مال ۇرىلارى اككى مە، الدە پوليتسيا ءالسىز بە؟
ءتورت تۇلىگىن جايلاپ، شارۋاسىن سايلاعان اۋىلدىقتاردىڭ تىرلىگى ءتۇزۋ.
الا تاڭنان تۇرىپ جۇمىسقا اسىعاتىن قالا جۇرتىنا قاراعاندا ۇيقىسى تىنىش.
سارى قىمىزىن ءىشىپ، ەتتىڭ بالعىنىن شەرتىپ جەپ وتىر... الايدا مال ۇرلىعىنىڭ كوپتىگىنە بايلانىستى التى اي قىستا قورادا قاماپ ۇستاپ، جاز جايلاۋدا كوز جازباي قاراپ وتىرسا دا، جالعىز تۇندە تىگەرگە تۇياق قالماي بار مالىنان ايىرىلىپ قالىپ جاتقاندار بار.
اسىرەسە، ۇرىلار «جەسەڭ - تىسىڭە، جەمەسەڭ - تۇسىڭە كىرەتىن» سىرباز مال - جىلقىعا اۋەس. ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن ون-ون بەس جىلقىسىن، تىپتەن ۇيىرىمەن بەلگىسىز بىرەۋلەر جالعىز تۇندە ايداپ الىپ كەتىپتى دەگەندى كۇندە ەستيمىز. تىپتەن بەتىمەن كەتكەنى سونشالىقتى كەيبىر باۋكەسپەلەر جايىلىپ جۇرگەن بۋاز بيەنى اتىپ قۇلاتىپ، ىشىندەگى قۇلىنىن تىرىدەي اقتارىپ تاستاپ كەتۋ وقيعالارى دا بولعان.
ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، سوڭعى جىلدارى جالپى ەلىمىز بويىنشا مال ۇرلىعى بىرنەشە ەسەگە ءوسىپ وتىر. ماسەلەن، مال ۇرلىعىنا قاتىستى جيىنداردىڭ بىرىندە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا سوڭعى بەس جىلدا تەك مال بارىمتاسىنا بايلانىستى قىلمىستىڭ بەس ەسەگە ۇلعايىپ وتىرعانى ايتىلعان بولاتىن. وعان سەبەپ ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ بىلىكسىزدىگى.
«سەبەبى اۋىلدىق ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلار اۋىلداردا مال ۇرلىعىنىڭ وسۋىنە دۇرىس توسقاۋىل قويىپ، دۇرىس تەجەۋ بولا الماي وتىر. ۇرلانعان مال قىلمىستارىن اشۋ ماسەلەسىنە اسا كوڭىل بولىنبەيدى. تەكسەرۋ بارىسىندا انىق بولعانداي، كەيبىر اۋىلدىق وكرۋگتىڭ تۇرعىندارى ءوزىنىڭ ۋچاسكەلىك ينسپەكتورلارىن تانىمايتىن دا بولىپ شىقتى. بۇل ماسەلەگە ۆەتەرينار ماماندار اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋلارى ءتيىس. ءاربىر مالدى تەكسەرىپ، قۇلاعىنا سىرعا تاعىپ، قۇجاتىن بەرۋدىڭ ورنىنا قاعاز جۇزىندە وتىرىك مالىمەتتەر بەرىپ كەلۋ جاعدايلارى انىقتالدى. پروكۋرورلىق تەكسەرۋدىڭ ناتيجەسى وسىنى كورسەتىپ وتىر. ءبىر عانا وبلىستا 32 مال بازارى بولۋىنىڭ ءوزى ويلاندىراتىن ماسەلە. بازارعا مال قايدان كەلىپ جاتىر؟ قاي جاقتان اكەلىنىپ جاتىر؟ ءبارى زاڭدى تۇردە اكەلىنىپ جاتىر ما؟ مىنە، وسىنداي ماسەلەلەرگە ەشكىم كوڭىل اۋدارماي وتىر» دەيدى و ق و پروكۋرورىنىڭ ورىنباسارى ءابىل قوجاحمەتوۆ.
ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىسى مەن قوراداعى سوڭعى تۇياعىنان ايىرىلعان تۇرعىندار دا ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەردىڭ سالعىرتتىعىنان مال ۇرلىعى اشىلمايتىن قىلمىستاردىڭ ساناتىنا قوسىلىپ وتىرعانىن ايتادى. «جەرگىلىكتى پوليتسيا ىزدەمەيدى. ۇرىلارمەن ابدەن ىمىرالاسىپ العان» دەيدى ولار. تىپتەن كەيبىرەۋلەرى ۇرىنى قىلمىس ۇستىندە ۇستاپ الىپ، پوليتسەيلەرگە وزدەرى جەتەكتەپ الىپ باراتىن كەزدەر دە بولعانىن ايتادى.
ءبىراق نە سيقىرى بارىن، كوبى تاۋلىك وتپەي جاتىپ «سۇتتەن اق، سۋدان تازا» بولىپ، بوساپ شىعىپ جاتادى ەكەن. ءىس تە قوزعالمايدى. ءىس قوزعالدى دەگەن كۇننىڭ وزىندە قىلمىستىق سيپاتى جوقتىعىنا بايلانىستى ءىس جابىلدى» دەپ كوبىسى جابىلىپ تىنادى. كەرەك بولسا، اراشا ىزدەپ كەلگەن جۇرتقا كومەك بەرۋدىڭ ورنىنا ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ سوعىم دامەتۋ وقيعاسى دا تىركەلگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. مۇنىڭ بارلىعى ويدان شىعارىپ وتىرعان دۇنيە ەمەس. بارلىعى دا وتاندىق باق بەتتەرىندە ايتىلىپ، جازىلىپ جۇرگەن جايتتار.
تۇرعىندار ۋچاسكەلىك پوليتسەيلەردەن تۇك شىقپاعان سوڭ، اۋداندىق قۇقىق قورعاۋ ورىندارىنا ارىزدانىپ جاتادى. ال ونداعىلار «جازالايمىز، تەكسەرەمىز» دەپ شىعارىپ سالادى. اقىرى بولماعان سوڭ «نۇر وتان» پارتياسىنا شاعىمدانۋعا ءماجبۇر بولادى. ماسەلەن، جاقىندا «ءوز ىسىنە سالعىرت قارايتىن ساقشىلاردىڭ سالدارىنان تىگەرگە تۇياقسىز قالاتىن بولدىق» دەگەن ءبىر توپ ادامنان «نۇر وتان» پارتياسى قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسىنە شاعىم كەلىپ ءتۇستى. «ءبىز قاراعاندى وبلىسىنداعى ەسكى جايرام ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىندارى مال ۇرلىعىنان زارداپ شەگىپ وتىرمىز. امالسىز جايرامداعى پوليتسيا باسقارماسىنا بارىپ ءوتىنىش ايتامىز. سوڭعى كەزدەرى ولار ءوتىنىشىمىزدى قابىلدامايتىن دا بولدى. ال ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى «قىزمەتتىك كولىگىمىز» جوق دەپ كەلمەيدى.
اۋىلىمىزدا مال كوپ جوعالادى. ماسەلەن، سوڭعى ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جەتى بىردەي وتباسىنان باس-اياعى وتىز مال باسى جوعالدى. ىشىندە توعىز باس مالىن ۇرلاتقاندار دا بار. ەسەسىنە جەرگىلىكتى پوليتسيا ەشكىمنىڭ دە مالىن تاپقان جوق. جۇمىس ىستەمەيدى، مالدى ىزدەپ اۋرەگە تۇسكىسى كەلمەيدى. وسىدان ءبىر اي بۇرىن اۋىلىمىزداعى شوپان سوققىعا جىعىلدى. ءالى كۇنگە دەيىن شارا قولدانىلعان جوق. جابىرلەنۋشى ءوزىن سوققىعا جىققاندادىڭ اراسىنان ءوز اۋىلداستارىنىڭ ءبىرىن بايقاپ قالعانىن ايتقان بولاتىن.
الايدا جابىرلەنۋشىنىڭ بۇل ءسوزى ەسكەرىلگەن جوق، پوليتسەيلەر ونى كوپ ۇستاماي جىبەرە سالدى. ول پوليتسيا قىزمەتكەرىنىڭ ءبىرىنىڭ تۋعان ءىنىسى. ءبىز سونى مال ۇرلىعىنا قاتىستى باستى كۇدىكتى سانايمىز. بىزگە ەڭ باستىسى ۇرى ۇستالىپ، جازاسىن السا بولدى» دەلىنىپتى شاعىمدا. بۇل حاتتى اياقسىز قالدىرماي، قابىلداۋ بولمەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءى ءى م كريمينالدى پوليتسيا كوميتەتىنە جولدايدى. ال ءوز كەزەگىندە كريمينالدى پوليتسيا كوميتەتى قاراعاندى وبلىسى ءى ءى د-نە ارىز بويىنشا ءتيىستى شارالار ۇيىمداستىرۋ تۋرالى نۇسقاۋ بەرىلەدى. تەك وسىدان كەيىن عانا سەڭ قوزعالىپ، پوليتسەيلەر قيمىلداي باستايدى. بۇگىندە ۇرلانعان مالعا بايلانىستى قىلمىستىق ءىس قوزعالىپتى. سونداي-اق اۋىل شوپانىن سوققىعا جىققان ۇرىلار دا ۇستالىپ ءوز قىلمىستارىن تولىقتاي مويىنداعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. كريمينالدى پوليتسيا كوميتەتىنىڭ ماماندارى تاعى ءبىراز ادامنىڭ ۇرلىققا قاتىسى بار- جوعى انىقالىپ جاتقانىن ءمالىم ەتتى.
«نۇر وتان» پارتياسى قوعامدىق قابىلداۋ بولمەسىنە كەلىپ ءتۇسىپ جاتقان حاتتار بۇنىمەن عانا شەكتەلىپ جاتقان جوق. قابىلداۋ بولمەسىنىڭ ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، قىلمىستىڭ وسى تۇرىنە قاتىستى ايىنا كەمىندە ونشاقتى ءوتىنىش كەلىپ تۇسەتىنىن ايتادى. ماسەلەن، جاقىندا تولەبي اۋدانى، قاسقاسۋ اۋىلىنىڭ مەيىربەك قۇرالوۆ دەگەن تۇرعىنىنان تۋرا وسىنداي سيپاتتاعى ءوتىنىش كەلىپ ءتۇسىپتى.
ارىز بەرۋشىنىڭ ايتۋىنشا، جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا بەلگىسىز بىرەۋلەر قوراسىنان 29 باس جىلقىسىن ۇپتەپ كەتكەن. ۇرلىق بويىنشا تولەبي اۋداندىق ىشكى ىستەر ءبولىمى مەن اۋداندىق پروكۋراتۋراعا شاعىمدانىپتى. ءبىراق ونداعىلار كومەك كورسەتە الماعان. تۋراسىن ايتقاندا، پوليتسەيلەر جابىرلەنۋشىنىڭ ارىزىن جۇرە تىڭداعان. ءىستى تىركەۋىن تىركەگەنىمەن تەرگەۋ امالدارى ءاتۇستى جۇرگىزىلگەن. كەيىن «ىشكى ىستەر ءبولىمىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءوز ىسىنە جاۋاپسىز قارادى» دەپ ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆتىڭ جەكە بلوگىنا دا حات جازىپتى. ودان دا ەش ناتيجە بولماعان سوڭ، پارتيانىڭ اتىنا حات جولداۋعا ءماجبۇر بولعان. «مەن بۇل جىلقىلاردى مەملەكەت باسشىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ تۋرالى ارنايى باعدارلاماسى بويىنشا بەرىلەتىن نەسيە الىپ، شاعىن بيزنەسىم رەتىندە ءوسىرىپ جاتقان ەدىم. بار ءۇمىتىم، بايلىعىم، بالالارىمنىڭ كۇن كورىسى سول جىلقىلار بولاتىن» دەيدى مەيىربەك قۇرالوۆ.
بۇل شاعىم دا اياقسىز قالمايدى. ىشكى ىستەر ورگاندارىنا تاپسىرىلادى. جاقىندا بۇل حات بويىنشا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى كريمينالدى پوليتسيا كوميتەتى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى اتىنان جاۋاپ حات كەلگەنى بەلگىلى بولىپ (25 -شىلدە، 2014 -جىل) وتىر. وندا اتالمىش ءىس بويىنشا سايرام اۋدانى مەن شىمكەنت قالاسىنداعى بازارلاردا ارنايى رەيد جۇرگىزىلگەنى، الايدا قىلمىستىڭ ءىزىن سۋىتپاي اشۋ مۇمكىندىگى بولماعانى، قازىرگى تاڭدا جەدەل-تەرگەۋ توبىنىڭ جۇمىسى قايتا جاڭعىرتىلىپ، مال ۇرلىعىن جاساعان تۇلعالاردى انىقتاۋعا باعىتتالعان قوسىمشا شارالار ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانى ايتىلادى.
حات كەلگەن كۇننەن بەرى ءبىراز ۋاقىت ءوتتى. ناقتى ءبىر شەشىمدەر شىققان بولار دەگەن ويمەن ءوتىنىش يەسى قۇرالوۆقا حابارلاستىق. ءبىراق ول ەشقانداي دا وزگەرىستىڭ بولماعانىن ايتتى. «جاقىندا اۋىلىمىزدا جىلقى ۇرلاپ جاتقان جەرىنەن ءتورت ادام ۇستالدى. بىرەۋى قاشىپ كەتتى دەپ ەستىدىك. بۇعان دا تاۋبە دەپ باسىندا قۋانعان ەدىك. ءبىراق نە سەبەپتى ەكەن بىلمەدىك، قالعان ۇشەۋىن تاعى بوساتىپ قويا بەردى» دەيدى ول.
قانشا جەردەن شاعىم ايتىپ بارعانىمىزبەن ۇرلىقتىڭ جارتىسىنان استامى اشىلماعان كۇيى قالادى دەگەن اۋىل حالقىنىڭ پىكىرىن ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءوزى دە جوققا شىعارمايدى. ماجىلىستە وتكەن ۇكىمەت ساعاتىندا ىشكى ىستەر سالاسىن رەفورمالاۋ تۋرالى بايانداما بارىسىندا مينيستر قالمۇحانبەت قاسىموۆ ۇرلىقتىڭ اشىلۋى وتە تومەن ەكەنىن ايتقان بولاتىن.
«وتكەن جىلى ەلىمىز بويىنشا تىركەلگەن مال ۇرلىعىنىڭ تەك 45 پايىزى عانا اشىلدى. قازىرگى تاڭدا الدىن الۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىرمىز. قازىر بەس وبلىسقا جوعالعان مالداردى ىزدەۋ ماقساتىندا بەس تىكۇشاق ءبولىنىپ وتىر» دەگەن بولاتىن. ءبىراق اۋەگە بەس بىردەي تىكۇشاق كوتەرىلگەنىمەن ۇرلىق ازايعان جوق. كەرىسىنشە، ەرەكشە جاعدايلاردا عانا بولماسا اشىلۋى وتە-موتە قيىن قىلمىستاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. وعان «نۇر وتان» پارتياسىنا كەلىپ تۇسكەن شاعىمدار كۋا بولسا كەرەك.
جۇلدىز ءبايدىلدا
«ايقىن»
