قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارى: دينا نۇرپەيىسوۆا

 تۋىپ وسكەن جەرى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جاڭاقالا اۋدانىنا قاراستى بەكەتاي قۇمى دەگەن جەر. توپىراق الماتى قالاسىنان بۇيىرعان. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى. حالىق ونەرپازدارىنىڭ 1937 -جىلى وتكەن رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنا قاتىسىپ 75 جاسىندا حالىق اسپاپتارىن تارتاتىن ونەرپازداردىڭماسكەۋدە وتكەن بۇكىل وداقتىق ءبىرىنشى بايقاۋىندا، ودان كەيىن 1944- جىلى 83 جاسىندا ورتا ازيانىڭ بەس رەسپۋبليكاسىنان ونەرپازدار قاتىسقان تاشكەنتتەگى ون كۇندىكتە دينا تاعى دا جۇلدەلى ورىنداردى جەڭىپ الادى.

 دينا اتا- انا شاڭىراعىندا بۇلاڭداپ وسكەن جاس كەزىنىڭ وزىندە اق داۋلەتكەرەي، ءمۇسىرالى، الىكەي، تۇركەش، ۇزاق، ەسجان، بايجۇما، بالامايساڭ سياقتى كۇيشىلەردىڭ كۇيىن ناشىنە كەلتىرە تارتىپ، توڭىرەگى «دومبىراشى قىز» دەپ اتاعان. قارشاداي قىزدىڭ داڭقىن ەستىپ، ايگىلى قۇرمانعازى ارنايى ىزدەپ كەلگەن. ول دينانىڭ دومبىرا تارتىسىنا ءسۇيسىنىپ، بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ، باتاسىن بەرگەن. وسىدان كەيىن دينادان كوز جازباي، ۇنەمى اينالىپ سوعىپ، دودالى كۇي ايتىستارىنا ەرتىپ بارىپ، دومبىرا تارتۋدىڭ تەرەڭ سىرلارىن ۇيرەتەدى. دينا توعىز جاسىنان باستاپ ون توعىز جاسىنا دەيىن، قاشان ۇزاتىلعانشا قۇرمانعازىنىڭ باۋلۋىندا بولادى. قۇرمانعازىداي داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ ۇستاز بولۋى دينانىڭ عانا باقىتتى بولىپ قويعان جوق، ءيسى قازاقتىڭ كۇي ونەرىنىڭ باقىتى بولدى.

دينا 1880 - جىلى بەرىش ىشىندەگى بەسقاسقا رۋىنان شىققان تۇرمان ۇلى قاناس دەگەن جىگىتكە تۇرمىسقا شىعادى. قاناس پەن دينادان نۇرپەيىس اتتى ءبىر ۇل تۋعان. الايدا، العاشقى پەرزەنتى دۇنيەگە كەلگەن سوڭ قاناس كوپ كەشىكپەي قايتىس بولادى. دينا اتا سالتىمەن قايىن ءىنىسى شاپەككە قوسىلادى. كۇيەۋىنىڭ اتىن اتامايتىن ءداستۇر بويىنشا دينا كۇيەۋى شاپەكتى «جاپەك» دەپ اتايتىن بولعان. كەيبىر دەرەكتەردە «جاپەك» دەپ جازىلۋى سودان. دينانىڭ العاشقى كۇيەۋىنەن كورگەن پەرزەنتى نۇرپەيىس 14 جاسىندا قايتىس بولادى. كەيىن ەل ىشىندە ساناق پا، سايلاۋ ما، ايتەۋىر ءبىر ءتىزىم الۋ اتاي الماعان دينا فاميلياسىنىڭ ورنىنا قايتىس بولعان تۇڭعىشى نۇرپەيىستىڭ ەسىمىن اتاعان. مىنە، دينانىڭ نۇرپەيىس كەلىنى اتانۋىنىڭ سىرى وسىندا. جاپەك پەن دينا باقىتتى عۇمىر كەشىپ، بەرەكەلى جانۇيا قۇرعان.

 دينانىڭ اسەم سازدى اياۋلى كۇيلەرى وسىناۋ جار قىزىعىن كورىپ، بالا باقىتىنا مەيىرلەنگەن جىلداردا تۋعان. ۇزاتىلاردا اكەسىنىڭ ەنشىڭ دەپ مىنگىزگەن قاراقاسقا اتىنا ارناپ شىعارعان «قاراقاسقا» ات» كۇيى، ءوزى ءپىر تۇتاتىن كۇيشىلەرى داۋلەتكەرەي مەن تۇركەشكە ەلىكتەپ شىعارعان «بۇلبۇل» ، «جىگەر» ، «بايجۇما» سياقتى كۇيلەرى، اقىلدى دا ايبارلى، سۇلۋ دا سىرباز ابىسىنان ارنالعان «كەربەز» كۇيى، ۇلكەن ۇلى جۇرىمباي 1916 - جىلعى «يۋن جارلىعى» بويىنشا اسكەرگە شاقىرىلعاندا تارتقان «ون التىنشى جىل» («نابور» ) كۇيى، قادىرلەس زامانداستارىنا سۇيسىنۋدەن تۋعان «قوسالقا» كۇيى، بالداي ءتاتتى، باۋىر ەتىندەي جاقىن بالاسى قوڭىرعا ارناعان «اسەم قوڭىر» كۇيى، مىنە، بۇلار دينانىڭ وزىندىك قولتاڭباسىن ايقىن تانىتاتىن ءبىرتۋار كۇيلەر. بۇل كۇيلەرى ارقىلى دينا قازاق كۇيلەرىنىڭ ءورىسىن ۇزارتىپ، ورەسىن بيىكتەتۋمەن بىرگە، ءوزى دە ۇلى كۇيشىلەرمەن تەرەزەسىن تەڭەستىردى.

 دينا كەڭەس زامانىندا دا ءوزىنىڭ ارمان اڭسارىن، ءۇمىت تىلەگىن حالقىنىڭ جولىنا باعىشتاپ ءوتتى. جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماستان قازاقستاننىڭ 20 -جىلدىعىنا وراي «تويباستار» ، وتان سوعىسى جىلدارىندا «انا بۇيرىعى» ، «جەڭىس» سياقتى كۇيلەر شىعاردى. راس، قوعامنىڭ رەپرەسسيالىق قاتالدىعى تۋىدرعان جاعىمسىز ساياسات پەن جەلبۋاز يدەولوگيا دينانىڭ بۇلا دارىنىن قاقپايلاپ باقتى. ونى ءتولتۋما ارقاسىنان (شابىتىنان) ايىرىپ، اسىرە ۇرانشىلدىقتىڭ قولجاۋلىعى ەتپەك بولدى. ول شىعارعان كۇيلەرگە «ەڭبەك ەرى» ، «ساۋىنشى» ، «ستالين» ، «دەلەگات» ، «كوكونىس» دەپ ات قويىپ، الاۋلاتىپ جالاۋلاتىپ، رەسمي سالتاناتتاردىڭ ۇران كۇيىنە اينالدىردى. الايدا، شىن اسىلدى توت باسپايدى. دينانىڭ قاناتتى ونەرى حالقىنىڭ رۋحاني اسىل قازىناسى رەتىندە بۇگىن مەن بولاشاققا قىزمەت كورسەتە بەرمەك.

قۇرمانعازىنىڭ ديناعا بەرگەن باتاسى

دومبىرام - مۇرام، ال، بالام،

مۇلكىم وسى قالدىرعان.

ۇسىنامىن قولىمنان،

يەلىك ەت بالدىرعان.

قۇرمانعازى كىم دەسە،

ءومىرىن وتقا شالدىرعان.

كۇيىمدى تارت كۇڭىرەنتىپ،

تىڭداۋشىسىن قاندىرعان.

دومبىرام مەنىڭ ىرعايدى،

ەكى شەگى تىنبايدى.

پەرنەلەرى قوزعالىپ،

بۇزىلمايدى، سىنبايدى.

امان بولساڭ، ديناجان،

سەنىمەن بىرگە جىرلايدى.

سەرىگىڭ بولسىن دومبىرام،

قالعان ساعان كۇي مۇرا.

ۇرپاعىم سەنەن تىڭدايدى.