قىزداردى جاتىر موينى وبىرىنان قالاي ساقتاندىرامىز؟
دەندەپ بارا جاتقان دەرتپەن تۇبەگەيلى كۇرەس جۇرگىزبەسە، ونىڭ ارتى دەموگرافيالىق قۇلدىراۋعا دا اكەپ سوعۋى مۇمكىن. وسىعان وراي، «حالىقارالىق مەديتسينالىق قۇقىق» قوعامدىق بىرلەستىگى ق ر دەنساۋلىق جانە الەۋمەتتىك دامۋ مينيسترلىگىنىڭ 2011-2015- جىلعا ارنالعان «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا «جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ەكپە جاساۋدىڭ باسىمدىقتارى جونىندە حالىقتى اقپاراتتاندىرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ» اتتى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار جوبانى جۇزەگە اسىرۋدا.
جامان اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا ابدەن بولادى، ويتكەنى كوپ جاعدايدا ول بەلگىلى ءبىر سوزىلمالى دەرتتىڭ اياسىندا پايدا بولادى، دەيدى استانا قالاسى بويىنشا ونكولوگيالىق ديسپانسەردىڭ باس دارىگەرىنىڭ ورىنباسارى، ونكوگينەكولوگ، مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ۇدەربايەۆا گۇلميرا جەڭىستەك قىزى قازاقپاراتقا بەرگەن سۇحباتىندا.
«ول ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ زاماناۋي مەديتسينا اتالعان دەرتتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قانداي تاسىلدەر ۇسىنادى؟ ال اۋرۋعا شالدىققان جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك؟» دەگەن سۇراق ءاربىر ايەلدىڭ، ءوسىپ كەلە جاتقان قىزى بار ءاربىر ادامنىڭ كوكەيىندە جۇرگەن سۇراقتار.
الدىمەن جاتىر موينى قاتەرلى ىسىگى دەگەن نە؟ وسىنى انىقتاپ الايىق.
جاتىر موينى وبىرى - وتە قاۋىپتى ونكولوگيالىق دەرت، جاتىر موينىندا پايدا بولاتىن قاتەرلى ىسىك.
الەمدىك ستاتيستيكا بويىنشا، اتالعان دەرتتەن عالامدا ءاربىر ەكى مينۋتتا ءبىر ايەل كوز جۇمادى ەكەن. قازاقستاندا قازىرگى ۋاقىتتا جاتىر موينى ىسىگىنە شالدىققان 10 مىڭ ايەل ونكولوگتاردىڭ ءجىتى باقىلاۋىندا. «سوڭعى دەرەكتەرگە سايكەس، ەلىمىزدە جىل سايىن بۇل دەرتكە 1200 ايەل شالدىعادى، ونىڭ 600 ءى اجال قۇشادى» ، - دەيدى گۇلميرا جەڭىستەك قىزى.
ال ءبىر استانا قالاسىن الاتىن بولساق، قالالىق ونكولوگيالىق ديسپانسەنردىڭ ستاتيستيكا ءبولىمىنىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا، 2012- جىلدىڭ اياعىندا جاتىر موينى وبىرىمەن ەسەپكە تۇرعان ايەلدەر سانى 299 بولسا، 2013- جىلدىڭ اياعىندا ولاردىڭ سانى 334 كە جەتىپتى. ەڭ وكىنىشتىسى، ولاردىڭ ىشىندەگى 22 ايەل بۇل دۇنيەمەن قوش ايتىسقان.
اتالعان اۋرۋدىڭ پايدا بولۋىنا نە سەبەپ بولادى؟ عالىمدار ونىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە ادامنىڭ پاپيللوما ۆيرۋسىن جۇقتىرۋىن اتايدى. بۇل ۆيرۋس جىنىستىق قاتىناس ارقىلى جۇعادى. ال قاندا پاپيللوما ۆيرۋسى بولمايدى. ەرلەر اتالعان ۆيرۋسپەن بىرنەشە جىلدار بويى ءجۇرىپ، وزدەرى سونى بىلمەستەن ايەلدەرگە جۇقتىرۋى مۇمكىن. سەبەبى ەرلەردە بۇل ۆيرۋس ەشقانداي اۋرۋ شاقىرمايدى. بۇدان، ءتىپتى، مۇشەقاپ تا ساقتاي المايدى، سەبەبى جاي عانا تەرى ۇيكەلىسى اۋرۋدىڭ جۇعۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن.
جاتىر موينى وبىرىنا اكەپ سوقتىراتىن بۇدان باسقا دا فاكتورلار جەتىپ ارتىلادى. اتاپ ايتقاندا جاتىر موينىنىڭ ەروزياسى اتالعان دەرتتىڭ پايدا بولۋىنا اسەرىن تيگىزەدى. سونداي-اق جاتىر موينىنىڭ جارالارى مەن جىنىس جولدارىنىڭ ينفەكتسيالارى جانە تەمەكى شەگۋ قاتەرلى ىسىككە شالدىقتىرۋى مۇمكىن. تەمەكى شەگەتىن ايەلدەردىڭ جاتىر موينى ەپيتەليىنىڭ قورعانىس قابىلەتى تومەندەپ، ۆيرۋسقا قارسى تۇرۋعا تىم ءالسىز بولادى.
سوندىقتان، اتا-انالار بويجەتكەن قىزدارىنا ەرتە جىنىستىق قاتىناسقا ءتۇسۋدىڭ، تەمەكى شەگۋدىڭ ارتى ورنى تولماس قايعىعا اكەپ سوعۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ تۇسىندىرگەندەرى ابزال. ويتكەنى جاتىر موينى تىندەرى ءالى تولىق پىسىپ جەتىلمەگەن جەتكىنشەك قىزداردىڭ يممۋنيتەتى ۆيرۋستى بىردەن قابىلداپ الادى.
دارىگەردىڭ ايتۋىنشا، جاتىر موينىنىڭ قاتەرلى ىسىگى - بۇگىندە الدىن الۋعا بولاتىن جالعىز ونكولوگيالىق دەرت. اسىرەسە، ءبىرىنشى، ەكىنشى دارەجەدە بولعان جاعدايدا ەم وڭايلىقپەن قونىپ، ايەلدىڭ دەنساۋلىعى قايتا قالپىنا كەلەدى. سوندىقتان، ايەلدىڭ سالماعى ازايىپ، السىزدىك مەڭدەسە، ءىشتىڭ تومەنگى جاعى اۋىرسا بىردەن دارىگەرگە قارالعان ءجون. ەرتە انىقتالعان اۋرۋدان 100 پايىز ايىعۋعا مۇمكىندىك بار.
مەملەكەت تە دەرتتىڭ بۇل ءتۇرىن ەرەكشە نىساناعا الىپ وتىر. 2013- جىلدان باستاپ ەلىمىزدە راكقا قارسى ەرىكتى تەگىن ەكپە جاساۋ باعدارلاماسى ءجۇرىپ جاتىر. ەكپە 11-12 جاستاعى قىزدارعا، ياعني جىنىستىق قاتىناسقا تۇسپەي تۇرعان كەزدە جاسالادى. سول ارقىلى يممۋنيتەت ۆيرۋسقا تويتارىس بەرە الادى.
جاتىر موينىنىڭ قاتەرلى ىسىگىنەن ساقتاندىرام دەگەن، قىزدارىنىڭ بولاشاعىنا الاڭدايتىن اتا-انالار ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىك تۋىپ تۇر. دەسە دە، تاڭداۋ جاساۋ اركىمنىڭ ءوز ەركىندە.
اقمەيىر شۋجينا
