي زوبالاڭدا ايىرىلعان قامكوڭىل گۇلجاميلا انا دا كوپ ۇزامادى. جىلاي-جىلاي ول دا ومىردەن وزدى. مىنە، سونداي ۋاقىتتا، سونداي زاماندا اتامەكەننەن قاشىق جەردە جۇرگەن مۇحانبەتقاليدىڭ موينىنا تاۋقىمەتتى تۇرمىستىڭ سىرنە-سىرنە قامىتى مىقتاپ-اق كيىلگەن ەدى.

- ون ءتورت جاسىمنان باستاپ تراكتورعا وتىردىم. كۇزدە كومبايننىڭ شتۋرۆالىنان تۇسپەدىم. تەحنيكا ءتىلىن بىلگەنىم اشتان ءولتىرىپ، كوشتەن قالدىرعان جوق. اقىرى اۆتوكولىكتى دە تىزگىندەدىم. ءسويتىپ، 1955- جىلى تۇمەن جاعىنان ەلگە كادىمگىدەي ەسەيىپ ورالدىم. 1957- جىلدان بۋرابايدا تۇرىپ كەلە جاتىرم. زەينەتكەرلىككە شىققانعا دەيىنگى ون بەس جىلىمدا ماسكەۋگە باعىنىشتى «فيزيكا زەملي» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ وسى اراداعى فيليالىندا اۆتوكولىك جۇرگىزۋشىسى بولدىم، - دەيدى مۇحانبەتقالي اقساقال. ءيا، تۇرمىس تالقىسى تەكتىدەن قالعان جالعىز تۇياقتى تەرىس تەپپەسە، باۋىرىنا باسىپ، وبەكتەي قويماپتى. وعان ونىڭ جوعارىداعى سوزدەرى دالەل.

- ءبىرجان سالدىڭ انىندەگى ولەڭ جولدارىنا قوسىلعان ءسىزدىڭ اكەڭىز تەمىرتاستان باسقانىڭ اسىل، اقىق دەگەن قىزدارى دا بولعان عوي. ولاردان ۇرپاق بار ما؟ - دەدىك ءبىز وسى ارادا مۇحاڭدى قايتا اڭگىمەگە تارتىپ.

- اقىق پەن اسىل - اكەمنىڭ اپالارى. ولاردىڭ قىزدارىنىڭ قىزدارى ستەپنوگورسك قالاسىندا تۇرادى. بەرتىندە تابىستىق، - دەپ قىسقا جاۋاپ قايىردى بۇل ساۋالىمىزعا قاريا. ءسويتتى دە:

- وسى ارادا باسىن اشىپ ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە بار، - دەدى جوتكىرىنىپ قويىپ، - ءبىرجان بابامىزدىڭ تەمىرتاس، اسىل، اقىقتان باسقا قالكەن دەگەن ۇلى، مارا دەگەن قىزى بولعان.

«ءۇش ءجۇزدىڭ ورتاسىندا ءبىرجان ەدىم،

بۇل كۇندە قويدى قۇداي شالىقتاتىپ»، - دەپ جاتقان اۋىر ناۋقاس كەزىندە تۋعان بۇل بالالار اتامىزدىڭ قوشتاسۋ ولەڭىنە ەنبەي قالعان عوي. سول قالكەن 1924-1936- جىلدارى ستەپنياكتاعى التىن شاحتاسىندا ەڭبەك ەتتى. كوكشە وڭىرىندە لەنين وردەنىن العان العاشقى ەڭبەككەر دە وسى قالكەن. راحيلا دەگەن ايەلى بولدى. بادەندىنىڭ سۇلۋى ەدى. امال نە، ولاردان ۇرپاق جوق. بىلەتىنىم وسى.

- ەندى اتاڭىز ءبىرجاننىڭ زيراتى جونىندە ءبىر ساۋال. ول جەر سىزگە بالا كەزدەن بەلگىلى مە ەدى، جوق الدە كەيىن بىرەۋ ادەيى اپارىپ كورسەتتى مە؟ ونى قاي ۋاقىتتان بەرى بىلەسىز؟

- 30- جىلدارداعى ناۋبەتتە ءبىزدىڭ ءۇي سىبىرگە كوشتى عوي. ول كەزدە كىشكەنتاي بالامىن. سوندىقتان بۇل ماسەلەدەن ونشا حابارىم بولعان جوق. رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنان ەلگە 1955- جىلى عانا ورالۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. مىنە، سول كەزدە شارعيا دەگەن اپام مەنى ستەپنياكتان بىر-ەكى شاقىرىم جەردەگى زيراتقا ادەيى اكەلىپ: «اتاڭ ءبىرجان سالدىڭ سۇيەگى وسى جەردە جاتىر. كەلىپ قۇران وقىتىپ تۇر»، - دەپ ءانشى قابىرىن العاش رەت كورسەتتى. ال، شارعيا كىم دەيسىز عوي. بابامىز قوجاعۇل اۋلەتىنەن ەرجان، نۇرجان، ءبىرجان تاراسا، شارعيا اپامىز سولاردىڭ ىشىندەگى نۇرجاننىڭ سىزدىعىنىڭ قىزى.

- ءسىز العاش كورگەندە زيرات قانداي كۇيدە ەدى؟ ال، كەيىن شە؟

- 1955- جىلى قابىردىڭ توڭىرەگىندە شيكى كىرپىشتەن قالانعان قورشاۋ بار-تىن. ەرتەرەكتە ورناتىلعان قۇلپىتاس بولۋى كەرەك، قۇلاعان كۇيى جەرگە سىڭە ءمۇجىلىپ قاپتى. 1964- جىلى بابامىزدىڭ تۋعانىنا 130 جىل تولۋى قارساڭىندا جەرگىلىكتى ۇكىمەت زيراتقا قىزىل كىرپىشتەن ءتورت قۇلاقتى قابىرعا-قورشاۋ تۇرعىزدى. 1974- جىلى بيۋست قويدى. 1994- جىلى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ اكىمى قىزىر جۇماباەۆ ۇلى سازگەر-انشىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي، ونىڭ سۇيەگى جاتقان جەردى ءوزارا ۇيلەسىم تاپقان ارحيتەكتۋرالىق ءانسامبلى بار الاڭعا اينالدىرىپ، بابامىزعا ادەمى ەسكەرتكىش ورناتتى. وعان بۇكىل ەل ريزا بولدى.

- رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعى 1966- جىلى ءبىرجان سالدىڭ بەينەسىمەن تۇڭعىش رەت قاۋىشتى. ول پورترەتتى سالعان قازاقتىڭ ەڭ العاشقى كاسىبي سۋرەتشىسى ءابىلحان قاستەەۆ بولاتىن. ايتىڭىزشى، اتالمىش تۋىندىنى ومىرگە اكەلەردە ابەكەڭ كوكشە وڭىرىندە بولدى ما؟ ەگەر بولسا، وندا سۋرەتشى ءبىرجاننىڭ تىكەلەي ۇرپاعى بولىپ تابىلاتىن وزىڭىزبەن كەزدەسىپ، اڭگىمەلەسۋى كەرەك ەدى عوي. قىلقالام يەسى اتاڭىزدىڭ پورترەتىن نەگە، نەندەي دەرەكتەرگە سۇيەنىپ سالدى دەپ ويلايسىز؟

- مەنىڭ بىلەتىنىم مىناۋ. الماتىداعى عىلىم اكادەمياسىندا ءبىزدىڭ وسى بۋراباي كەنتىنىڭ تۋماسى قارتا قاڭتارباەۆ دەگەن عىلىمي قىزمەتكەر بولعان. مىنە، سول كىسى ءابىلحان قاستەەۆكە ءبىرجان اتامىزدىڭ جوعارىدا لەنين وردەنىن العان دەپ ءوزىمىز ايتىپ كەتكەن قالكەن دەگەن بالاسىنىڭ سۋرەتىن اپارىپ بەرگەن. نەگە دەيسىز عوي. كونەكوزدەردىڭ ايتۋىنشا، قالكەن ءبىرجان اتامىزدان اۋمايدى ەكەن. «ءتىرى ءبىرجان!» دەۋشى ەدى دەيدى قارتتار ونىمەن ۇشىراسىپ قالعاندا.

سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ اتاقتى ءانشىنىڭ پورترەتىن مىنە، سوعان قاراپ سالعان دەيدى. ول كەزدەرى، ياعني 60- جىلدارى جوعارىداعىداي شارۋامەن ماعان كەلىپ ەشكىم جولىققان جوق. جولىققان كۇننىڭ وزىندە ەشتەڭە ايتا الماس ەدىم. ويتكەنى مەن اتامدى كورگەن جوقپىن عوي. قاريالاردان دا ەستىگەنىم شامالى. شەت جاقتا جۇردىك ەمەس پە؟ مۇحانبەتقالي اقساقال وسى سوزدەردى ايتتى دا، اكەسى تەمىرتاستىڭ سۋرەتىن كورسەتتى. بۇل بىزگە احمەت جۇبانوۆتىڭ «زامانا بۇلبۇلدارى» كىتابىنان تانىس فوتو بولاتىن. اۆتور ءوز شىعارماسىندا وسى ءراسىمدى وزىنە اكەپ تابىس ەتكەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ قىزمەتكەرى قارتا قاڭتارباەۆقا ريزاشىلىق سەزىمىن ءبىلدىرۋدى ۇمىتپاعان. بۇل سول قارتا، سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆكە قالكەننىڭ سۋرەتىن اپارىپ بەرەتىن قارتا عوي.

- وسى ۋاقىتقا دەيىن: «ءبىرجان سالدىڭ ۇرپاعى ەدى»، - دەپ ءوزىڭىزدى ىزدەپ كەلگەن بىرەۋلەر بولدى ما؟ بولسا ولار كىمدەر دەپ ايتار ەدىڭىز؟

- بولدى. ول - ءىليا جاقانوۆ. 1982- جىلى اتامنىڭ 150 جىلدىق تويىنىڭ قارساڭىندا مەنى ىزدەپ تاۋىپ، كوكشەتاۋ قالاسىنداعى مادەنيەت سارايىندا سونداعى ەلمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. ءان سالدىردى. الماتىعا ەرتىپ اپارىپ، قازاق تەلەۆيزياسىنىڭ حابارىنا قاتىستىردى. قازىرگى قولىما ۇستاپ وتىرعان مىنا دومبىرا سودان قالعان بەلگى دەر ەدىم. مۇنى ءىليا ماعان سول 1982- جىلى سىيلاعان بولاتىن.

- اتاڭىز ءبىرجان سالدىڭ قانشا ءانىن بىلەسىز جانە ولاردىڭ نەشەۋىن ورىنداي الاسىز؟

- مەن ءوزىم ءاننىڭ سوڭىنا تۇسپەگەن، ونى كوپ كاسىپ قىلماعان اداممىن، قاراقتارىم. باسقا ماماندىقتىڭ يەسىمىن دەپ ايتتىم عوي اڭگىمەمنىڭ باسىندا. ال، ءبىراق بىرەۋلەر: «قانە، ونەرىڭىزدى كورەيىك، شىرقاپ جىبەرىڭىزشى»، - دەسە اتامنىڭ بەس-التى ءانىن قادەري-حالىمشە ورىنداپ بەرە الاتىن قاۋقارىم بار. ولار «جانبوتا»، «تەمىرتاس» جانە ءبىرجان سالدىڭ اقىن سارامەن ايتىسىنان الىنعان ۇزىندىلەر.

مۇحاڭ اقساقالمەن اراداعى بولعان اڭگىمەلەردەن ءبىر بايقاعانىمىز ول كىسىنىڭ ءوز اكەسى تەمىرتاستى وتە جاقسى كورەتىندىگى دەر ەدىك. سۇحبات بارىسىنداعى رەتى كەلگەن جەردىڭ بارىندە سول ءبىر عازيز جاندى اۋزىنان تاستاماي، ىستىق ىقىلاسپەن، ساعىنىشپەن ەسكە الىپ وتىردى. وسى ساتتە ءبىزدىڭ ەسىمىزگە عابەڭنىڭ، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ەرتەرەكتە جاريالانعان ءبىر ەستەلىگى ءتۇستى.

20- جىلداردىڭ سوڭىندا ۇلى جازۋشى ستەپنياكتان بۋرابايعا اربامەن كەلە جاتىپ، سالت اتتى ميليتسيونەردىڭ ەكى قولىن ارتىنا قايىرىپ بايلاعان ەڭگەزەردەي قازاقتى الدىنا سالىپ ايداپ كەلە جاتقانىنىڭ كۋاسى بولادى. سۇراستىرا كەلسە، جاياۋ تۇتقىن ءبىرجاننىڭ ۇلى تەمىرتاس بولىپ شىعادى. جابىلعان جالا ءبىر قاپ ۇن بولسا كەرەك. سول تۇستا قالامگەر ءبىرجان سال سەكىلدى ءبىرتۋار ۇلى ءانشىنىڭ جەر بەتىندە قالعان جالعىز تۇياعى تەمىرتاستىڭ جالعان جالامەن ايدالىپ كەلە جاتقاندىعىن، وسى ساپاردان ەندى ونىڭ قايتىپ ورالار-ورالماسىن بىلمەي كۇرسىنەدى.

ويتكەنى زامان سونداي ەدى. وسىنداي-وسىنداي وقيعالاردىڭ ءبارى كەيىن جينالا كەلىپ، 37 نىڭ ويرانىندا اقىرى تەمىرتاستى «حالىق جاۋى» ەتىپ شىعارعانى انىق. بولعان ىسكە نە شارا دەيسىڭ دە قوياسىڭ. ءسوز سوڭىندا مۇحانبەتقالي اقساقالدان ۇلى اتاسىنىڭ كوپكە بەيمالىم ءبىر اۋىز ءسوزى بولسا دا ايتساڭىز، ولاردى ەل-جۇرت بىلە ءجۇرسىن دەگەن ءوتىنىشىمىزدى العا تارتتىق.

- اتاقتى جانبوتا مەن ازىناباي بولىستاردىڭ ءبىرجان سالدىڭ ومىرىندە ەرەكشە مانگە يە بولعاندىعىن اركىم ءارتۇرلى ءسوز ەتەدى، - دەدى اڭگىمە يەسى. - شىن مانىسىندە ولاردىڭ ەكەۋى دە ەلگە سىيلى، اۋزىنىڭ ءۋالى، ءسوزىنىڭ ءۋاجى بار تۇلعالار بولعان. اتى شۋلى «جانبوتا» انىنەن كەيىن ازىنابايدىڭ تەنتەك پوشتاباي ءۇشىن كەشىرىم سۇراپ، ءبىرجان اتامىزدىڭ الدىندا ءيىلىپ، ات-شاپان ايىپ تارتقانى ءمالىم. ايتسە دە ۇلى ءانشىنىڭ نازىك سەزىمىن كۇيىك شالىپ، كوڭىلى كوپكە دەيىن جارىم بولىپ جۇرگەن. بىردە جانبوتا مەن ازىناباي باس قوسىپ وتىرعاندا ەكەۋى اتامىزعا ءان ايت دەپ قولقا سالسا كەرەك. سوندا ول كىسى:

«بۇرىنعىنىڭ جاقسىسى تامام بولدى،

ەندىگىنىڭ جاقسىسى جامان بولدى.

ارعىماق اياعىنا ارقان شالىپ،

تۇلپاردان ەسەك وزعان زامان بولدى.

بۇرىنعىنىڭ بيىندەي بي قالمادى،

ەندىگىنىڭ بيىندە مي قالمادى.

حاتىم-قۇران وقىعان مولدالاردان

ولىككە ودان باسقا سىي قالمادى، - دەپتى. وسىناۋ قوس شۋماقتان ءبىرجان اتامىزدىڭ بىربەتكەيلىگى، بەدەلدەرى بەل قايىستىرعان قوس بولىستان قايمىقپاعان اقيقاتشىل الماس مىنەزى بايقالادى. ءانشى جوعارىداعى شۋماقتار ارقىلى ەكەۋىڭ دە بۇرىنعىنىڭ «جاقسىسى دا، ءبيى دە ەمەسسىڭدەر» دەپ تۇرعان جوق پا.

...اڭگىمە اياقتالدى. قايتارىمىزدا مۇحاڭنان وتباسى تۋرالى، ءوزىنىڭ قالاي تىرشىلىك كەشىپ جاتقانى جونىندە سۇرادىق. بۇل كىسىدەن قازىر سەرىك، ءشارىپ، ورال، مارال دەگەن ءتورت بالا بار ەكەن. ولار جۇمىسشى، جۇرگىزۋشى سياقتى ءتۇرلى كاسىپتىڭ جەتەگىندە جۇرگەن جاندار بولىپ شىقتى. سولاردىڭ ىشىندەگى ءشارىپ تەمىرتاسوۆ دەگەن ۇلىنىڭ ونەرگە يكەمى بار سەكىلدى. ول اۋداندىق «كوكشە اۋەندەرى» انسامبلىندە ونەر كورسەتەدى دەيدى. مۇحانبەتقالي اقساقالدىڭ ءوزى اۋرۋشاڭ كەمپىرىن باعىپ، بولماشى زەينەتاقىمەن كۇن كورىپ جاتقان جايى بار. تۇرمىسى ونشا ەمەس. قوڭتورعاي تىرشىلىكپەن عۇمىر كەشۋدە. ونى كورگەندە جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ورىندارى قارياعا كوز قىرىن سالىپ، كومەكتەسىپ تۇرسا عوي دەپ ويلايسىڭ.

ءيا، اسىلدىڭ سىنىعى، تەكتىنىڭ تۇياعى وسى ءبىر مومىن دا ءبىرتوعا قارياعا كومەك كەرەك-اق.

2003 - جىل.

اۆتورلىق انىقتاما. مۇحانبەتقالي تەمىرتاس ۇلى ءبىرجانسالوۆ 2010 - جىلى ومىردەن وزىپ، باقيلىققا اتتاندى

سۇقباتتاسقان: جانبولات اۋپبايەۆ
massaget.kz

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى