قىرىم - كىمدىكى؟
ساياسي كيكىلجىڭگە سەبەپ بولعان، ەكونوميكالىق تەكەتىرەسكە ۇلاسقان وقيعانىڭ زاڭدى- قۇقىقتىق ستاتۋسى دا انىقتالماعان. رەسمي كرەمل مۇنى ء«وز ەركىمەن قوسىلۋ» دەپ اتاسا، حالىقارالىق قاۋىمداستىق «اننەكسيا» («كۇشپەن قوسىپ الۋ» ) دەگەن تەرميندى قولدانادى. تەرميندىك قاراما- قايشىلىقتىڭ ءوزى ءتۇرلى تاراپتاردىڭ بۇل وقيعاعا دەگەن ساياسي ۇستانىمىنىڭ الشاقتىعىنان حابار بەرسە كەرەك.
قىرىمنان كورشىگە نە پايدا؟
ءيا، قىرىم - كيكىلجىڭنىڭ باسى عانا ەدى. ونىڭ ۇستىنە، بۇل - پۋتيندىك رەسەيدىڭ رەسمي ۇستانىمىن ايقىنداعان، يمپەريالىق امبيتسياسىن ايگىلەگەن وقيعا بولدى. ءبىراق كيكىلجىڭ قىرىممەن اياقتالا قويعان جوق. كەرىسىنشە، ۋكراينانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن بۇزعان وقيعا وسى ەلدىڭ ەگەمەندىگىنە، تىنىشتىعىنا قاۋىپ ءتوندىردى.
ونىڭ ۇستىنە كرەمل قىرىمدى قاناعات تۇتىپ، سايابىر تابادى دەگەنگە سەنىم ارتاتىندار از. ءساۋىر ايىندا ۋكراينانىڭ شىعىس وبلىستارىندا «حالىقتىق رەسپۋبليكالار» قۇرىلدى. دونەتسكى جانە لۋگانسكى وبلىستارىندا ورىسشىل توپتار قىرىمنىڭ «ونەگەسىمەن» رەسەيگە قوسىلۋ تۋرالى رەفەرەندۋم وتكىزەمىز دەپ تالپىنسا دا، بۇل باستاما اياقسىز قالدى.
ال كورشى ەلدىڭ تەرريتورياسىن وزىنە قوسىپ العان رەسەي ءۇشىن قىرىمنىڭ پايداسى نە؟ ودان ۇتارى نە، ۇتىلارى قايسى؟
قىرىم رەسەيگە ءتۇبى پايدالى بولا ما، الدە زيانعا تۇسە مە دەگەن ماسەلەدە ءتۇرلى كوزقاراس- پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. قازاقستانداعى بازبىر ساراپشىلار قىرىمنىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنان جەرگىلىكتى ۇلت - نوعايلار ءۇشىن ەگەمەن ەل بولۋدىڭ ءۇمىتىن ىزدەيدى. قىرىم فەدەراتيۆتى مەملەكەت قۇرامىندا كەلەشەكتە ءوز الدىنا وتاۋ قۇرىپ، بولەك شىعۋى مۇمكىن دەسەدى. كەيبىر حالىقتار بوستاندىق جولىندا تالاي تار جول، تايعاق كەشۋدەن وتەتىنى بەلگىلى.
قالاي دەگەنمەن دە، كوپ ۇلتتى رەسەيدە ونسىز دا ۋشىققالى تۇرعان ماسەلەلەر جەتەرلىك. سولاردىڭ قاتارىنا تاعى بىرەۋىن قوسقانى انىق. قىرىم تاتارلارى اتانعان جەرگىلىكتى ۇلت - نوعايلار رەسەيگە قوسىلۋعا ءاۋ باستان قۇلىقتى ەمەس. ساياسي احۋالدىڭ قىسىمىمەن امالسىز كوندىگۋگە ءماجبۇر بولسا دا، ىشكى نارازىلىقتىڭ بولاشاقتا حالىقتىق قارسىلىققا ۇلاسپايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى.
قىرىم - كىمدىكى؟
2013 - جىلدىڭ قاراشا ايىندا باستالعان ۋكرايناداعى ساياسي داعدارىستىڭ سالدارى - قىرىم جوعارعى كەڭەسى تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداپ، ەگەمەندى قىرىم رەسپۋبليكاسىن جاريالاۋعا ۇلاستى. بۇدان سوڭ قىرىم رەسپۋبليكاسىنىڭ باسشىلىعى رەسەي قۇرامىنا وتۋگە تالاپ ءبىلدىردى.
اقىرى قىرىم تۇبەگىنىڭ كوپ بولىگى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنا ءوتتى. بۇل جەردە ەكى بىردەي جاڭا سۋبەكت پايدا بولدى - قىرىم رەسپۋبليكاسى جانە فەدەرالدى ماڭىزى بار قالا سيەۆاستوپول.
«ۇلكەن جەتىلىك» تە، ناتو، ەۋرو وداق، ەۋروپالىق كەڭەس، ە ق ى ۇ سياقتى حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمدار، الەمدەگى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىرىمنىڭ رەسەيگە ءوتۋىن «اننەكسيا» دەپ باعالادى. ال رەسەي بولسا، قىرىم رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىز سۋبەكت رەتىندە رەسەي فەدەراتسيا قۇرامىنا كىرۋگە ءوز ەركىمەن كەلىسىم- شارتقا قول قويدى دەپ ەسەپتەيدى.
رەسمي كيەۆ قىرىمنان ايرىلعانىن مويىنداعان ەمەس. ۋكراينا باسشىلىعى قىرىم مەن سيەۆاستوپول اۋماعىن «رەسەي ۋاقىتشا باسىپ العان جەرلەر» دەپ تانيدى. ءبىراق بۇل ارەكەتكە قارسى تۇرار اسكەري قاۋقار دا، ساياسي كورەگەندىك تە تانىتا المادى. ازىرگە قىرىم ماسەلەسىن كەيىنگە قالدىرىپ، ۋكراينانىڭ شىعىس اۋداندارىنداعى ءورتتى سوندىرۋمەن الەك.
دەگەنمەن، 15 - ساۋىردە ۋكراينا جوعارعى راداسىنىڭ قىرىم رەسپۋبليكاسى مەن سيەۆاستوپول قالاسىن رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ باسىپ العان ايماق دەپ تانۋ تۋرالى زاڭ شىعارۋى كيەۆتىڭ ساياسي ۇستانىمىنان حابار بەرەدى.
سوعىس جاعدايىنداعى ەل ءوزىنىڭ اسكەري قابىلەتىن كۇشەيتىپ، قورعانىسىن ارتتىرۋعا مۇددەلى. ۋكراينانىڭ جاڭادان تاعايىندالعان قورعانىس ءمينيسترى ۆالەريي گەلەتەي مەملەكەت تۇتاستىعىن قالپىنا كەلتىرىپ، قىرىمدى قايتارۋعا ۋادە بەرگەن بولاتىن. «ۋكراينانىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىنە سەنىمىم كامىل، ءبىز جەڭىس شەرۋىن وتكىزەمىز، ول مىندەتتى تۇردە ۋكرايندىق سيەۆاستوپولدە وتەدى» دەگەن سوزدەرىنە جوعارى رادا مۇشەلەرى دۋ قوشەمەت كورسەتتى.
ازىرگە قىرىمنان ايرىلعان كيەۆ باسشىلىعىنىڭ ونسىز دا الاڭى جەتەرلىك. كەيبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا، ۋكراينا قىرىمنان ايرىلۋدىڭ سالدارىنان 100 ميلليارد دوللار شىعىنعا باتتى. ەكونوميستەر ۋكراينانىڭ بيىلعى ج ءى ءو بۇرىنعىعا قاراعاندا الدەقايدا تومەن بولاتىنىن ايتۋدا. ويتكەنى قىرىم ۋكراينانىڭ ج ءى ءو- ءنىڭ جىل سايىن كەمىندە 3-4 پايىزىن بەرىپ وتىرعان ەدى.
حالىقارالىق قاۋىمداستىق قىرىم تۋرالى
27 - ناۋرىزدا ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىندا ۋكراينانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ، ونىڭ شەكاراسىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانۋ تۋرالى رەزوليۋتسيا داۋىسقا تۇسكەن بولاتىن. ۇيىمعا مۇشە 193 مەملەكەتتىڭ 100 جاقتاپ داۋىس بەردى. ايتسە دە، 58 مەملەكەتتىڭ داۋىس بەرۋدەن باس تارتۋى، 24 ءىنىڭ مۇلدە قاتىسپاۋى كوپ جايتتان حابار بەرگەندەي.
ب ۇ ۇ- نىڭ ۋكراينانىڭ تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قولداۋ تۋرالى رەزوليۋتسياسىنا 11 مەملەكەت قارسى شىقتى. ولار رەسەيدىڭ ءوزى جانە قازىرگى وداقتاستارى ەدى. اتاپ ايتقاندا، ارمەنيا، بەلورۋسسيا، بوليۆيا، ۆەنەسۋەلا، كۋبا، ك ح د ر (سولتۇستىك كوريا)، زيمبابۆە، نيكاراگۋا، رەسەي، سيريا، سۋدان. وسى تىزىمنەن- اق رەسەيدىڭ «دوستارى» كىمدەر ەكەنى بايقالادى.
بۇل ورايدا، رەسەيگە كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ۇستانىمى ءوزارا ۇقساس ەكەنى تاڭ قالدىرمايدى. تاعدىرلاس ەلدەر كوبىنە «وگىزگە تۋعان كۇن.. .» قاعيداسىمەن ءومىر سۇرەتىنى بەلگىلى.
بەلورۋسسيا پرەزيدەنتى الەكساندر لۋكاشەنكو قىرىمدى «دە- فاكتو» رەسەيدىڭ ءبىر بولىگى دەپ سانايتىنىن اشىق ايتىپ، رەفەرەندۋمدى جاقتاپ داۋىس بەردى.
ال قازاقستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ 18 - ناۋرىزدا جاريالانعان مالىمدەمەسىندە «قازاقستاندا قىرىمدا وتكەن رەفەرەندۋمدى اۆتونوميالىق رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ەرىك- جىگەرىن ءبىلدىرۋ دەپ قابىلدايدى جانە وسى جاعدايداعى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەشىمىنە تۇسىنىستىكپەن قارايدى» دەلىنگەن. ءبىراق قازاقستان 27 - ناۋرىزداعى ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىنداعى داۋىس بەرۋدەن قالىس قالدى.
قىرعىزستان سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قىرىم رەفەرەندۋمىنىڭ ناتيجەسى زاڭعا ساي دەپ تانيتىندىقتارىن مالىمدەدى. ءبىراق ب ۇ ۇ- دا اتالمىش ماسەلە بويىنشا داۋىس بەرۋ كەزىندە بۇل مەملەكەت تە قالىس قالعان.
قىتاي «وگىزدى دە ولتىرمەي، اربانى دا سىندىرمايتىن» مالىمدەمە جاساپ، داۋىس بەرۋدەن قالىس قالدى.
اۋعانستان پرەزيدەنتى حاميد كارزاي قىرىمنىڭ رەسەيگە قوسىلۋىن قۇپتايتىنىن مالىمدەدى، ءبىراق اۋعانستان ب ۇ ۇ- دا داۋىس بەرۋدەن قالىس قالدى.
گرۋزيا ۋكراينانىڭ تۇتاستىعىن قولداسا، ءازىربايجان بەيبىت شەشىم قابىلداۋدى قولدايتىنىن مالىمدەۋمەن شەكتەلدى.
تۇركيا مەن مولداۆا قىرىم ەگەمەندىگى تۋرالى رەفەرەندۋمدى قولدامايتىنىن اشىق جاريالادى.
ب ر ي ك س بويىنشا وداقتاس ەلدەر (برازيليا، ءۇندىستان، قىتاي جانە وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسى) رەسەي ۇستانىمىنا قولداۋ ءبىلدىردى.
ەۋروپا كەڭەسىنىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى رەسەيدىڭ قىرىمدى قوسىپ الۋىن اشىق ايىپتاسا، شىلدە ايىنىڭ باسىندا ە ق ى ۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى «قىرىمنىڭ كۇشتەپ قوسىلۋىن» قولداماۋعا ۇندەدى.
دەگەنمەن، وسى جولى باتىس ءوزى ۇرانداتاتىن دەموكراتيانىڭ «تاياعىن» جەدى. ويتكەنى «حالىقتىڭ ەركى» - رەفەرەندۋمنىڭ وتكىزىلۋىنە دە، ونىڭ ناتيجەسى جاريالانىپ، سوعان سايكەس، قىرىم ۋكراينادان ءبولىنىپ، رەسەيگە وتكەندە دە قارسى ءۋاج ايتۋعا لايىقتى ارگۋمەنت تاپپادى.
ال رەسەي بولسا ءبىر وق شىعىنداماي، كورشى ەلدىڭ تەرروتورياسىن وزىنە قوسىپ الۋدىڭ «ءساتتى» ۇلگىسىن كورسەتتى.
بۇل ورايدا، امەريكالىق ەمەس، رەسەيلىك PR تەحنولوگيالاردى وتە شەبەر پايدالانعانىن كورەمىز. سول تۇستا قىرىمدا سيمفەروپول كوشەلەرىندە ىلىنگەن پلاكاتتاردىڭ ءبىرىنىڭ مازمۇنىنا قاراڭىز (سۋرەتتە) . فاشيستىك ۋكراينا مەن دەموكراتيالى رەسەيدىڭ ەكەۋىنىڭ ءبىرىن تاڭداۋعا شاقىرعان پلاكات- ناسيحاتتىڭ ايتارىنىڭ استارى تەرەڭدە. مۇنى كوشەدە ۇرانداتقان توبىر جاسادى دەۋ نانىمسىز.
«قىرىمدى قايتارعانى ءۇشىن»
رەسەيدىڭ قىرىمدى وزىنە قاراتۋعا دەگەن نيەتى كوپتەن بەرى انىق بولاتىن. ك س ر و تاراعالى بەرى ورىس امبيتسياسى اسقىنا بەردى. 1992 - جىلى ر ف جوعارعى كەڭەسى 1954 - جىلى قابىلدانعان قۇجاتتى جوققا شىعاراتىن قارار قابىلدادى. قىرىمعا دەگەن اڭسار وسى كەزدەن باستاپ كۇشەيە ءتۇستى.
توقسانىنشى جىلداردان بەرى ورىسشىل توپتار قىرىمدى ءبولىپ الۋعا تىرىسىپ باققانى دا تاريحي دەرەك. كەيىن كيەۆ كۇشىن جويعان قىرىم كونستيتۋتسياسىنىڭ قابىلدانۋى، پرەزيدەنت قىزمەتىنىڭ بەكىتىلۋى وسىنىڭ ايعاعى.
رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۋبەكتىسى رەتىندە تانىلۋ ءۇشىن بۇل ەلدىڭ كونستيتۋتسياسىنا سايكەس، فەدەراتسيا قۇرامىنا ەنۋ ءۇشىن شەتەلدىك مەملەكەتتەن ءبولىنىپ شىققان ايماقتىڭ ءوتىنىش بەرۋى ازدىق ەتەتىن. 2004 - جىلى وڭتۇستىك وسەتيانىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قۇرامىنا ەنۋىنە كەدەرگى بولعان كونستيتۋتسيانىڭ وسى 65- بابى بولاتىن. ەندەشە، رەسەي قىرىمدى ۋكراينانىڭ وزىنەن ەمەس، ودان ءبولىنىپ شىققان ايماقتىڭ ءوتىنىشى رەتىندە قالاي قوسىپ الدى؟ بۇل باپتى اينالىپ ءوتۋ ءۇشىن، اقپان ايىندا مەملەكەتتىك دۋما زاڭعا ارنايى وزگەرتۋلەر ەنگىزىپ، فەدەراتسيانىڭ جاڭا سۋبەكتىلەرىن قابىلداۋ ءتارتىبىن وزگەرتۋ قاجەت بولعان.
11 - ناۋرىزدا قىرىم اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى مەن سيەۆاستوپول قالاسى وزدەرىنىڭ ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسياسىن جاريالادى. وسى دەكلاراتسياعا سايكەس، رەسەي قۇرامىنا ەنۋ تۋرالى رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسىندە قىرىم ەگەمەن ەل رەتىندە فەدەراتسيا سۋبەكتىسى بولۋعا سۇرانا الاتىن بولدى. وسىلايشا، كرەمل قىرىمنىڭ تاۋەلسىزدىگىن تانىپ، ونى ءوز ەركىمەن فەدەراتسيا قۇرامىنا قوسىپ الدى. وسىلايشا، كرەمل يدەولوگتارى «شەتەلدىك مەملەكەتتىڭ ءبىر بولىگىن قوسىپ الۋ» تۋرالى 65- باپتى اينالىپ ءوتۋدىڭ جولىن تاۋىپ، كوڭىلدەرىن ءبىر دەمدەدى.
كوكتەمدە قىرىم مەن سيەۆاستوپولدا 18,8 مىڭ ۋكرايندىق اسكەريلەر بولعان، ونىڭ ىشىندە اسكەري- تەڭىز كۇشتەرى دە، اۋە كۇشتەرى دە بار. ءبىراق رەفەرەندۋم ءوتىپ، قىرىم رەسەيگە قوسىلعانعا دەيىن اسكەريلەر ەشقانداي ارەكەت جاسامادى. ال ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا ۋكراينا اۋماعىنداعى رەسەيلىك اسكەريلەر سانى 16 مىڭنان اسقان.
اقپاننىڭ 26-27-ىندە سيمفەروپولدەگى قىرىم جوعارعى راداسى مەن مينيسترلەر كەڭەسى عيماراتتارىن قارۋلى توپ باسىپ الدى. ءبىر- اق تۇندە ۋكراينانىڭ تۋى ءتۇسىرىلىپ، رەسەي فەداراتسياسىنىڭ جالاۋى جەلبىرەپ شىعا كەلدى.
رەسەي قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قىرىمدا «بەيبىتشىلىك جانە تىنىشتىق ورناتۋعا» اتسالىسۋىنا ۋكراينانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ۆيكتور يانۋكوۆيچتىڭ، ودان سوڭ قىرىمنىڭ سول كەزدەگى جانە قازىرگى باسشىسى سەرگەي اكسەنوۆتىڭ پرەزيدەنت پۋتينگە جاساعان ۇندەۋى جەلەۋ بولدى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ناۋرىز ايىنىڭ باسىندا- اق ۋكراينا تەرريتورياسىندا رەسەي قارۋلى كۇشتەرىن پايدالانۋعا قاتىستى فەدەرالدىق جيىنعا ۇندەۋ تاستاپ، وعان رۇقسات العانىنا قاراماستان، ءبىر ايداي ۋاقىت ورىس ارمياسىنىڭ كورشى ەل اۋماعىندا اسكەري ءىس- قيمىل جاساعانىن جوققا شىعارۋمەن بولدى.
ال 17 - ساۋىردە ۆلاديمير پۋتين تىكەلەي ەفير كەزىندە رەسەي اسكەرىنىڭ قىرىم تۇبەگىندەگى رەفەرەندۋم كەزىندە «حالىقتىڭ تاڭداۋىن ەركىن ءبىلدىرۋى» ءۇشىن ارەكەت ەتكەنىن اشىق مويىندادى. «.. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز قىرىمدىقتاردىڭ ءوز تاڭداۋىن ەركىن بىلدىرۋىنە جاعداي جاساۋ ەكەنىن مەن جاسىرعان ەمەسپىن.. . سوندىقتان قىرىمداعى ءوزىن- ءوزى قورعاۋ كۇشتەرىنىڭ ارتىندا، البەتتە، ءبىزدىڭ اسكەريلەر تۇردى» دەدى ول. كەيىن كرەمل قىرىمدا ارەكەت ەتكەن اسكەريلەردى مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتادى. ونىڭ ىشىندە قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ «قىرىمدى قايتارعانى ءۇشىن» ارنايى مەدالى دە بار.
ون كۇندە وتكىزىلگەن رەفەرەندۋم
قىرىمنىڭ رەسەيگە قوسىلۋ تۋرالى وتكىزىلگەن رەفەرەندۋمنىڭ قۇقىقتىق نەگىزى ءالى قايتا قارالۋى كەرەك. سەبەبى دەموكراتيالىق قوعامنىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى - حالىقتىڭ ەركى ساياسي ساۋداعا سالىنباۋى ءۇشىن رەفەرەندۋم وتكىزۋدىڭ ءتارتىبى دۇرىس ساقتالۋى ءتيىس ەدى. مەملەكەتتىك زاڭ شىعارۋشى ورگان - ۋكراينانىڭ پارلامەنتىنىڭ قاۋلىسىنا سايكەس، زاڭسىز دەپ جاريالانعان، اياق استىنان ۇيىمداستىرىلعان، بار- جوعى ون كۇننىڭ ىشىندە وتكىزىلگەن رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسى شىنايى دەۋگە سەنۋ قيىن.
ونىڭ ۇستىنە، رەفەرەندۋم وتكىزىلگەن كەزدە قىرىم تەرريتورياسىندا نىسانى انىقتالماعان شەتەلدىك اسكەريلەردىڭ جۇرگەنى ىشكى قاجەتتىلىكتەن گورى سىرتقى ىقپال- اسەردىڭ باسىم بولعانىن ايعاقتايدى.
دەگەنمەن، رەفەرەندۋم تۋرالى اڭگىمەنىڭ اقپان ايىنان باستاپ ايتىلا باستاعانى بەلگىلى. اۋەلى مامىر ايىنىڭ اياعىندا وتكىزۋ جوسپارلانعان رەفەرەندۋم مەرزىمى بىرنەشە رەت وزگەرتىلىپ، اقىرى 16 - ناۋرىزعا بەلگىلەندى. ءىس جۇزىندە رەفەرەندۋمدى جاريالاۋ مەن ونى وتكىزۋدىڭ اراسى 10 اق كۇن ەدى. حالىقارالىق تاجىريبەدە مۇنداي «سۋىت» رەفەرەندۋمدى ىزدەپ تابۋ قيىن- اق. جاريالانعان ناتيجەلەرگە سايكەس، قىرىم مەن سيەۆاستوپول تۇرعىندارى 95-96 پايىز رەسەي سۋبەكتىسى بولۋدى جاقتاپ داۋىس بەرگەن.
ءبىر ايدان سوڭ رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قىرىم رەفەرەندۋمىندا «تىنىشتىق پەن ءتارتىپ ساقتالۋى ءۇشىن» رەسەيلىك اسكەريلەردىڭ اتسالىسقانىن اشىق مويىندادى. ەندەشە، شەتەلدىك (ونىڭ ۇستىنە، مۇددەلى) مەملەكەت ارمياسىنىڭ قاداعالاۋىمەن وتكەن رەفەرەندۋمنىڭ ناتيجەسى قانشالىقتى ءادىل بولماق؟ ونىڭ ۇستىنە، كيەۆتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا رەفەرەندۋم جاعدايىن باقىلاۋعا كەلگەن ە ق ى ۇ وكىلدەرى قىرىمعا كىرە الماعانى دا كوپ جايتتى اڭعارتادى. ە ق ى ۇ باقىلاۋشىلارىنىڭ بەلگىسىز اسكەريلەر جولىن بوگەپ، كەرى قايتۋعا ءماجبۇر ەتكەن.
اقىرى، 17- ناۋرىزدا رەفەرەندۋم ناتيجەسىنە سۇيەنە وتىرىپ، قىرىم رەسپۋبليكاسى ەگەمەن مەملەكەت بولىپ جاريالاندى. بۇدان سوڭ رەسەي فەدەراتسيانىڭ جاڭا سۋبەكتىسى بولۋعا ءوتىنىش بەرىپ، ارنايى كەلىسىم- شارتقا قول قويعانى بەلگىلى. كرەمل اۋەلى پرەزيدەنت جارلىعىمەن قىرىم رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن تانىپ، سوسىن ونى قۇرامىنا قوسىپ الۋ تۋرالى كەلىسىم- شارت جاساستى. ەندى الداعى ۋاقىتتا باسقا مەملەكەتتەردىڭ بەلگىلى ءبىر اۋماعىن وزىنە قوسىپ الۋ ءۇشىن وسى ۇلگى قايتالانباي ما دەگەن سۇراقتىڭ تۋىنداۋى زاڭدى، ارينە.
ءار ەلدىڭ كارتاسى باسقا.. .
ساياسي ويىنداردىڭ ناتيجەسى زاماناۋي كارتوگرافياعا سالقىنىن تيگىزىپ جاتىر. قىرىمنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنە قاتىستى كوزقاراس قايشىلىعىنان قازىرگى كەزدە ونىڭ الەمدىك ساياسي كارتاداعى ورنى تۇسىنىكسىزدەۋ بولىپ تۇر. انىعىن ايتقاندا، ءار ەلدىڭ وسى ماسەلەگە وراي ساياسي ۇستانىمىنا سايكەس، قىرىم ءار ءتۇرلى بەينەلەنۋدە. مىسالى، ا ق ش ۇلتتىق گەوگرافيالىق وداعى قىرىمدى ساياسي كارتادا سۇر تۇسپەن بەينەلەۋگە شەشىم قابىلداعان. سۇر ءتۇس - بۇل ايماقتا تەرريتوريالىق كيكىلجىڭنىڭ بار ەكەنىنەن حابار بەرەدى.
ال عالامتورداعى قىرىمنىڭ مارتەبەسى بۇل ماسەلەنى ءتىپتى سان- ساققا جۇگىرتۋگە سەبەپ بولدى. Google پورتالى قىرىمدى داۋلى ايماق دەپ بەلگىلەگەن، ءبىراق رەسەي مەن ۋكراينادا ونىڭ مارتەبەسىن ەكى باسقا كورسەتەدى. ەگەر ءسىز عالامتوردى ۋكراينادا قولدانساڭىز، ىزدەۋ پورتالى ونى ۋكراينا تەرريتورياسى دەپ كورسەتەدى دە، ال رەسەي اۋماعىنان وسى پورتالعا كىرسەڭىز، قىرىم - رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ سۋبەكتىسى بولىپ شىعادى. Yandex ىزدەۋ پورتالى دا وسىنداي جولدى تاڭداعان. Yandex كومپانياسى مۇنى « ءار ەلدىڭ تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن ولارعا نانىمدى اقپارات بەرۋ» ساياساتى دەپ تۇسىندىرەدى.
عالامتورلىق سايتتاردىڭ ءارقايسىسى قىرىمدى ءار ءتۇرلى كەيىپتە بەينەلەۋدە.
مىسالى، Bing Maps, National Geographic, HERE پورتالدارى ونى ۋكراينا اۋماعى دەپ كورسەتسە، Mail.Ru كارتاسى رەسەي تەرريتورياسى دەپ سيپاتتايدى. OpenStreetMap قىزمەتى قىرىمدى ءارى رەسەيدىكى، ءارى ۋكراينانىكى دەپ كورسەتەدى.
نوعايدىڭ كۇنى نە بولار؟
تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، قىرىم ا س س ر- ءى 1921 - جىلى قۇرىلعان ەكەن. سول كەزدە تۇرعىن حالقىنىڭ سانى 1126000 ادامدى قۇرايتىن رەسپۋبليكا اۋماعىندا رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس ۇلتتىق ءبولىنىس مىنانداي بولعان: 49,6 پايىزى ورىستار، 19,4 قىرىم تاتارلارى (نوعايلار) ، 13,7 پايىزى ۋكرايندىقتار.
وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىندا، نوعايلار جەر اۋدارىلعاننان كەيىن قىرىم تۇبەگىندە رەسپۋبليكا جويىلىپ، قىرىم وبلىسى قۇرىلدى. تەك 1989 - جىلى ك س ر و جوعارعى كەڭەسى قىرىم تاتارلارىنا تۋعان جەرگە قايتا قونىستانۋعا رۇقسات بەردى.
ال 1954 - جىلى قىرىم وبلىسىنىڭ ۋكراينا س س ر قۇرامىنا بەرىلۋىن قازىرگى ورىس تاريحشىلارى قاتەلىككە بالايدى.
قىرىمدى قوسىپ الۋدى «ۋكرايناداعى ورىستاردىڭ تاريحي جادى مەن ءتىلىن ساقتاپ قالۋ» قۇقىعىن قورعاۋ ماقساتىمەن تۇسىندىرگەن پۋتين وسى تۇبەكتىڭ جەرگىلىكتى حالقى - نوعاي ۇلتىنىڭ مۇددەسىن قايتپەك؟ قازىرگى كەزدە نوعاي ءتىلى قىرىمدا مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ جاريالانىپ، نوعاي ۇلتىنىڭ ەتنيكالىق، تاريحى، مادەني ەرەكشەلىكتەرى ساقتالادى دەپ مالىمدەلگەنىمەن، سانى جاعىنان از نوعايدىڭ بولاشاعى كۇماندى.
قازىرگى ستاتيستيكالىق دەرەكتەر بويىنشا، نوعايلار قىرىم حالقىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. نوعاي ۇلتىنىڭ رەسمي ۇستانىمى ءماجىلىس وكىلەتتى ورگانى ارقىلى جاريالانىپ ءجۇر. ءماجىلىس ءاۋ باستا رەسەيگە قوسىلۋعا قارسى بولىپ، ەۋروينتەگراتسيانى قولدادى. ءتىپتى كييەۆتەگى ەۋرومايدانعا قاتىسۋ ءۇشىن قىرىمنان ارنايى نوعايلاردىڭ توپتاپ اتتانعانى تۋرالى دەرەك بار. سيمفەروپولداعى ورىس قاۋىمداستىعىمەن تەكە- تىرەسكە تۇسكەن دە وسى جەرگىلىكتى نوعايلار ەدى. الايدا، قانشا قارسىلاسسا دا، نوعاي ۇلتى قىرىمنىڭ رەسەيگە قوسىلۋىنا توسقاۋىل بولا المادى. ال كرمەل بايىرعى ۇلتتى ساباسىنا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ونىڭ « ءتىلىن، مادەنيەتىن ساقتاپ، تاريحىنا قۇرمەتپەن قاراۋ» تۋرالى زاڭ قابىلداپ جاتىر.
قىرىم - قۇمار ويىنىنىڭ ورتالىعى بولا ما؟
قازىرگى كەزدە قىرىمدا جىل سوڭىنا دەيىن «وتپەلى كەزەڭ» جاريالانعان. بۇل جاڭا سۋبەكتىنىڭ فەدەراتسيا قۇرامىنا ەكونوميكالىق، قارجىلىق، نەسيەلىك جانە قۇقىقتىق جۇيەسىنە قوسىلۋى ءۇشىن بەرىلگەن مەرزىم.
قىرىمنان قانداي ەكونوميكالىق پايدا بولۋى مۇمكىن؟ العاشقى 5-10 جىلدا رەسەي ۇكىمەتى قىرىمنىڭ ينتەگراتسياسى ءۇشىن وراسان كوپ قارجى قۇيۋعا ءماجبۇر بولاتىنى انىق. پرەمەر- مينيستر دميتري مەدۆەديەۆتىڭ ايتۋىنشا، العاشقى بەس جىلدا تۇبەككە قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 700 ميلليارد رۋبل (19,4 ميلليارد دوللار) بولماق. ەندى ۇكىمەت وسى وراسان قارجىنىڭ ءار ءرۋبلىن دىتتەگەن ماقساتتا جۇمسالۋىن قاداعالاۋ قاجەتتىگىن ويلاپ، باسى قاتۋدا. ءبىراق قىرىم تۇبەگىن دامىتۋ باعدارلاماسىنا سونشالىقتى قارجى قۇيۋعا بارلىق شەنەۋنىكتەر كەلىسىپ وتىرعان جوق. قارجى ءمينيسترى سەرگەي شاتالوۆ كەيبىر نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا قاجەتتى قاراجات كولەمى تىم كوبەيتىلىپ جازىلعانىن مالىمدەدى.
قىرىمنىڭ تۋريزم وشاعى رەتىندە ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن جوققا شىعارۋ قيىن. دەگەنمەن، حالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان قۇقىقتىق مارتەبەسى انىقتالماعان ايماققا شەتەلدىك تۋريستەر اعىلىپ كەلە قويادى دەۋگە سەنۋ قيىن. شىلدە ايىنىڭ باسىنا دەيىن قىرىمعا ساياحاتتاپ كەلگەندەر ءنوپىرى بىلتىرعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا سايابىرلاعانى ايتىلدى.
قىرىمنىڭ كۋرورتتار مەن تۋريزم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ولگا بۋروۆانىڭ ايتۋىنشا، جىل باسىنان بەرى قىرىمعا ات باسىن بۇرعاندار سانى 1 ميلليون 772 ادام. ونىڭ ىشىندە ءتۇرلى شارۋالارمەن جۇرگەندەر دە، دەمالۋعا كەلگەندەر دە بار. قالاي دەگەنمەن دە، بىلتىرعى كەزەڭمەن سالىستىرعاندا 35 پايىزعا از. رەسمي دەرەكتەرگە قاراعاندا، بىلتىر قىرىمعا 5 ميلليوننان اسا ادام ساياحات جاساعان. ساراپشىلار بيىلعى تۋريستىك ماۋسىمدا مۇنداعى تۋريستەر سانى 3 ميلليوننان اسپايدى دەپ وتىر.
شاماسى، قىرىم ەندى سىرتقى ەمەس، ىشكى تۋريزمگە كوبىرەك يەك ارتاتىن سياقتى. قازىردىڭ وزىندە رەسەيلىك مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇلتتىق كومپانيالارعا قىزمەتكەرلەرىن قىرىمعا دەمالىسقا اتتاندىرۋ تۋرالى استىرتىن نۇسقاۋ بەرىلگەن. وسىلايشا، قىرىم شەتەلدىك تۋريستەردەن گورى رەسەيلىكتەر كوبىرەك دەمالاتىن مەكەن بولادى. تۋريزمدى جولعا قويۋ ءۇشىن اۋەلى جولاۋشى تاسىمالى ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك.
قىرىمنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ماسەلەسى قازىردىڭ وزىندە ءتۇرلى پىكىرتالاستارعا ارقاۋ بولىپ وتىر. كۋبان جاعالاۋىن كەرچپەن جالعايتىن كوپىر سالۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. جاڭا كوپىردىڭ قۇرىلىسىنا شامامەن 5 ميلليارد دوللار قاجەت ەكەن.
ساۋىق- سايران ىزدەگەندەردى شاقىرۋ ءۇشىن كرەمل بولاشاقتا قىرىمدى قۇمار ويىندارىنىڭ ورتالىعى رەتىندە دامىتۋدى كوزدەيدى. پرەزيدەنت پۋتين وندا قوسىمشا ويىن ايماعىن قۇرۋ تۋرالى زاڭعا قول قويىپ تا ۇلگەردى. ويىن اۋماعى ۇلكەن يالتادا ورنالاسادى. بەس جىلدان بەرى رەسەيدە قۇمار ويىندارىنا تىيىم سالىنعانى بەلگىلى. تەك ارنايى بەلگىلەنگەن ايماقتاردا، ياعني التاي، كراسنودار، پريمورسك جانە كالينينگراد وبلىستارىندا قۇرىلعان ورتالىقتاردا رۇقسات بەرىلگەن.
قىرىمنىڭ جاڭا باسشىلىعى ويىن بيزنەسىنەن قىرىم بيۋدجەتىنە جىل سايىن 25 ميلليارد رۋبل پايدا تۇسەدى دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر.
قالاي بولعاندا دا، رەسەي قىرىمدى قوسىپ الۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ىشكى قايشىلىعىن ۇدەتكەنى راس. ورىس پاتريوتيزمى مەن يمپەرياشىلدىعىن ودان ءارى ۇستەمەلەي ءتۇستى. ەندى ساياسي جانە ەكونوميكالىق سانكتسيالار سالدارىنان حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان وقشاۋلانا باستاعان رەسەيگە كوپ ۇزاماي سىرتقى ەمەس، ىشكى ساياساتقا كوبىرەك كوڭىل بولۋگە تۋرا كەلەدى.
گۇلبيعاش ومار
«تۇركىستان» گازەتى
