قىتاي كونە مادەنيەتىنىڭ جاۋھارلارى - قازاق جەرىندە -فوتو
الەمگە ايگىلى «ۇلى جىبەك جولى» بۇل حالىقتاردىڭ قويان-قولتىق قارىم-قاتىناستارىن جالعاستىرۋىنا سەپ بولىپ كەلەدى.
قازاقستان مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس 1992- جىلى 3- قاڭتاردان باستاپ ورنادى. 1992- جىلى اقپاندا الماتىدا قىتاي ەلشىلىگى، ال بەيجىڭدە قازاقستان ەلشىلىگى اشىلدى. ءسويتىپ، ەكى ەل اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق مادەني، اسكەري بايلانىستار دامي باستادى. ال 2012- جىلدىڭ قاڭتارىندا قىتاي تاراپى قازاقستاندى قىتايلىق ازاماتتار ءۇشىن تۋريستىك ماقساتتاعى ەل رەتىندە بەكىتتى.
قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ 2012- جىلى استانادا شەتەلدىك ينۆەستورلار كەڭەسىنىڭ 25- وتىرىسىندا «جاڭا جىبەك جولى» اتتى اۋقىمدى جوبانى جاريالاعان بولاتىن. وندا ەلباسى قازاقستان ءوزىنىڭ تاريحي ءرولىن قايتا جاڭعىرتىپ، ورتالىق ازيا ايماعىندا ەڭ ءىرى ىسكەرلىك جانە ترانزيتتىك حابقا اينالۋى كەرەكتىگىن باسا ايتقان ەدى. ال 2013- جىلى قىركۇيەك ايىندا قازاقستانعا رەسمي ساپارمەن كەلگەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ءتوراعاسى شي جينپين استانادا «جىبەك جولىنىڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن قۇرۋ» يدەياسىن العا تارتتى.
ءوز سوزىندە ءتوراعا: «مەنىڭ وتانىم - شەنسي پروۆينتسياسىنداعى سيان قالاسى. كونە ۇلى جىبەك جولى وسى شاھاردان باستاۋ الادى. ال ورتالىق ازيا ايماعى - وسى جولدىڭ كىندىگى. شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى كوپىر» - دەگەن ەدى. وسىدان كەيىن كوپ ۇزاماي ەكى ەلدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن كاسىپكەرلەرى تاراپىنان ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق بويىنشا كەلەلى باستامالار كوتەرىلە باستادى. ۇلى جىبەك جولىنا قاتىستى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋى - ەكى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرەرى داۋسىز.
ايتا كەتەلىك، ۇلى جىبەك جولى - كونە زاماننان كەلە جاتقان اسا ماڭىزدى ساۋدا جولى، ول سونىمەن قاتار شىعىس پەن باتىستىڭ مادەنيەتىن بايلانىستىرعان «التىن كوپىر» ىسپەتتەس. بۇل جولدىڭ مىڭداعان شاقىرىمى قازاقستان جەرىمەن، ونداعى كونە بالاساعۇن، ورداكەنت، تاراز، سايرام، وتىرار، ساۋران سەكىلدى قالالارى ارقىلى وتكەنى تاريحتان بەلگىلى.
ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس ورناعان ساتتەن باستاپ ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسى ءساتتى دامۋ ۇستىندە، ءارى ونىڭ ماڭىزدى بولىگى - مادەني بايلانىستار دا ايتارلىقتاي دامۋدا. ماتەريالدىق مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ سالاسىندا سوڭعى 2 جىلدىڭ ىشىندە قىتاي، قازاقستان جانە قىرعىزستان بىرلەسىپ ازىرلەگەن «ۇلى جىبەك جولى: باستاپقى بۋىن جانە تيان-شان ءدالىزىنىڭ جول جەلىسى» اتتى جوبانى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىل الەمدىك مۇرا ورتالىعىنا الدىن الا وتىنىممەن جىبەردى.
مىنە، اسپاناستى ەلىنىڭ باعا جەتپەس قۇندىلىقتارى - كونە مادەني مۇرالارىن ەندى استانا جۇرتشىلىعى مەن قوناقتارى دا تاماشالاۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. شىلدە ايىندا ەلورداداعى قازىرگى زامانعى ونەر مۇراجايىندا باستالعان «قىتاي فارفورى جانە كوركەم كاسىپشىلىك بۇيىمدارى» كورمەسى اشىلدى. بۇل كورمەنىڭ باستى ماقساتى - قازاقستاندىقتاردى ەجەلگى قىتايلىقتاردىڭ مادەنيەتىمەن، وركەنيەتىمەن، ونەرىمەن سۋسىنداتۋ، سول كەزدەگى قۇندى مۇرالارىنان حاباردار ەتۋ. ول ءوز جۇمىسىن قىركۇيەك ايىنا دەيىن جالعاستىرماق.
ايتا كەتەيىك، استانا قالاسى قازىرگى زامانعى ونەر مۇراجايى (بۇرىنعى وبلىستىق بەينەلەۋ ونەرى مۇراجايى) 1980 - جىلعى 2- قازاندا ەسىگىن ايقارا اشقان بولاتىن. ونىڭ اشىلۋىنا الماتىدا 1979 - جىلى وتكەن تىڭ يگەرۋدىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان «جەر جانە ادام» بۇكىل وداقتىق كورمەسى سەبەپ بولعان. اتالمىش كورمەگە شىعارىلعان 500 شىعارما مۇراجاي قورىنىڭ نەگىزىن سالدى. وتىز جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ونەردىڭ دامۋىنا اتسالىسىپ كەلە جاتقان مۇراجايدىڭ جەكە كوللەكتسياسىندا قازىرگى تاڭدا ءتورت مىڭنان استام كوركەم شىعارما جيناقتالعان. مۇراجايدىڭ ءاربىر شاراسىنىڭ قىزعىلىقتى وتۋىنە، وندا قۇندى مادەني، رۋحاني مۇرالاردىڭ كەلۋشىلەر نازارىنا ۇسىنىلۋىنا قازاقستاندىق تا، استانالىق تا كوللەكتسيونەرلەر زور ۇلەستەرىن قوسۋدا. وسى ورايدا، اتالمىش مۇراجايعا باس سۇعىپ، الەمدى تاڭداي قاقتىرعان قىتايدىڭ قۇندى جادىگەرلەرىن ءوز كوزىمىزبەن كورىپ قايتۋدى ءجون كوردىك.
ەرتەدەن-اق بۇكىل الەمگە تانىمال بولعان قىتاي فارفورى - قىتايدىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ تابىلادى. اراب تىلىنەن اۋدارعاندا «فارفورلى نارسە» ءسوزىنىڭ ءمانى «قىتايلىق»، «قىتايدان» دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن. فارفور ەجەلگى قىتايدا ويلاپ تابىلسا دا، ءالى كۇنگە دەيىن قۇندىلىعى مەن اسەمدىگىن جويماي كەلە جاتىر. مىڭداعان جىلدار بويى قىتايلىقتار فارفور بۇيىمدارىن دوستاسقان ەلدەرىنە، ديپلوماتتارعا مەملەكەتتەرىنىڭ اتىنان تابىستاعان، بەلگىلى ادامدارعا سىيلاعان. وسىنداي بايلانىستار ارقىلى قىتايدىڭ باسقا ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستارى نىعايىپ، حالىقتاردىڭ دوستىعى بەكىگەن، قىتاي مادەنيەتى الەمگە تارالعان.
قىتاي جەرىندە ەڭ العاش رەت قاعاز، كومپاس، جىبەك، پاراشيۋت، مەحانيكالىق ساعاتپەن بىرگە فارفور دا پايدا بولعان. قىتايدا ونى دايىنداۋ ۇدەرىسى قۇپيادا ساقتالدى، ال ەۋروپاعا ەكسكليۋزيۆتىك جەتكىزىلىمدەر تەك XIII عاسىردا باستالدى.
قىتايلىقتار فارفوردى كۇيدىرۋ شەبەرلىگىن دە العاش مەڭگەرگەن. ب. ج. س. دەيىنگى VII عاسىردا قىتايدا پروتو-فارفور دايىنداي باستادى. سول ۋاقىتتان باستاپ ناعىز فارفور قىتايدا جاسالادى. «كاولين» تەرمينى (فارفوردىڭ نەگىزگى ينگرەديەنتتەرىنىڭ ءبىرى) گاو-لين تاۋىنىڭ اتاۋىنان شىققان. وندا العاش رەت فارفور ءۇشىن بالشىقتى قازىپ الا باستاعان. سولعىن سۇر-جاسىل ءتۇستى فارفور يمپەراتور مەن ونىڭ سارايى ءۇشىن عانا دايىندالاتىن بولعان. ازيادان قايتىپ كەلە جاتقان كەزدە ماركو پولو شامامەن العاندا 1290- جىلعا دەيىن قىتايلىق فارفوردى ەۋروپاعا اكەلگەن.
مۇنداعى قۇندى جادىگەرلەر تۋرالى بىزگە «استانا كوللەكتسيونەرلەرى» قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باسقارما مۇشەسى، ونداعان جىلداردان بەرى قىتاي مادەنيەتىنىڭ كوركەم دۇنيەلەرىن جيناقتاۋمەن اينالىساتىن اۋەسقوي جان ۆيكتور اكيموۆيچ سەمىكين اڭگىمەلەپ بەردى.
«1990 - جىلدارى قىتاي جەرىنە العاش تابان تيگىزگەن ساتتەن باستاپ قىتاي فارفورلارىن جيناۋ ىسىنە، وسى ەلدىڭ مادەنيەتىنە، ونىڭ اسەمدىگى مەن تەرەڭدىگىنە بويلاۋعا دەگەن زور قىزىعۋشىلىعىم وياندى. ودان كەيىن جىل سايىن بارۋدى ادەتكە اينالدىردىم. قىتايدىڭ مادەنيەتىن ەگجەي-تەگجەيلى زەردەلەدىم دەي الماسام دا، سول جىلداردىڭ ورتا تۇسىنان باستاپ وسىنداي بۇيىمداردى اكەلىپ جيناي باستادىم. ول كەزدە بۇلاردى اكەلۋگە مۇمكىندىك بولدى، ال قازىر قىتايلىقتار ءوز مادەنيەتىنىڭ مۇنداي كونە قۇندىلىقتارىن سىرتقا شىعارۋعا تىيىم سالدى»، - دەپ باستادى اڭگىمەسىن ۆ. سەمىكين.
«ماسەلەن، پەيزاجدىق كورىنىستەر قازىر جوق دەۋگە بولادى. سەبەبى سول جىلدارى ءومىر سۇرگەن، مۇنى جاسايتىن شەبەرلەر ومىردەن ءوتىپ كەتكەن. مۇنداي پەيزاجدار 1950-1960- جىلدارى كوپ بولدى. ولاردا كوبىنە تىرنالار، قۇزدار بەينەلەنەتىن»، - دەپ جالعاستىردى ءسوزىن كوللەكتسيونەر.
مىناۋ فارفوردان جاسالعان قىتاي قۇدايلارىنىڭ پانتەونى. بۇل جەردە تانىمال قۇدايلاردىڭ مۇسىندەرى بەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە بۋددا، حانتيون قۇدايلارىنىڭ مۇسىندەرى، بۋددانىڭ بالا كەزىندە پىلدە وتىرعانى بەينەلەنگەن ءمۇسىنى بار.
بۋداي - باقىت قۇدايى دا وسى جەردە كورىنىس تاپقان. مۇنىڭ ءبارى ۇيگە باقىت اكەلەتىن، اۋرۋ سىرقاۋدان قورعايتىن قۇدايلار. ولار ەجەلگى قىتاي مۇسىندەرىنىڭ كوشىرمەلەرى بولىپ تابىلادى. ءتىپتى ايگىلى تەرراكوت اسكەرى ءمۇسىنىنىڭ دە كوشىرمەسى كورمەدەن ورىن العان.
ەڭ قىزىعى، قىتايدا ات وتە سيرەك كەزدەسەتىن جانۋار ءتۇرى بولعان. سوندىقتان باي ادامنىڭ قابىرىنە ات ءمۇسىنى سالىناتىن بولعان. ادام نەعۇرلىم باي بولعان سايىن، ونىڭ قابىرىنە سوعۇرلىم ۇلكەنىرەك ءمۇسىن سالىنعان.
فارفور مۇسىندەردىڭ سەرياسىندا قىزداردىڭ مۇسىندەرى بەينەلەنگەن. بۇل سەريا «اۋىلدىق» دەپ اتالادى. مۇنداعى ەجەلگى قىتاي كيىمىن كيگەن، قولدارىنا بالىق، قۇس ۇستاعان قىتاي قىزدارى بەينەلەنگەن. ولاردىڭ كيىمدەرى اۋىلدىق دەپ اتالعاندارىمەن، وتە قىمبات كيىمدەر. مىنا بويجەتكەننىڭ كيىمىنە قاراعاندا ول حانشايىمنىڭ بەينەسى ءتارىزدى. ادەبي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك، مۇنداي ءتۇرلى-ءتۇستى ەتىپ بەزەندىرىلگەن كيىمدەردى ەجەلگى قىتايدا تەك وتە باي ادامدار عانا كيگەن.
مين ديناستياسى قۇمىرالارىنىڭ كوشىرمەلەرى 1200-1400 - جىلدارعا تيەسىلى. بۇل داۋىردە قىتاي كلوريستيكاسىنىڭ گۇلدەنگەن ءداۋىرى بولعان. بۇل كەزەڭدى «كوگىلدىر كەزەڭ» دەپ اتايدى. مۇنداي ونەر تۋىندىلارىندا ءتۇرلى قۇستار، جان-جانۋارلار، گۇلدەر بەينەلەنەتىن بولعان.
سونداي-اق كورمەدە ءتۇرلى سيپاتتاعى ۇساق-تۇيەك زاتتاردىڭ ىشىندە ءتىپتى مورلەرگە دەيىن قويىلعان. تاعى ءبىر قىزىقتى جادىگەر - 1950- جىلدارى كۇيدىرىلىپ جاسالعان كەسەنىڭ ۇساق-ۇساق جارىقشاقتارى بار. ول ءبىراق كەمىستىك ەمەس، كۇيدىرگەن كەزدە ول سونداي كەيىپكە ەنەتىن فارفور ءتۇرى. «سونىمەن قاتار مۇندا قويىلعان مۋزىكالىق اسپاپتار ەرەكشە اۋەزدى اۋەن شىعارادى»، دەيدى اۋەسقوي كوللەكتسيونەر.
مىنا ءۇش قۇداي - فۋك، لۋك پەن ساو ءاربىر وشاقتى قولداپ-قورعاۋشى پىرلەر رەتىندە ءار قىتايلىقتىڭ ۇيىندە بولۋى ءتيىس. قىتايداعى پاتريارحالدىق ۇيلەردە ولاردىڭ ۇلكەندى-كىشىلى مۇسىندەرى مىندەتتى تۇردە بولعان.
ايگىلى رۋحاني ۇستاز، ءبۋدديزمنىڭ اتى اڭىزعا اينالعان نەگىزىن قالاۋشىسى سوڭعى بۋددا («ويانعان» دەگەن ماعىنا بىلدىرەدى) شاكيامۋني - ءۇندى حانزاداسى مەن وڭ جاقتاعى ونىڭ اناسىنىڭ ءمۇسىنى ەرەكشە كوز تارتادى.
شامامەن 18- عاسىرلاردا قىتاي فارفورى شەكتەۋسىز ەكسپورتقا شىعارىلا باستاعان. بۇعان دەيىن قىتايلاردىڭ كوپ ءتۇستى، الۋان ءتۇرلى بوياۋمەن بويالعان ءداستۇرلى دۇنيەلەرى ەكسپورتقا اسا شىقپايتىن، وعان سۇرانىس بولمادى، ال ءبىراق ناق وسى كەزەڭدە ولاردىڭ سان الۋان تۇستەرمەن قۇبىلتىلىپ بويالعان قولونەر تۋىندىلارى ەۋروپاعا، باسقا دا ەلدەرگە كوپتەپ تارالا باستادى. سول سەبەپتەن ولار تۇرمىستىق، تاعى دا باسقا كورىنىستەر بەينەلەنگەن تۋىندىلاردى جاساۋعا دەن قويدى.
سارى ءتۇستى شاينەك 18- عاسىرداعى ىدىستىڭ دالمە-ءدال كوشىرمەسى. پەرلامۋتردەن جاسالعان ىدىس استىنا قوياتىن تاباقشالار مەن شامامەن 18- عاسىر سوڭى 19- عاسىر باسىندا يانتار كەسەگىنەن جاسالعان بەگەموت تا اسەمدىگىمەن جۇرتشىلىقتىڭ نازارىن بىردەن اۋدارادى.
گۇلنار جومارتوۆا
