وڭتۇستىك جاستارى سولتۇستىككە بارۋعا دايىن با؟
قىزىقتىراتىن دا، ويلانتاتىن دا تۇسى - جوباعا سايكەس، ول جاققا قونىس اۋدارۋشىلارعا ءۇي مەن جەردەن بولەك، جىلىجاي جانە باۋ- باقشالىق شارۋاشىلىقتى دامىتۋ ءۇشىن ميكرونەسيەلەر بەرۋ مۇمكىندىگى دە قاراستىرىلۋدا» دەگەن ەدى.
سودان كەيىن ءبىر قوزعالىس باستالا ما دەپ كۇتكەنبىز. ازىرگە ءبارى تىپ- تىنىش. جاقىندا نۇرتورە ءجۇسىپتىڭ «وسال تۇسىمىز - سول تۇس.. » دەگەن ماقالاسى جارىق كوردى. وندا دا وسى ءبىر وزەكتى ماسەلە جاقسى كوتەرىلگەن. وڭتۇستىكتە حالىق سانى بارشىلىق. اسىرەسە، جاستار. سولاردى سولتۇستىك وڭىرلەرگە اپارۋ، ەلدىڭ ىشكى كوشىن ۇيىمداستىرۋ، بارعان جاستاردى «جەرسىندىرۋ» تەك الەۋمەتتىك قانا ماسەلە ەمەس، مۇندا ىشكى ساياسات تا بار.
جۇرت ءا دەگەننەن جايلى مەكەنىن، اتا قونىسىن تاستاپ، وتباسىمەن، بالا- شاعاسىمەن سولتۇستىككە قاراي قوپارىلا كوشە الماسى بەلگىلى. وسى ورايدا نە ىستەگەن ابزال؟ قانداي شارالاردى جۇزەگە اسىرعان دۇرىس؟ ! ءبىزدىڭ ويعا كەلگەن نارسە - اۋەلى جاستاردى جەرسىندىرۋ قاجەت. جەرسىندىرۋ دەگەنىمىز نە؟ ماسەلەن، بەلگىلى ءبىر ايماقتان ەكىنشى ايماققا كوشكەندە جانۋارلاردىڭ ءوزى وڭايلىقپەن جەرسىنبەيدى. تابيعي وسىمدىكتەردىڭ دە جەرسىنۋى وڭاي شارۋا ەمەس. ەنتسيكلوپەديادا جەرسىندىرۋ اعزانىڭ ءوز ارالىنان وزگە ورتا جاعدايىنا بەيىمدەلۋى دەپ اتالادى ەكەن. دەمەك، ادامداردىڭ اتامەكەنىن تاستاپ، سولتۇستىككە بەت بۇرۋى، سولتۇستىك ايماقتارعا جەرسىنۋى - ورتاعا بەيىمدەلۋدەن باستالادى.
ەڭ الدىمەن، بەيىمدەلۋگە كىمدەر دايىن تۇرادى؟ ارينە، جاستار. مەكتەپتى جاڭا بىتىرگەن، كامەلەتتىك جاسقا تولعان جاستاردى سولتۇستىكتەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنا كوپتەپ تارتۋ - ماسەلەنىڭ ءبىر جاعىن جەڭىلدەتەر ەدى. ول ءۇشىن بىزگە ەڭ الدىمەن بىرنەشە باستى ماسەلەلەردى شەشىپ العان دۇرىس. ول قانداي ماسەلە؟ ەڭ الدىمەن، باسپانا. ءبىلىم الۋعا بارعان جاستار ءۇشىن تۇراتىن مەكەنجاي ماڭىزدى. اتا- اناسىنان الىسقا اتتاپ شىقپاعان بالانىڭ باستى قاجەتتىلىگى - جاتاقحانا بولارى بەلگىلى. وڭتۇستىكتەن ات ارىلتىپ العان بالانىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاساۋ ارقىلى سول ورتاعا بەيىمدەي الامىز.
ەكىنشىدەن، گرانتتى جەڭىپ العان بالانىڭ سول ەلدى مەكەندە تۇبەگەيلى قالىپ قويۋى ءۇشىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ - باستى نازاردا بولۋى ءتيىس. «ەكى قولعا - ءبىر كۇرەك» تابىلادى دەپ جاي جۇباتا سالۋدىڭ كۇنى وتكەن. ناقتى جۇمىسى بار، قولىندا ديپلومى بار جاستار سولتۇستىكتىڭ دە اۋا رايىنا، تۇرمىسىنا كوندىگەدى. قايماعى بۇزىلماعان وڭتۇستىكتىڭ قازاقى سالت- ءداستۇرىن، رۋحاني قاينارلارىن بىرگە الىپ كەلەدى. ونداعى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ بارىنشا قازاقىلانۋىنا قولعابىس جاسايدى. وسى سەبەپتى دە، ىشكى كوشى- قوندى رەتتەۋدى الدىڭعى كەزەككە قويعانىمىز ابزال. بۇل - ءبىر.
ەكىنشىدەن، سولتۇستىكتەگى كوپ اۋىلدار قاڭىراپ بوس تۇر. بوس مەكەندەردى قالاي تولتىرامىز دەپ، باسىمىز قاتىپ جۇرگەنى تاعى بار. دەموگرافيالىق ءوسۋ قارقىنى جوعارىلاعان، حالىق تىعىز قونىستانعان ەلدى مەكەندەردە حالىق سىيماي جاتىر. جاستار جۇمىسسىز سەندەلىپ ءجۇر. جاز بولسا ءبىتتى، ۇلكەن قالالارعا جۇمىس ىزدەپ اتتاناتىن جاستار دا جەتەرلىك. جۇمىس تابا الماي، بوس سەندەلىسپەن كۇنى وتكەن جاستاردىڭ الماتى مەن استانادان باسقا باراتىن جەرى جوق پا؟
ءاربىر وتباسى، ءاربىر اتا- انا بالاسىنىڭ بولاشاعىن ويلايتىنى ءسوزسىز. وتباسىن قۇرىپ، ءبىر اۋلەتتىڭ تىزگىنىن ۇستاعانىن قالايدى. تۇرمىستىڭ تاۋقىمەتىن تارتپاي، ءوز ارباسىن ءوزى سۇيرەسە دەيدى. ال ول ءۇشىن مەملەكەت جاستارعا جاعداي جاساۋى ءتيىس. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى تامارا دۇيسەنوۆا «جۇمىسپەن قامتۋ - 2020» باعدارلاماسى اياسىندا جاڭا جوبانىڭ قولعا الىناتىندىعىن ايتقان ەدى. بۇل جاڭا جوبا جاستاردىڭ ەڭ اۋەلى تۇرعىن ۇيمەن جانە جەر تەلىمىمەن قامتاماسىز ەتەتىن الەۋمەتتىك پاكەتتىڭ ۇسىنىلاتىندىعىن جەتكىزگەن.
الايدا وڭتۇستىك جۇرتشىلىعىنىڭ سولتۇستىككە اتتانۋعا سونشالىقتى ىقىلاسى ازىرگە بايقالمايدى. وڭتۇستىك جاستارى سولتۇستىككە بارۋعا دايىن با؟ ءبىز مۇنى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى جاستار ساياساتى ماسەلەلەرى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى بولات ءجانابىل مىرزاعا قويعان ەدىك.
- بۇعان دەيىن وڭتۇستىكتەگى ەكولوگيالىق قولايسىز وڭىرلەردەن ەلدى سولتۇستىككە كوشىرۋ ماسەلەسى دۇركىن- دۇركىن كوتەرىلىپ كەلەدى. ەلدىڭ ىشكى كوشىن وڭتايلى ۇيىمداستىرۋدىڭ ادىستەرى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟ مۇنىڭ باستى جولى قانداي بولماق؟
- ءبىر عانا مىسال، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ كەيبىر حالىق تىعىز ورنالاسقان اۋىلدىق وكرۋگتەرىندە مامانداردىڭ ايتۋىنشا، جىلىنا 2 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلەتىن اۋىلدا قازىردىڭ وزىندە 45 مىڭنان استام تۇرعىن مەكەندەيدى. وسى سياقتى دەموگرافيالىق ءوسۋ قارقىنى جوعارى ەلدى مەكەندەر كوپ. سوندىقتان بولار مۇنداي حالىق تىعىز ورنالاسقان ايماقتاردا جەر جەتىسپەيدى. ال وڭتۇستىك حالقى جەردى قالاي باپتاۋدى بىلەدى. ازاماتتارعا ەگىستىك جەرلەرى يگەرىلمەي جاتقان اۋدان، قالالاردان جەر بەرىپ، جاعدايىن جاساسا، بىرەۋى ەگىن ەگىپ، بىرەۋى باۋ- باقشا، كەلەسىسى مال ءوسىرىپ، ءوز شارۋاسىن دوڭگەلەنتىپ اكەتەر ەدى.
وسىلايشا ىشكى كوشى قون- ماسەلەسىن شەشىپ، رەتتەۋگە بولادى. مۇنداي جۇمىستار ءبىزدىڭ وبلىستا قولعا الىنىپ جاتىر.
- جاستاردى سولتۇستىك وڭىرلەرگە قونىستاندىرۋ ءۇشىن ءبىلىم گرانتتارىن كوبەيتۋ ماسەلەسى دە ايتىلىپ ءجۇر. ءبىلىم گرانتتارى كوبەيسە، وڭتۇستىكتەگى جاستار سولتۇستىككە بارۋعا ىڭعاي بىلدىرەدى دەپ ويلايسىز با؟
- وزدەرىڭىزگە بەلگىلى، بيىلعى جىلدان باستاپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ تاراپىنان «ماڭگىلىك ەل جاستارى - يندۋسترياعا» اتتى جوباسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.
بۇل جوبانىڭ ماقساتى - وڭتۇستىك ايماق جاستارىن رەسپۋبليكانىڭ سولتۇستىك وڭىرلەرىندەگى وقۋ ورىندارىنا تارتا وتىرىپ، كەڭ كولەمدە تەحنيكالىق- كاسىپتىك ءبىلىم الۋعا جانە تۇعىرى بيىك تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا قاتىستىرۋ مەن تارتۋدى ماقسات ەتەدى، جاستارىمىزدى دەربەس ومىرگە، باستاماشىل ەڭبەككە بەيىمدەۋدىڭ ءتيىمدى جۇيەسىن قۇرۋدىڭ العاشقى قادامى بولىپ تابىلادى.
باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سولتۇستىك وبلىستاردىڭ ونىڭ ىشىندە اقمولا، پاۆلودار، قوستاناي، اقتوبە، سولتۇستىك قازاقستان، باتىس قازاقستان، شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ 7 جوعارى وقۋ ورنى (ج و و) ءۇشىن ارنايى پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا 1050 گرانت، 23 كوللەدجدە ءبىلىم الۋشىلار ءۇشىن 35 ماماندىق بويىنشا 1000 گرانت وڭتۇستىك وڭىرلەرىنىڭ جاستارى ءۇشىن ءبولىندى.
ارينە مۇنداي يگى ءىستى ورىنداۋ ءۇشىن وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جاستارىنىڭ اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. اۋداندارداعى ءاربىر اۋىلدىق وكرۋگتەردە كەزدەسۋلەر وتكىزىلدى، جەرگىلىكتى ب ا ق- تا ارنايى ناسيحات جۇمىستارىنىڭ جۇرگىزىلۋىنىڭ ناتيجەسىندە، وبلىس جاستارىنىڭ بۇل جوباعا دەگەن تالپىنىسى وياندى.
كەزدەسۋ ناتيجەسىندە 5 وڭىرگە بولىنگەن 1050 گرانتتىڭ 500 ىنە يە بولدى. ياعني وسى باعدارلاما اياسىندا 500 دەن اسا جاس تۇلەك تەك ءبىزدىڭ وبلىستان گرانتقا ءتۇسىپ وتىر. دەمەك، بولىنگەن گرانتتاردىڭ تەڭ جارتىسىن ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ جاستارى يەلەنىپ وتىر. بۇل - قۋانىشتى جاعداي. ويتكەنى ەلىمىزدىڭ جاستارىنىڭ اراسىندا ىشكى كوشى- قون ماسەلەسى باستالدى. ءار وڭىردەن كەلگەن جاستار اراسىندا دوستىق قارىم- قاتىناس ورناپ، وزىنە ءتان سالت- داستۇرلەرى مەن ادەت- عۇرىپتارىمەن تانىسادى. بۇل كەرەك جوبا.
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جاستارى سانى بويىنشا رەسپۋبليكاداعى الدىڭعى قاتارداعى وبلىس. بىزدە 774 مىڭنان استام جاس بار. بۇل - ەلىمىزدىڭ كەيبىر وبلىستارىنىڭ حالىق سانىمەن تەڭ. ارينە، جىل سايىن ءتيىستى گرانتتار كوپتەپ ءبولىنىپ جاتسا، جاستارىمىزدىڭ وزگە وبلىستارعا وقۋعا تۇسۋگە ىنتاسى ارتار ەدى. تەك گرانتتارمەن عانا شەكتەلمەي، سونىمەن قاتار جاستاردىڭ الەۋمەتتىك پاكەتتەرى دە ارنايى قاراستىرىلسا دەيمىز. وقۋدى بىتىرگەن جاس ماماندى ارنايى جولدامامەن بىردەن جۇمىس ورنىنا ورنالاستىرۋ جاعى دا شەشىلۋى قاجەت. سونىمەن قاتار «ماڭگىلىك ەل جاستارى - يندۋسترياعا» اتتى جوباسى بيىل العاش رەت قولعا الىنىپ وتىر. بيىلعى جىلى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تەك پەداگوگيكالىق ماماندىقتارعا گرانتتار ءبولىندى. كەلەر جىلدان باستاپ، گرانتتاردى باسقا دا تەحنيكالىق ماماندىقتارعا بولسە، يگىلىكتى دۇنيە بولار ەدى.
- «ديپلوممەن - اۋىلعا» باعدارلاماسى قولعا الىنعالى بىرنەشە جىل بولدى. وسى باعدارلاما اياسىندا ديپلومى بار جاستاردى سولتۇستىك وڭىرلەرگە جۇمىسقا تۇرعىزۋ ماسەلەسى اياسىندا قانداي شارالاردى اتقارۋعا بولادى؟
- وتە ورىندى سۇراق. ديپلومى بار جاستاردى ەلىمىزدىڭ وزگە وبلىستارىنا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ شارالارى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىنۋى ءتيىس. اتاپ ايتار بولساق، جۇمىس ورنى كوپ، ىستەيتىن جۇمىسشىسى جوق وبلىستار ءوز تاراپتارىنان وزگە وبلىستاردان كەلىپ جۇمىس ىستەپ، وسىندا قالامىن دەگەن جاستاردىڭ الەۋمەتتىك پاكەتتەرىن شەشىپ بەرسە، تۇراتىن تۇرعىن ءۇيىن، قاجەتتى نەسيەسىن، جەر ۋچاسكەسىن، كوتەرمە اقىسىن جولعا قويسا، جاستار بارمايدى ەمەس، بارادى. ءبىرىنشى كەزەكتە وزگە جاققا بارىپ جۇمىس ىستەگەندە، «الەۋمەتتىك جاعدايىم قالاي بولار ەكەن؟ » دەگەن ساۋال تۋىندايتىنى بەلگىلى. وسى ساۋالداردىڭ جاۋابى ەرتەرەك شەشىلسە، ءاربىر جاستىڭ قازاقستاننىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىندە تۇرۋعا مۇمكىندىگى بولار ەدى.
- ءوز تاراپىڭىزدان ءسىز نە ۇسىنار ەدىڭىز؟
- جاستاردىڭ جۇمىس ميگراتسياسى بويىنشا ناقتى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانسا. ونىڭ ىشىندە جاستاردىڭ جاڭا جەرگە، جاڭا جۇمىسقا بارعان كەزىندە بارلىق الەۋمەتتىك ماسەلەسى شەشىمىن تاۋىپ وتىرسا، جاس مامان ەش نارسەگە الاڭداماي، بارعان جەرىنە تەز ءسىڭىپ كەتەدى دەپ ويلايمىن.
ءتۇيىن
سونىمەن، ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىنەن سولتۇستىككە قاراي ات باسىن بۇرىپ، وقۋعا ءتۇسىپ، جۇمىسقا ورنالاسىپ، باسپانالى بولىپ، جاڭا ءومىردى باستاۋعا جاستاردىڭ ىنتا- ىقىلاسى بار. ءبىراق بۇل ماسەلەدە قازاقستان ۇكىمەتى كەشەندى باعدارلامالىق شارالاردى قولعا العانى دۇرىس. كەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تا تەمىرتاۋداعى مەتاللۋرگيا كومبيناتى وداقتىق ەكپىندى قۇرىلىس بولعان سوڭ، سوندا بارىپ، ەڭبەك جولىن باستاپ، شىڭدالعان بولاتىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى كىم- كىمگە دە ونەگە ەمەس پە؟ !
جاستاردىڭ پاتريوتتىق سانا- سەزىمىن وياتۋ باعىتىندا دا ءبىرقاتار جۇمىستار جۇرگىزىلۋى قاجەت. «قازاقستان - مەنىڭ وتانىم!» ، «قازاقستان - مەنىڭ تۋعان مەكەنىم!» دەگەن ۇعىمداردى جاس ۇرپاق زەردەسىنە جاستاي ۇيالاتۋ كەرەك. سوندا قازىرگىدەي تەرريتوريالىق بولىنىسكە تۇسپەيتىن، ءبىرىنشى كەزەكتە قازاق ەلىنىڭ مۇددەسىن جوعارى قوياتىن جاستار لەگى پايدا بولادى. كەلەشەك - سول جاستاردىڭ قولىندا!
گۇلزينا بەكتاس
«ايقىن» گازەتى
