قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىنى - حان دويبىسى قاشان ەسكەرىلەدى؟
ۇلتتىق سپورتىمىزدىڭ قاي ءتۇرى بولسىن جاس ۇرپاقتى توزىمدىلىك پەن شەبەرلىككە، ۇلتجاندىلىققا باۋلۋمەن قاتار، ەرىك جىگەرىن شىڭداۋعا قوسار ۇلەسى كوپ ەكەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. الايدا، بۇگىنگى تاڭدا وسىنداي قۇندى - ۇلتتىق ويىندارىمىزدىڭ ورنىن باتىستىڭ تەحنولوگيالىق اتىس-شابىس مۋلتفيلمدەرى مەن ويىندارى باسىپ بارا جاتقانى جانىمىزعا باتادى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قاراي كوپتەگەن قۇندىلىقتارىمىزدى جاڭارتتىق. جاڭعىرتتىق. دەسەدە، قولعا الىنباي جاتقان ءالى تالاي ۇلتتىق ويىندارىمىزدىڭ بار ەكەنى انىق.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ ءار تۇكپىرىندە ەكى كۇننىڭ بىرىندە ءار ءتۇرلى سپورت سايىستارى ءوتىپ جاتادى. سول سپورت تۇرلەرىنىڭ ءبىرى قازاق توپىراعىنا ەرتەدەن تانىس بولسا، كەيبىرەۋلەرى كەيىننەن كەلگەن، ءتىپتى، بۇرىن نە ەكەنىن بىلمەيتىن سپورت تۇرلەرى. مىسالى، «كاراتە» سياقتى سپورت تۇرلەرى ەلىمىزگە تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن كەلدى. مىنە، وسىنداي سپورت ويىندارىنىڭ ەلىمىزدە كەڭ ەتەك الۋىنا ەرىنبەي ەڭبەك ەتىپ، تەرىن توگىپ جۇرگەن قازاق ازاماتتارىنىڭ دا قاتارى جىل سايىن ارتىپ كەلە جاتقانىن كۇندەلىكتى ومىردە كورىپ ءجۇرمىز. ارينە، الەمدەگى ءار سپورت ءتۇرىن مەڭگەرگەنىمىز وزىمىزگە جاقسى. ءبىراق، ءوز ۇلتىمىزدىڭ ۇلتتىق ويىنىن ەستەن شىعارۋ ەلدىگىمىزگە سىن ەكەنىن دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
وسى ورايدا، ەكى مىسال كەلتىرە كەتەيىك، از عانا جىلدار ىشىندە كورەي حالقى قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا وزدەرىنىڭ «تاەكۆوندوسىن»، جاپوندىقتار «دزيۋدو» كۇرەسىن وليمپيادا ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ ۇلگەردى. ال، ءبىزدىڭ بىردە-ءبىر ۇلتتىق ويىنىمىز وليمپيادا ويىندارى تۇگىلى ازيادا ويىندارىنىڭ باعدارلاماسىنا ەنبەي كەلەدى.
سوڭعى جىلدارى ءتول كۇرەسىمىز - قازاق كۇرەسىن كەڭ كولەمدە دامىتۋعا كۇش سالىپ جاتىرمىز. بۇعان دا شۇكىر دەيمىز. دەگەنمەن كەيبىر ۇلتتىق سپورت ويىندارى ەسكەرىلمەي، ۇمىتىلىپ بارا جاتقانى جانىمىزعا باتادى. سونىڭ ءبىرى كونەدەن كەلە جاتقان قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىنى - حان دويبىسى.
قازاقتىڭ حان دويبىسى - ۇلتتىق سپورت ءتۇرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. وسىدان بىرنەشە جىلدار بۇرىن اتالمىش ويىن ءتۇرىن ەلمىزدە دامىتۋعا ءانۋار قابدولدا ۇلى مەن قايرات جاقيا ۇلى ەسىمدى ازاماتتار ۇيىم قۇرىپ، ويىنعا ارنايى پاتەنت العان بولاتىن. وسىنداي ۇلت ونەرىنە جاناشىر ادامداردىڭ ەسەلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا حان دويبىسى قازاق ەلىمەن قايتا قاۋىشقان ەدى.
الايدا، بۇل يگى باستاما سوڭعى جىلدارى جالعاسىن تاپپاي قالدى. ءتىپتى، ەل ىشىندە جارىستار دا ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان جوق.
بۇل ويىننىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە جاتىر. ايتالىق، زەرتتەۋشىلەر الماتى وبلىسى ەسىك قالاسى ماڭىنان تابىلعان «التىن ادامعا» قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا حان دويبىسىنىڭ ويىن تاستارىن دا قوسا تاپقان بولاتىن. كيىز ءۇي پىشىندەس تاستار ءارتۇرلى قازاقى ويۋ-ورنەكتەرمەن ناقىشتالىپ، ءپىلدىڭ سۇيەگىنەن جاسالىنعان. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىندە عالىمدار بۇل تاستاردىڭ قولدانىستا بولعان مەرزىمىن ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ زامانىمەن سايكەستەندىرىپ وتىر.
حان دويبىسى ويىنىنىڭ ەرەكشەلىگى - مۇندا قازاق حاندىعىنىڭ، دەموكراتيالىق بيلىك جۇيەسى ويىن تۇرىندە كورسەتىلگەن. جالپى دويبى ويىنى - ادامزات اقىل ويىنىڭ جەمىسى.
بۇل ويىننىڭ نەگىزگى اتاۋى «قازاقتىڭ دانا بي دويبىسى» ەكەن. ءبىراق، كەيىننەن حالىققا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن ارنايى «حان دويبىسى» دەگەن اتاۋ بەرىلگەن. ونىڭ دا وزىندىك ءمانى بار. بۇل سپورت ءتۇرىن ناسيحاتتاۋشىلاردىڭ سوزىنە سۇيەنەر بولساق، «حان دويبىسى» سوناۋ ەرتەرەكتە مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاعان حانداردىڭ، بيلەردىڭ اراسىندا كەڭ تارالعان ويىن ءتۇرى. كەزىندە حان، بي سەكىلدى تۇتاس مەملەكەت تىزگىنىن قولىنا ۇستاعان بابالارىمىز قازاقتىڭ «دانا بي» دويبىسىن تەك ويىن تۇرعىسىنان ەمەس، ەل باسقارۋداعى ساياسي قۇرال رەتىندە دە پايدالانعان ەكەن. سول سەبەپتى دە قاراپايىم حالىق اراسىندا اشىق جاريالانباعان، كەيىننەن حاندىق ءداۋىر اياقتالعان سوڭ قاراپايىم حالىقتان الشاقتاپ قالسا كەرەك.
جاقىندا اتالمىش سپورت ءتۇرى تۋرالى مىناداي جازبانى وقىپ قالدىم: «تورتەۋ تۇگەل بولسا توبەدەگى كەلەدى، التاۋ الا بولسا اۋىزداعى كەتەدى» دەپ حالىق اراسىندا كوپ ايتىلىپ جۇرگەن ماقالدى، «تورتەۋىمىز كوپكە تۇسىنىكتى، ياعني، ءتورت قۇبىلامىزدىڭ تەڭ بولىپ، تۋرا جولدان اۋىتقىماي ءجۇرۋىمىز. ال، التاۋ دەگەنىمىز كىم؟ التاۋ ول - «حان دويبىسى» ويىنىنىڭ كەيىپكەرلەرى. تاراتىپ ايتار بولساق: حان، بي، بەك، الاش، تەنتەك، قاراشا. ەندى، جوعارىدا ايتىپ وتكەن ماقالدى تالداپ ايتىپ بەرەر بولساق، الگى حاننىڭ اينالاسىنداعىلاردىڭ بارلىعى قاشاندا باسشىسىنا قۇلاق اسىپ، قيلى قىستاۋ زاماندا بىر جاعادان باس، بىر جەڭنەن قول شىعارۋى تيىس. قىسقاسى، التاۋ الا بولماۋعا تيىس. بۇل ويىنعا قاتىسۋشى ەكى ادام حاننىڭ ءرولىن اتقارادى. ال، حان بولعاننان سوڭ، قول استىڭدا ءبىرشاما حالىق بولادى. سونداي-اق جاۋلارىڭ دا بولاتىنى ءسوزسىز»، - دەپ جازىلعان ەكەن. مىنە، وسىدان-اق بۇل ۇلتتىق ويىنىمىزدىڭ قانشالىق ماڭىزدىلىعىن، ارى جاعىندا ۇلكەن فيلوسوفيالىق ءمان-ماعىنا جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
بۇل ويىندا قاتىسۋشى ەكى ادام حاننىڭ ءرولىن اتقارادى. ال، حان بولعان سوڭ، قول استىندا ءبىرشاما حالىق بولادى، سونداي-اق جاۋلارى دا بولاتىنى ءسوزسىز. الدىڭىزداعى تورتكوز تورتاقتانى ەرتەدەگى سوعىس الاڭى رەتىندە قارايسىز. كىمنىڭ ساياسي اقىلى باسىم بولسا، سول ادام جەڭىسكە جەتەتىندىگى بەلگىلى.
حان دويبىسى - بىلگەن ادامعا سىرى مەن قىرى تەرەڭ، قۇنى ولشەۋسىز، فيلوسوفيالىق ءمانى زور، بولاشاعى باياندى، اتا-بابالارىمىزدان قالعان تاپتىرماس مول مۇرانىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. دويبىنىڭ ەڭ عاجايىبى - ونىڭ كەستەسى. كەستە ويۋ-ورنەكتەرمەن ناقىشتالعان.
ال، تاقتاداعى ورتاق فيگۋرا - قازاقتىڭ كيىز ءۇيى. كيىز ءۇيدىڭ سىرتىنداعى ويۋ-ورنەكتەرى، شاڭىراعىنىڭ ءتۇسى، ولاردىڭ دارەجەسىن، ناقتىلاي ايتساق حانى مەن قاراشاسىن، بي مەن باتىرىن انىقتاۋعا كومەكتەسەدى. حان كەستەسى جەتى قازىنا مەن جەتى ىرىستان قۇرالادى. ونداعى ءتورت قاناتتى ويۋ حان تاعىنىڭ بەلگىسى، «قاراشاسىز حان بولمايدى، قۇيرىقسىز قۇس بولمايدى» دەگەندەي، حاننىڭ ەكى سەرىگى بولادى. وڭ جاعىندا سەركەسى، سول جاعىندا قىران بۇركىتى.
قورىتا كەلگەندە ەلىمىزدىڭ اسىل مۇراسى بولىپ ساقتالعان حان دويبىسى اتا-بابامىزدان قالعان امانات، اماناتقا قيانات - كۇنا. دەمەك، حان دويبىسىن دامىتىپ، ۇلتتىق وينىمىزدى وركەندەتىپ بيىككە جەتكىزۋ، ءارى ەرتەڭگى ۇرپاققا ۇلاستىرۋ بىرنەشە ازاماتتىڭ ءىسى ەمەس. قايتا، بارلىق قازاقتاردىڭ پارىزى بولىپ سانالادى. ءارى ۇلتتىق ويىن ءتۇرىنىڭ سالماعىن ارتتىردى. ولاي بولسا، ءتول ويىنىمىزدى دامىتۋعا بىرگە كۇش سالايىق، اعايىن.
كۇنسۇلتان وتارباي
