ءتور التايدان تاعى دا تىڭ جادىگەرلەر تابىلدى - فوتو
قاراقابا وزەنىنىڭ جاعاسىندا وسىدان ەكى جىل بۇرىن باستالعان قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە تاريحقا تۇنىپ تۇرعان قۇندى دۇنيەلەر شىقتى. ول جاققا شىڭعىستاي اۋىلىنىڭ تۇسىنداعى يرەگى مەن بۇرالاڭى، ءورى مەن اسۋى كوپ اۋستريا جولىمەن جەتەسىز. جول تاڭدامايتىن «ۋازيك» سياقتى كولىكتەر بولماسا، كەز كەلگەنى جۇرە المايدى ول سوقپاقپەن.
جەرگىلىكتى جۇرت اۋستريا جولىن «يرەك» دەسە، قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان ماڭدى «تارباعاتاي جايلاۋى» دەسەدى. بەلگىلى ارحەولوگ زەينوللا ساماشيەۆ بۇل ماڭعا 2002 - جىلى بارلاۋ جاساپ، زەرتتەپ-زەردەلەپ قايتقان ەكەن. شەجىرەلى جەر ەكەنىن تۇسىنگەن ول ەكى-ءۇش جىل بۇرىن قارا قابا وزەنىنىڭ اڭعارىندا قازبا جۇمىستارىن باستاپ كەتەدى.
قاراقاباداعى قازبا جۇمىستارى بارىسىندا قانداي دۇنيەلەر تابىلدى؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتاردى العا تارتىپ زەينوللا ساماشيەۆپەن اڭگىمەلەستىك.
ادامنىڭ باس سۇيەكتەرىنە وتا جاسالىپتى
- جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە قانداي دۇنيەلەرگە كەنەلدىڭىزدەر؟
- ەكى جىل بۇرىن باستالعان قازبا جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە كونە تۇركىلەردىڭ بەس ەسكەرتكىشى تابىلدى. وكىنىشكە قاراي، تابىلعان قوبىز ىسپەتتى مۋزىكالىق اسپاپتىڭ اعاشى قاتتى ءشىرىپ كەتىپتى. قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن استاناداعى دومبىرا جاساۋشى شەبەرلەرمەن كەلىسىپ قويدىق. كوپ دۇنيەلەر توت باسقان، بۇلىنگەن. تابىلعان ءۇش-ءتورت ادامنىڭ باس سۇيەكتەرىنە وتا جاسالعان ەكەن. تەسىگى بار. بەرەل قورعانىنان تابىلعان ادامداردىڭ باس سۇيەكتەرىندە دە وتانىڭ ءىزى بولعان ەدى. وسىدان-اق مەديتسينانىڭ ساق زامانىندا دامىعانىن اڭعارۋعا بولادى. ال قوبىزبەن بىرگە جەرلەنگەن ادام باقسى بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. بالكىم، كوك تاڭىرمەن بايلانىستا بولدى ما ەكەن؟! ءارتۇرلى نۇسقالاردى قاراستىرۋدامىز. مۇنىڭ ءبارى ءالى تولىق زەرتتەلگەن جوق. ەندى عىلىمي تۇرعىدا جان-جاقتى تالداپ، قورىتىندىسىن شىعارامىز.
- عىلىمي ساراپتاما جاسايتىن مامانداردىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى قانداي؟
- ولار ءار سالانى زەرتتەيتىندىكتەن، مىندەتتەرى دە ءارتۇرلى. ءبىرى جىلقىنىڭ، ادامنىڭ سۇيەكتەرىن زەرتتەسە، ەندى ءبىرى تابىلعان ورىندى، مادەنيەتىن، ادەت-عۇرىپتارىن، اشەكەيلەرىن سالا-سالاسىمەن زەرتتەيدى. جالپى بارلىعى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالقىلانادى.
قازبا جۇمىستارى جالعاسىن تابادى
- قارا قابادان تابىلعان جادىگەرلەردىڭ وزگە قورعانداردان قانداي دا ءبىر ەرەكشەلىكتەرى بار ما؟
- ارينە. بۇرىندارى ءبىر دە ءبىر رەت الاقانداي عانا كىشكەنتاي جەردەن وسىنشاما دۇنيە تابىلعان جوق. دەمەك، بۇل جەردە كونە تۇركىلەردىڭ ۇلكەن تايپاسى شوعىرلانعان بولۋى ءتيىس. جانە دە بارلىعى اتپەن بىرگە جەرلەنگەن. قارۋ-جاراقتارى، ات-ابزەلدەرى جاندارىنا قويىلعان. جاۋىنگەرلەردىڭ اتتارىن مىنۋگە ىڭعايلاستىرىپ جاتقىزعان سياقتى. ادامدارى ورتا بويلى بولعان. سونىمەن بىرگە، جاۋىنگەرلەردىڭ باستارىنا كيگەن دۋلىعالارى تابىلدى. بىلتىر دۋلىعامەن بىرگە بەتىن جاۋىپ تۇراتىن ماسكا دا شىققان بولاتىن. تەمىر بولعاندىقتان، ءبىراز جەرى شىرىڭكىرەپتى. نەگىزىنەن تەمىر جاقسى ساقتالمايدى ەكەن.
تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - تۇركىلەر بارلىق جەرلەنگەن ادامداردىڭ قاسىنا اعاش تاباق قويىپ، ۇستىنە جىلقىنىڭ قۇيرىعىن سالعان ەكەن. ال بەرەلدەن تابىلعان ادام سۇيەكتەرىنىڭ قاسىنداعى اعاش تاباققا قويدىڭ قۇيرىعىن سالىپتى. بۇل جەردىڭ جەرلەۋ ءراسىمى وتە كۇردەلى بولىپ كورىندى.
- كەلەر جىلى قارا قابا وزەنىنىڭ بويىندا تاعى دا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلە مە؟
- بۇل جەردە قازبا جۇمىستارى ءالى دە جالعاسىن تابادى. وزەننىڭ بويىندا زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن ون شاقتى ورىن بار.
- زەرتتەيتىن دۇنيەلەر كوپ دەيسىز. ءبىراق شىعىسىمىزدا ماماندار تاپشى ەمەس پە؟
- وسكەمەندەگى سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنتتەرى قازبا جۇمىستارىنا بىركىسىدەي قاتىسىپ، كوپ كومەكتەرىن كورسەتتى. ءبىر جاعىنان وزدەرىنىڭ تاجىريبەلەرىن شىڭدادى. سولاردىڭ ىشىنەن ءبىر-ەكى ارحەولوگ شىعىپ قالار دەگەن ۇمىتتەمىن. ءبىراق، ارحەولوگ وتە قيىن ماماندىق. كۇننىڭ ىستىعىنا دا، سۋىعىنا دا، جاڭبىرىنا دا، داۋىلىنا دا ءتوزۋىڭ كەرەك. دالالىق جەردە جۇرگەندىكتەن، كەزكەلگەن قيىندىققا شىداۋ كەرەك. ەڭ باستىسى سول ماماندىقتى سۇيسەڭ، شىڭىنا جەتەسىڭ. بۇل سالاعا ءبىر باس سۇققان مامان قايتا كەتپەيدى. ارحەولوگيالىق ماماندىقتىڭ شىجىعىمەن قاتار ءوز قىزىعى دا بار.
بولاشاق ارحەولوگتارعا ارتىلار سەنىم مول
مىنەكەي، زەينوللا ساماشيەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارى تاعى ءبىر مارتە التاي - تۇركى الەمىنىڭ التىن بەسىگى ەكەنىن دالەلدەپ وتىر. تابىلعان قۇندى جادىگەرلەر تۇركى اكادەمياسىنا جىبەرىلىپ، ارنايى ساراپتامالار جۇرگىزەدى. سودان كەيىن بارىپ تابىلعان دۇنيەلەردىڭ قاي داۋىرگە جاتاتىندىعى ناقتىلانادى. ناقتى دەرەكتەر جيناقتالعاننان كەيىن، ۇلتتىق مۇراجايعا نەمەسە مەملەكەتتىك قورعا تاپسىرىلۋى مۇمكىن. ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتقان جەرگە كاتونقاراعايدان «بەرەل» قورىق-مۇراجايىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى ازات مۇحتارحانوۆ تا بارىپ كورىپ قايتىپتى. ونىڭ ايتۋىنشا، كەلەسى جىلدارى قازبا جۇمىستارىنا اتالمىش قورىق-مۇراجايىنىڭ قىزمەتكەرلەرى دە قاتىساتىن كورىنەدى.
بۇل ەكسپەديتسياعا سونداي-اق، تاريح ماماندىعىنىڭ 1 كۋرس ستۋدەنتتەرىمەن قاتار، ارحەولوگيا عىلىمىنا دەگەن قىزىعۋشىلىقتارىن بىلدىرگەن جوعارعى كۋرس جانە باسقا دا ماماندىقتاردىڭ ستۋدەنتتەرى قاتىسىپ ءجۇر. س. امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تاريح، حالىقارالىق قاتىناس جانە قۇقىق فاكۋلتەتى دەكانىنىڭ ورىنباسارى قۇرالاي جيريندينوۆانىڭ ايتۋىنشا، ەكسپەديتسيالارعا 2012 - جىلدان باستاپ قىزىعا قاتىسىپ جۇرگەن داستان مۋسايپوۆ پەن سايات شاياحمەتوۆتاردان بولاشاق ارحەولوگ شىعۋى ابدەن مۇمكىن. ولارعا زەينوللا ساماشيەۆتىڭ ءوزى دە سەنىم ءبىلدىرىپ وتىرعانىن تاعى اتاپ كەتكەنىمىز ءجون.
- كاتونقاراعاي اۋدانىنىڭ قاراقابا وباسىندا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ، زەينوللا ساماشيەۆ اتاپ وتكەندەي، ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەر تاعى ءبىر قۇندى تاريحي جادىگەرلەرمەن تولىقتىرىلدى. وسىنداي جۇمىستارعا بولاشاق تاريحشىلاردىڭ قاتىسىپ، ءوز قولدارىمەن ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردى ۇستاپ، كوزبەن كورۋى، تاريح عىلىمىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرادى دەپ ويلايمىن، - دەيدى قۇرالاي جيريندينوۆا.
وسى جىلعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىنىڭ ەڭ باستى جاڭالىعى - ادامنىڭ قاسىنا قوبىزعا ۇقساس مۋزىكالىق اسپاپتىڭ قويىلۋى. ەسكەرتكىشتەر تۇركى اكادەمياسىنىڭ «باتىس تۇرىك قاعاناتىنىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمى» اتتى عىلىمي زەرتتەۋ جوباسى نەگىزىندە قازىلعاندىعىن دا ايتا كەتەيىك.
اۆتور: مەرەي قاينار ۇلى، وسكەمەن
«الاش ايناسى»
