جەر سىلكىنىسى: الماتى ءزىلزالا ۇرەيىنەن ارىلا الا ما؟
ابىروي بولعاندا، زارداپ شەككەن ەشكىم جوق. ءبىراق تا، وسىعان دەيىن بىرنەشە جويقىن جەر سىلكىنىسىن باسىنان وتكەرگەن الىپ شاھار ۇرەي قۇشاعىنا ەنگەندەي بولدى. ول ۇرەي الماتىلىقتاردىڭ، قالا بەردى الماتىنى رۋحانياتتىڭ استاناسى دەپ بىلەتىن كۇللى قازاقتىڭ جۇرەگىنە قورقىنىش ۇيالاتىپ كەتتى. نەگە؟ «الاش ايناسى» وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورگەن ەدى.
تاريح نە دەيدى؟
بەلگىلى ساۋلەتشى اندرەي زەنكوۆ: «مەن بولاشاققا سەنەمىن، ءبىزدىڭ قالامىزدا (الماتىنى ايتىپ وتىر) ادەمى، كوركەم، بىرنەشە قاباتتى، تاستان، بەتوننان جانە باسقا دا مىقتى قۇرىلىس زاتتارنان عيماراتتار سالىنادى.. . ءتىپتى، ارنايى قۇرىلعىلار ارقىلى ءۇش- ءتورت قاباتتى عيماراتتار سالۋعا بولادى» ، - دەپتى. «اندرەي زەنكوۆ نەلىكتەن 30-40 قاباتتى ەمەس، 3-4 قاباتتى عيماراتتى ارمانداپ وتىر؟ » دەپ ويلايسىز؟ . ويتكەنى، ول 1910 - جىلى الماتىنى ءۇيىندى استىنا قالدىرعان جەر سىلكىنىسىن كوزىمەن كوردى. ول كەزدە الماتىلىقتار (اتاۋى ۆەرنىي) 1887 - جىلعى الىپ جەر ءدۇمپۋىن ۇمتا قويعان جوق ەدى. الماتىدا جەر قوزعالعان سايىن تاريحتاعى وسى ءبىر ەكى تابيعي اپات ەسكە ءتۇسىپ، كەز- كەلگەن ادام الماتىنىڭ بولاشاعىنا كۇمانمەن قارايتىنى راس.
1887 - جىل - 332 ادام كوز جۇمدى
1887 - جىلدىڭ 9 -ماۋسىمى، تۇنگى ساعات 4-تەن 35 مينۋت كەتكەن كەز. الماتىدا ماگنيتۋداسى 7,3 بالل بولاتىن جەر سىلكىنىسى تىركەلگەن. ەپيتسەنتردەگى ماكسيمالدى كۇشى - 9,10 باللدى قۇراعان. كىندىك تەرەڭدىگى 20 شاقىرىم. 1887 - جىلى الماتىدا شامامەن 30 مىڭعا جۋىق ادام تۇرعان. ءزىلزالادان 332 ادام كوز جۇمدى.
گازەت قيىندىسىنان
«1887 - جىلعى 28 - ماۋسىمداعى جەر سىلكىنىسىنە كۋا بولماعان ادام، سول كۇننىڭ قورقىنىشىن كوز الدىنا ەلەستەتە دە المايدى. ءبىرىنشى سەرپىلىس تاڭعى ساعات 4:44 بولدى، سول كەزدە بارلىق ءتۇتىن قۇبىرلارى مەن بۇعاتتار قۇلاپ ءتۇستى. الدىڭعى قابىرعاداعى جارىقتار ودان دا قاتتى ۇلعايا ءتۇستى. قالا تۇرعىندارى ەندى وزدەرىنە كەلگەندە ساعات 54 :4 جاڭا سىلكىنىستەر ورىن الدى، مۇنىسى الدىڭعىدان قاراعاندا كۇشتى بولدى جانە 3 مينۋت بويى جالعاستى. وسىدان كەيىن ۆەرنىي جوق بولىپ كەتتى» .
(«ناش مير» گازەتى)
1911 - جىل - 616 ءۇي 390 ادام كوز جۇمدى
1911 - جىلدىڭ 4 - قاڭتارى سوققى كۇشى 9-10 بالل، ال ماگنيتۋداسى 8,2 بولاتىن جەر سىلكىنىسى تىركەلدى. وشاق تەرەڭدىگى - 25 شاقىرىم. وسى ءبىر جەر قاباتىنىڭ تەربەلۋىن ەكاتەرينبۋرگ، بومبەي، جانە كالكۋتتا سياقتى كوپتەگەن قالالاردىڭ سەيسموستانتسيالارى تىركەگەن. بۇل اپات «كەمين جەر سىلكىنىسى» دەگەن اتقا يە بولدى. 616 ءۇي قيراپ، 390 ادام قازا تاپتى.
بۇگىنگە ورالايىق.. .
جالپى، الماتىنى سەيسميكالىق قاۋىپتى ايماقتا ورنالاسقانىن، سوندىقتان دا ءاردايىم ءزىلزالا ۇرەيىنەن ايرىلماۋىمىز زاڭدىلىق. عالىمداردىڭ ءوزى 1995 - جىلدان باستاپ جەرشارى عالامدىق سەيسميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ كەزەكتى جاڭا دەڭگەيىنە ەنگەنىن ايتادى. مىسالى:
1995 - جانە 2011 - جىلدارى - جاپونيادا،
1999 - جىل - تۇركيادا،
2002 - جىلى - اۋعانستاندا،
2003 - جىلى - يراندا
2003-2008 - جىلدارى - قىتايدا،
2004-2009 - جىلدارى - يندونەزيادا جانە تاعى باسقا جەرلەردە ورىن العان جەر سىلكىنىستەرى دالەل. عالىمدار وسى دەرەكتەردى الدىعا تارتا وتىرىپ، سەيسميكالىق قۇبىلىستاردىڭ جاندانۋ ۇدەرىسى شامامەن 2025 - جىلعا دەيىن جالعاساتىنىن بولجايدى. مامانداردىڭ كوپشىلىگى «بۇل جاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ قازاقستانعا دا ىقپالى زور» دەگەن پىكىردە. سەيسمولوگ تاڭاتقان اباقانوۆ ءبىر سۇحباتىندا: «ورتالىق ازيا اۋماعىندا سەيسميكالىق قاۋىپتىلىگى جوعارى ايماق الماتى قالاسى ورنالاسقان ىلە الاتاۋى اۋماعى بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلانىستى ۇزاق مەرزىمدى بولجام كارتاسىندا الماتى وبلىسى شەڭبەرىندە «تاياۋداعى 5-7 - جىلدا قاتتى جەر سىلكىنىسى بولۋ مۇمكىندىگى جوعارى» ءۇش ۋچاسكە ءبولىندى. «ولاردىڭ ءبىرى - الماتى قالاسىنىڭ وڭتۇستىك- باتىسىندا 1911 -جىلى بەلگىلى كەمين سىلكىنىسى بولعان جەردە ورنالاسقان. ەكىنشى ايماق - ىلە الاتاۋىنىڭ وڭتۇستىك- شىعىس بولىگىندە. ول شەلەك جەر سىلكىنىسى (1889 - جىل) وشاعىنىڭ ايماعىنا جاقىندايدى. ءۇشىنشى ايماق - جوڭعاريا ايماعىنا جاقىن» ، - دەگەن ەدى. سونداي- اق، اباقانوۆ: «الماتى قالاسىنا مويناق پەن قاپشاعاي سۋ قويمالارى ەرەكشە قاتەر توندىرەدى. 2011 - جىلدىڭ 1 - مامىرىندا بولعان جەر سىلكىنىسىنىڭ وشاعى قاپشاعاي سۋ قويماسىندا بولعانى بەكەر ەمەس، 2012 -جىلدىڭ 31 - مامىرىنداعى ءزىلزالا وشاعى مويناق گەس- مەن بارتوعاي سۋ قويماسىنا جاقىن ماڭدا بولۋى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس» ، - دەگەن بولاتىن.
«الاش ايناسىنىڭ» ءتۇيىنى
سوڭعى كەزدەرى توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى (قازىر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قوسىلدى) تابيعي اپاتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەسكەرتپە كەلتە حات جىبەرۋ جۇيەسىن قولعا العانى بەلگىلى. ءبىراق، 16 - تامىزداعى الماتىداعى جەر سىلكىنىسى كەلتە حات ارقىلى ەسكەرتىلگەن جوق. نەگە؟ ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قاناتىنىڭ استىنا ەنگەن توتەنشە جاعدايلارى قىزمەتى الماتىدا 3-4 قاباتتى بىلاي قويىپ، 30-40 قاباتتى ۇيلەردىڭ بوي كوتەرىپ ۇلگەرگەنىن ۇمىتىپ كەتكەن بە؟ قازىر بۇ قالادا 30 مىڭ ەمەس، 1,5 ميلليون ادام كۇنەلتەدى. قۇداي ساقتاسىن! 1887 - نەمەسە 1911 -جىلداعى جاعداي قايتالانا قالسا، قازاق الماتىسىنان ايرىلىپ قالۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا، ءارقاشان ساقتىق كەرەك.. .
