قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: كەنەن ازىربايەۆ

جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانى ءماتىبۇلاق اۋىلىندا (قازىرگى كەنەن ازىربايەۆ اتىنداعى اۋىل) دۇنيەگە كەلگەن.

كەنەن ازىربايەۆ - قازاق ونەرىندەگى سال- سەرىلىك جانە ايتىسكەرلىك داستۇرلەردى ۇزبەي، ⅩⅩعاسىردىڭ 70-جىلدارىنا دەيىن جەتكىزگەن ونەرپاز. اكەسى ءازىرباي، شەشەسى ۇلدار دا ءانشى، دومبىراشى بولعان. ءار جىردى اۋەلى اتا اناسىنان ۇيرەنگەن كەنەن 11 جاسىنان دومبىراعا قوسىلىپ، ءوز جانىنان ولەڭ، ءان شىعارا باستاعان. «بوزتورعاي» ، «كوكشولاق» ، «بۇلبۇل» ، «ون التىنشى جىل» ، «قايران ەلىم» ، «اتتان» اندەرىن شىعارىپ، «ءالي باتىر» ، «قىرعىزباي» داستاندارىن جىرلاعان. قازاق، قىرعىز اراسىنداعى بەلگىلى جيىندارعا قاتىسىپ، ايتىسقا تۇسكەن، ءان سايىسىنا ارالاسقان. مەملەكەت قايراتكەرلەرى وراز جاندوسوۆ، جۇبانىش بارىبايەۆ، توقاش بوكين، تاعى باسقالارمەن تانىس- ءبىلىس بولعان. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا مادەني- ۇگىت بريگاداسىن قۇرىپ، ەل ارالاپ، حالقىمىزدان شىققان باتىر ۇل- قىزدارىمىزدىڭ ەرلىگىن، جەڭىسىن جىرلادى. «ءبىز جەڭەمىز» ، «سۇيگەنىم- اي، كۇيگەنىم- اي» ، «ءتورت باتىر» سياقتى كوپتەگەن ولەڭ، جىرلار شىعاردى. 50-70-جىلدارى بەيبىت ءومىردى، رەسپۋبليكا تابىستارىن، زامانداستارىن بەينەلەيتىن ولەڭ، تەرمە، تولعاۋ داستاندارى تۋدى. 150 دەي ءان تولعاپ، ونىڭ ولەڭىن جازدى. ونىڭ انشىلىك، كومپوزيتورلىق بولاشاعىنا ءانشى- جىرشىلاردىڭ، دومبىراشى- كۇيشىلەردىڭ اسەرى زور بولدى. اسىرەسە، جامبىل، سارىباس، بالۋان شولاق، شاشۋباي سىندى بەلگىلى ءانشى- اقىن، كومپوزيتورلاردان ۇلگى- ونەگە العان. اقىن- كومپوزيتوردىڭ «بوزتورعاي» ، «كوكشولاق» ، «بازار- نازار» ، تاعى باسقا اندەرى حالىق ءسۇيىپ ايتاتىن ماڭگىلىك رۋحاني قازىناعا اينالعان.

كەنەن ازىربايەۆ سونداي- اق قاراعاندى كەنشىلەرىنىڭ، بالقاش مىس قورتۋشىلارىنىڭ، شىمكەنت قورعاسىنشىلارىنىڭ، كاسپي بالىقشىلارىنىڭ، تۇركسىب تەمىر جول قۇرىلىسشىلارىنىڭ اراسىندا بولىپ، سول الىپ قۇرىلىستاردىڭ جەتىستىكتەرىن شابىتپەن جىرلاعان. كومپوزيتوردىڭ ءان شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى - ەل ءومىرى. ول ەل ومىرىندەگى ماڭىزدى وقيعالار مەن تاريحي كەزەڭدەرگە ءارقاشان قۇلاق ءتۇرىپ، وعان ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىردى. كەنەن ازىربايەۆتىڭ كومپوزيتورلىعى جايىندا قازاقستان ونەر زەرتتەۋشىلەرى احمەت جۇبانوۆ، بوريس ەرزاكوۆيچ ەڭبەكتەر جازدى.

كەنەن ازىربايەۆ ايتىس جانرىنا ەرتە ارالاسىپ، شاليپا، ءلاتيپا، كەنەقوجا، ءابدىعالي، بوپيپا، ەسداۋلەت اقىندارمەن ايتىسقان. ول قازاق حالقىنىڭ ايتىس ونەرىنىڭ ناسيحاتشىسى، وسى ونەردى كەيىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋشى تالىمگەر- ۇستاز دا بولا ءبىلدى. داستان جانرىن جاستايىنان جىرلاعان. «شوپكە بارعاندا» ، «قۇدالار» ، «ءالي باتىر» ، «قىرعىزباي» ، «كەنەباي- كەربەز» ، «بۇرىنعى وتكەن باتىرلار» ، «جالعىز قاز» . «جامبىل - جىر» اتتى تولعاۋ، داستاندارى بار. بۇل شىعارمالارى - اقىننىڭ ەپيكالىق داستۇرگە قۇرىلعان كوركەم دۇنيەلەرى.

كەنەن ازىربايەۆ حالقىمىزدىڭ اۋىز ادەبيەتى نۇسقالارىن ەسىندە مول ساقتاعان، ونىڭ ايتۋىنان جازىپ الىنعان فولكلورلىق مۇرالار قازاقستان عىلىم اكادەمياسى مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار ورتالىعىندا ساقتاۋلى.

ول - جىر الىبى جامبىلمەن جارتى عاسىرداي بىرگە ءجۇرىپ، جاڭا ءداۋىردى اسقاقتاتا جىرلاعان زامانا جىراۋى. بۇعان ەكى جۇزدەن استام ولەڭ، ارناۋ، تولعاۋلارى ايعاق. بۇل تۋىندىلارى الدەنشە رەت جيناق بولىپ جاريالاندى. كەنەن ازىربايەۆتىڭ كوپتەگەن شىعارمالارىن اۋدارماشى باقىتجان قاناپيانوۆ ورىس تىلىنە ءتارجىمالاعان. تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ 2 تومدىعى جانە «شىرقا، داۋىسىم» ، ورىس تىلىندە «پەسني گور ي ستەپەي» كىتاپتارى جارىق كوردى. دەرەكتى كينو- تەلەفيلمدەر ءتۇسىرىلدى.

كەنەن ازىربايەۆتىڭ ەسىمى جامبىل وبلىسى قورداي اۋدانىنداعى قاسىق ورتا مەكتەبىنە، الماتى قالاسىنداعى ءبىر كوشەگە، تاراز قالاسىنداعى كينوتەاترعا بەرىلگەن. الماتى كونسەرۆاتورياسىنىڭ جانە شىمكەنت مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ ۇزدىك ستۋدەنتتەرى ءۇشىن كەنەن ازىربايەۆ اتىنداعى ستەپەنديا بەرىلگەن. جامبىل وبلىسىنداعى اقىن ۇزاق جىلدار بويى تۇرعان كەنەن اۋىلىندا كەنەن ازىربايەۆتىڭ مۋزەي- ءۇيى جۇمىس ىستەيدى.

ەكى مارتە لەنين وردەنى، ەڭبەك قىزىل تۋ، ەكى مارتە «قۇرمەت بەلگىسى» وردەندەرىمەن جانە كوپتەگەن مەدالدارمەن ماراپاتتالعان. 

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى