قازاق ءتىلىنىڭ ەرەجەلەرىنە رەفورما كەرەك
- مۇحامبەديا اعا، ءسىزدى قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى ءۇشىن الاڭداپ، كۇرەسىپ جۇرگەن ادام رەتىندە جاقسى بىلەمىز. بۇل كۇرەسىڭىزدى فەيسبۋك الەۋمەتتىك جەلىسىندە كۇشەيتە تۇسكەندەيسىز. مىسالى، جۋىقتا قازاق ءتىلىنىڭ ەرەجەلەرىنە كۇردەلى رەفورما كەرەك دەپ جازدىڭىز. وسى مالىمدەمەڭىزبەن فيلولوگتاردىڭ شامىنا ءتيىپ كەتكەن جوقسىز با؟
- مەنىڭ پىكىرىمشە، قازاق ءتىلىنىڭ ەرەجەلەرىنە كۇردەلى رەفورما كەرەك. بۇلاي دەۋىمنىڭ سەبەبى بار. قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ ستيليستيكاسى ورىس تىلىنە بايلانىپ قالعان اۋدارما ءتىل. قازاق ءتىلىنىڭ قۇرلىمى «قىڭىرايىپ» تۇرعانىن كورمەيتىن دارەجەگە جەتكەندەيمىز. «ەرەجەلەرىمىز» ورىس ءتىلىن «وكپەلەتپەۋگە» يكەمدەلگەن، ورىسشا سويلەم قۇرۋ تاسىلىنە يكەمدەلىپ كەتكەن. مىسالى: «ۋۆاجاەمىە، دامى ي گوسپودا، ۋچاستنيكي كونفەرەنتسيي!». وسىنى كەز كەلگەن قازاق، «قۇرمەتتى، كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشى حانىمدار مەن مىرزالار!» دەپ باستايدى. «قۇرمەتتى كونفەرەنتسيا» ەكەن، ال «حانىمدار مەن مىرزالار» «تاك سەبە» ... ەكى ءسوزدىڭ «اراسىنا قىلاۋ تۇسىرۋگە بولمايدى» دەپ وقىتقان ەرەجە، بۇكىل قازاق تىلىنە قاياۋ ءتۇسىرىپ تۇر. ماعان سالسا، قازاقشا سويلەمدى دۇرىس قۇراستىرا المايتىن، ايتار ويىن قازاقشا جەتكىزە المايتىن شەنەۋنىكتەردى، مەيلى لاۋازىمى بيلىكتىڭ بيىگىندە بولسا دا تەلەەفيردەن سويلەتپەگەن بولار ەدىم. ولار ءتىلدى «ينفەكتسيالايتىن» «گراممات-تروياندىق ۆيرۋس» سياقتى كورىنەدى. اقپارات ءۇشىن اسا قاجەت بولىپ بارا جاتسا، ەفيردەن ساۋاتسىز سويلەيتىندەردىڭ سۋرەتىن عانا كورسەتىپ، «مىناۋ كىسى مىنانى ايتىپ تۇر» دەپ تۇسىنىكتەمەسىن عانا بەرگىزەر ەدىم.
تەلەۆيدەنيەنىڭ ءتىلى نەگە ساقاۋ؟ سەبەبى بلاتبەك سۆاتبەكوۆيچتىڭ «بىردەڭەسىنىڭ بىردەڭەسى» بىردەمەگۇل دەيالماسوۆانىڭ ءتۇرى-الپەتى ادەمى بولعاندىقتان ت ۆ-عا ديكتور قىلىپ جۇمىسقا الادى. ال جۇمىسقا الاتىن ت ۆ-نىڭ باستىعى - ءوزىمىزدىڭ قۇدابەك جەكجاتبەكوۆيچ، ال ول اناۋ بلاتبەكتىڭ جانىنداي جولداسبايدىڭ بالدىزى. بۇلاردىڭ ءوزارا بايلانىسى العانباي بەرمەسوۆيچپەن باياعىدان مىقتى. ءىستىڭ ءبارىن رەتتەپ وتىرعان جەمقوربەك سىبايلاسوۆيچ...
- قىسقاسى، قازاق ءتىلىن وزگە ەمەس، ءوزىمىز «اۋرۋ» قىلىپ جاتىرمىز دەيسىز عوي؟
- ءتىلدى «اۋرۋ» قىلىپ جۇرگەندەردىڭ دياگنوزى: - «Agraphia» (لات. اگرافيا) - جازۋ قابىلەتىنەن ايىرىلۋ اۋرۋى. ەگەر وسى قارقىنمەن جازا بەرسەك، «Аbsolute agrammatiа» (لات. اگرامماتيا) - ءسوزدى ءبىر-بىرىنە قوسىپ ايتا الماۋ اۋرۋى داميدى.
الەۋمەتتىك جەلىلەرگە ۇيالى تەلەفون ارقىلى كىرەتىندەر كوپ. سولاردىڭ اراسىنداعى قازاق ءشريفتىن سالدىرىپ الماعانداردىڭ جازعاندارى ءتىلىمىزدى «دوسقا كۇلكى، دۇشپانعا تابا» قىلىپ، «ۆوت ەتو ي ەست ۆاشا كازاشا» دەگىزىپ جاتىر، زاردابىن ۇرپاعىمىز كورەدى ءالى... فەيسبۋك جەلىسىندە، «قازاقشا جازىپ وتىرمىن» دەپ، ساۋاتسىز جازبالارعا «لايك» باسىپ جۇرە بەرەم دەسەڭىزدەر وزدەرىڭىز بىلىڭىزدەر...
شىنىمدى ايتايىن، «قازاق ارپىمەن جازىڭىزدارشى» دەپ ايتا-ايتا ادامداردان دا، اللادان دا «ۇيات بولدى». ۇلى جاراتۋشىنىڭ « ۇلى» دەگەن سيپاتتاماسى نە بوپ كەتتى؟ «ۇ» قايدا؟ «ۋ» بولىپ كەتتى عوي. سوندىقتان قازاقستاندا ساتىلاتىن «ۇيالى تەلەفوندا نەگە قازاق ارىپتەرى جوق؟» دەڭىزدەر، «بۇل مەنىڭ ۇلتتىق مۇددەمدى قورلاپ تۇر» دەڭىزدەر، «قازاقشاسى جوق سوتكاڭا ءسىڭبىردىم» دەپ، بويكوت جاريالاڭىزدارشى، ءبىر-اق كۇندە جونگە كەلەدى. قازاقشاسى جوق پەرنەتاقتا - «پەداگوگيكالىق تەرروريزم»، «ديداكتيكالىق ديۆەرسيا»، قازاقتى قورلاۋ، تىلىمىزگە تۇكىرۋ...
- ءبىراق ءبىزدىڭ ەلدە الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءارىپ قاتەسى ءۇشىن ايىپپۇل تولەتۋ سياقتى جازا قاراستىرىلماعان عوي. بۇعان نە دەيسىز؟
- الەۋمەتتىك جەلىدەگى قاتەلەر نازاردان تىس قالىپ جاتقان بولسا، وندا كۇندەلىكتى ءىس قاعازداردا كەتىپ جاتقان قاتەلەردى دە ايتىپ بەرە الامىن. مىسالى، «ءىسقاعاز جۇرگىزۋ» دەپ اتالاتىن بەينەتىمىزدى ءبىر جەرلەردە «ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋ» دەپ قاتە جازادى. ول - «ءىسقاعاز، ءىسقاعازبەن، ءىسقاعازدى، ءىسقاعازداردى» بولىپ بىرگە جازىلادى (ورفوگرافيالىق سوزدىكتى قاراڭىزدار). قاتە جازباي قايتەمىز، گەنىمىز گەندەرگە، ءتىلىمىز تەندەرگە تۇسكەن مىنا زاماندا، تەندەر ۇتىپ العان «ىلكىمدىلەر» سوزدىك جازسا نەمەسە «پارتيزانسكي» تاسىلمەن اتاق الۋ ءۇشىن «سپونسوردىڭ» اقشاسىنا «ۆيرۋستالعان» وقۋلىقتارىن، تالقىلاۋدان «وتىرىك وتكەن» وقۋ قۇرالدارىن شىعارىپ تاراتىپ جاتسا...
زاڭ دەگەننەن شىعادى، «ءار ەلدىڭ سالتى باسقا، ءيتى قارا قاسقا» دەيدى قازەكەم. بىلەسىز بە، گرەكتەردە كوشەدە تەمەكى شەگىپ تۇرعان ايەلدى كورىپ قالساڭىز، ونىڭ بەتىنە ءورت سوندىرگىشتىڭ كوبىگىن شاشىپ كەتۋگە قۇقىڭىز بار. كانادانىڭ زاڭى بويىنشا ءبىر-بىرىنە عاشىق قىز بەن جىگىت ستۋدەنتتەر ەمتيحان تاپسىرعاندا ەكەۋارا ءبىر بيلەت الادى ەكەن. ال يسپانيادا ءسىزدىڭ ءتىس تازارتاتىن پاستاڭىز تاۋسىلىپ قالسا، جۇمىسقا بارماي قالۋىڭىزعا بولادى، قىتايدا سوتتالعان ادام ءوزىنىڭ ورنىنا تۇرمەدە وتىرا تۇرۋعا كىسى جالداي الادى ەكەن. يسپانيادا تەمەكى تارتپايتىن قىزدار كوسمەتيكانى 30 پايىز جەڭىلدىكپەن ساتىپ الادى. مىنە، وسىنداي زاڭداردىڭ ىشىندە ماعان يرلانديانىڭ زاڭى ۇنادى. ەگەر ءسىز الەۋمەتتىك جەلىدە وتىرىپ، ءبىر اپتانىڭ ىشىندە ءۇش گرامماتيكالىق قاتە جىبەرىپ قويساڭىز، پاراقشاڭىز اۆتوماتتى تۇردە بلوكتالىپ قالادى. شىركىن، قازاقتار ءۇشىن ءدال وسىنداي زاڭ بولسا عوي، ساۋاتتى جازۋعا كوبىمىزدىڭ بەتىمىز بۇرىلار ەدى دەپ ويلايمىن.
- «ماما» دەپ ايتۋدىڭ ورنىنا «انا» دەپ قازاقشا سويلەڭدەرشى دەگەندەرگە جازعان ءۋاجىڭىزدى وقىپ ەدىم...
- «ماما» ءسوزى ادام بالاسى سويلەي بىلمەيتىن زاماندا پايدا بولعان دەپ ويلايمىن. ءسابيدىڭ ەڭ تۇڭعىش دىبىس شىعارۋىنان قۇرالعان. ەرىندەر ءتۇيىسىپ تۇرعاندا ىشتەي «ىڭىرانسا» «م» دىبىسى شىعادى، ىزىنشە ەرىندەرى اشىلىپ كەتكەن ساتتە «ا» دىبىسى ەستىلەدى. ەكى دىبىس قوسىلىپ جانە قايتالانسا «ما»، «ما» = «ماما». ەرىندەرى تۇيىسپەي تۇرعان جاعدايدا ءسابي «ىڭىرانا» باستاسا، ءتىلدىڭ كومەكەي جاق ءتۇبى تاڭدايعا ءتيىپ تۇراتىندىقتان، «ڭ» دىبىسى شىعادى، ىزىنشە اۋزىن اشىپ جىبەرگەندە، «ا» دىبىسى شىعادى. سوندىقتان دا جىلاپ دىبىس شىعارعان ءسابيدىڭ «اۋەنى» ء«ڭا» ، قايتالانعاندا - «ءڭا» ، «ءڭا» شىعادى. قازاقتار ءسابيدى «ىڭگالادى»، «ىڭگالاپ» جىلادى دەيدى عوي... ءجا، بىزگە كەرەگى «ماما» ءسوزى عوي... ورىس بالاسى «ماما» دەيدى، اعىلشىن بالاسى «مەمما»، فرانسۋز ءسابيى «مامان»، نەمىس بالاسى ماما»، كارىس بالاسى «ومما»، قىتاي ءسابيى «ماما» دەيدى ەكەن. شىن مانىسىندە، «ەڭ تۇڭعىش ءسوز» «ماما-نى» ءار ۇلت ءوز ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىگىنە ساي ەتىپ، بالاسىنىڭ «اۋزىنا سالىپ» وزگەشەلەۋ ەتىپ جىبەرەدى. كونە لاتىن تىلىندە «mamme» ەمشەك دەگەن ءسوز. قازاقتىڭ «ماما» بەرەيىن دەيتىنىن ەسكە ءتۇسىرىڭىزشى. ءتىلى شىعا باستاعان بالا «ءماما بەش» دەيتىنىن دە بىلەسىزدەر. جالپى، «ماما» ءسوزىن بۇكىل الەمنىڭ نارەستەلەرى شىعارعان. شىعۋ مەحانيزمى وڭاي قايتالاناتىن قوسبۋىندى سوزدەر. ءسابي ءوزىنىڭ كوز الدىنداعى ەڭ جاقىنىن، جاناشىرىن كورگەندە، شىعارعان قوسبۋىندى اتاۋ سوزدەرى - «ا-تا» ، «ا-پا» ، «ءتا-ءتا» ، «ءدا- ءدا» ، «ا-كا» ، «ا-كە» ، «كو-كە»، ت. س. س. بولىپ قالىپتاسىپ كەتكەن... مىسالى، گرۋزين ءسابيى «ماما» دەسە، ول شەشەسى ەمەس، اكەسىن اتاعانى بولىپ قالىپتاسقان. سونىمەن، «ماما» ءسوزىن ورىستىكى دەپ باس تارتقىزامىز دەسەڭىزدەر وزدەرىڭىز بىلىڭىزدەر، «ا-نا» ءسوزى تۇر عوي...
- مەكەمە ماڭدايشالارىنداعى قاتەلەردى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ، الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالايسىز. وسى ارەكەتتەن ناتيجە بار ما؟
- ناتيجە بولادى دەپ سەنەمىن، سەنبەسەم ارەكەتتەنبەس ەدىم. سەبەبى، سول مەكەمەلەردەن، ەڭ قۇرىعاندا ءبىر ادام الەۋمەتتىك جەلىگە كىرمەيدى دەيسىز بە؟ سىزگە ءبىر مىسالدى سۋرەتىمەن كورسەتەيىن، مىنە، مىنا مەكەمە اتاۋى - «كازاحسكي» مارازم! قاساقانالىق! بۇگىنگى قازاقتاردىڭ «تىلدىك پروبلەماسىن» جاقسى بىلەتىن جانە «قازاقشانى كادىمگىدەي-اق تۇسىنەتىن» ءبىراق ونىسىن جاسىرىپ جۇرەتىندەردىڭ «جويتسكي»، «جەبەكەڭسكي»، «ورەكەڭسكي» ارامزا ءتاسىلى بۇل...
قازاقتى ءوز انا تىلىنەن جەركەندىرۋدىڭ جىمىسقى ءتاسىلى. مەكەمەنىڭ ورىسشا اتاۋىن ادەيى شۇبالاڭقى اتاپ، شۇباتىلتىپ ادەيى جازادى، بۇكىل اتقاراتىن فۋنكسياسىن، قاي مەكەمەمەن قانداي قاتىناستا ەكەنىن، «تىشاتىن-سيەتىنىنە» دەيىن تۇسىندىرمەلەگەن بولىپ اتايدى دا، ال داۆاي، «تەپەر، كازاحي» پەريەۆەديتە نا سۆوي يازىك» دەگەن ساياسي استار جاتىر. ەرتەدە «كولحوز»، «سوۆحوز»، «كومسومول»، ت. س. س. اتاۋلار بولدى عوي (ولاردىڭ تۇسىندىرمەسىن تولىق جازسا نە بولار ەدى؟). الماتىدا ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى بار، نەگە قازاقشا اببريەۆياتۋرا قۇراۋدىڭ ەرەجەسىن جاساماعان؟ تىلدەردى دامىتۋ اكادەمياسى دەگەن سياقتى تاعى دا ءبىر مەكەمە بار كورىنەدى، وسىلار نە ءبىتىرىپ وتىر؟
مىسالى، ءبىز كۇندە ەستىپ جۇرگەن اعىلشىننىڭ «لازەر» ءسوزى «لايت امپليفيكەيشن ستيمۋلەيتەد ەنەردجي راديەيشن» دەگەن سويلەمدەگى سوزدەردىڭ باس ارىپتەرىنەن قۇرالعان. وسىلايشا اتاۋ بەرۋگە بولادى عوي. ءبىزدىڭ «مەديتسينسكيي ۋنيۆەرسيتەت استانا» دەگەن اتاۋىن ورىسشا قۇجاتتاردا م ۋ ا دەپ جازادى، ال قازاقشامىزدا - ا م ۋ بولىپ ءجۇرمىز. «اينالايىندار، قازاقشاسىن ەڭ بولماسا اس م ۋ دەپ جازىڭدارشى» دەگەنىمنەن تۇك شىعار ەمەس.
- ءسىز «كەيدە دارىدەن ءسوز كۇشتى» دەپسىز، ال ءوزىڭىزدىڭ دارىگەر ارىپتەستەرىڭىزدىڭ قازاقشاسى قانداي دارەجەدە ەكەنىن تالداپ كوردىڭىز بە؟
- ءسوز، ءتىل، سويلەسۋ، تىلدەسۋ - ءدارى بەرۋدەن بۇرىن تۇرۋ كەرەك (احمەت-تورە ۇلى مۇحامبەديا). ءيا، بۇل - مەنىڭ ءسوزىم. سەبەبى بۇگىندەرى وتانىنا ورالعان ورىسشا بىلمەيتىن قانداستارىمىز ورىس دارىگەرى تۇگىل قازاق دارىگەرىنە جان كۇيزەلىسىن انا تىلىندە ايتىپ، مۇڭىن تولىق جەتكىزە الماي، تاۋى شاعىلىپ ءجۇر. كوبىسى اۋرۋىن اسقىندىرىپ الىپ، اراشاشى ىزدەپ، پروكۋرورعا جالىنۋعا ءماجبۇر. ورىسشا بىلمەي ورالعان قازاعىمنىڭ ازابىنا، ءدال قازىرگى كەزدە ورىس ەمەس كىنالى، قازاقشاسىن «قاقپايتىن» قازاعىم كىنالى. قازىرگى مەديتسينانىڭ جەتىستىگى - فانتاستيكا. دارىگەر مەن ناۋقاستىڭ ەكى اراسىنا «ميلى-مىلقاۋ» كۇردەلى كومپيۋتەرلى تەحنيكا كيلىگىپ الدى، سوندىقتان، «جىلى-جىلى سويلەسۋ»، تىلدەسۋ جۇتاڭ بولىپ تۇر. ارىپتەستەرىمنىڭ قازاقشا ساقاۋ ءتىلى يلىگىپ، يكەمگە كەلسە ەكەن دەگەن نيەتپەن، ءبىردى ارتىق، ءبىردى كەم سىلاپ-سيپاپ سىناۋمەن كەلەم. سىناعاندى كىم جاقتىرسىن؟ جاقتىرماساڭىزدار، ال ەندەشە، وقىڭىزدار، جاتتاڭىزدار دەپ قىرىق جىل بويى جۇيەلەپ جۇرگەن ورىسشا- قازاقشا- اعىلشىنشا سوزدىكتەرىمدى، قازاقشا وقۋ-قۇرال ەڭبەكتەرىمدى شىعاردىم. ءا- ءا- ءاي، ءبارىبىر سول باياعى، «زاحادي بالنوي»... «ىكتو سلەدۋشي»...
- ءسىز ورىس مەكتەبىن بىتىرگەنسىز، سويتە تۇرا قازاق مەكتەبىن تامامداعاندارمەن تالاسۋعا دايىنسىز، وسىلار قاتەمدى شىعارىپ قويادى دەپ ويلامايسىز با؟
- ءوز باسىم قازاق گرامماتيكاسىن جاقسى بىلەمىن دەي المايمىن، ورىس مەكتەبىن بىتىرگەنىم دە راس. سوندىقتان دا ىلعي فيلولوگتارعا سۇراق قويام دا جۇرەمىن، ءتىل كەرەمەت عىلىم عوي. اۋىزەكى سويلەپ، قاراولەڭمەن ويىمدى از-كەم جەتكىزە العانىممەن، كوپتەگەن ەرەجە تەورياسىن تولىق بىلمەيمىن عوي. ءبىراق كاز گ ۋ-دى بىتىرگەن، تەلە-راديوەفيردەن سويلەپ جۇرگەن كوپتەگەن قازاق جۋرناليستەردىڭ سويلەم قۇراۋىنان شيكىلىك كورەم دە تۇرامىن. بىرەر مىسال: «...سەن كەلسەڭ، مەن قۋاناتىن ەدىم» دەيدى، «قۋانار ەدىم» ەمەس پە؟ «استانادا 10 گرادۋس سۋىق بولسا، الماتىدا 5 گرادۋس جىلى بولادى» دەيدى. «10 گرادۋس سۋىق بولماسا، 5 گرادۋس جىلى بولماي قالا ما؟». «كىرەتىن ەسىك» دەيدى، ول قايدا كىرەدى؟... «كىرەر ەسىك» دەسە شە... ، (گلاۆنىي ۆحود دەگەنى شىعار - «باس كىرەتىن ەسىك» دەيدى، سوندا «باسقا جەرى كىرمەي مە؟!» «ءىرى-ءىرى تاۋارلار وندىرەتىن ورتالىقتار اشىلۋدا» دەيدى. وسى «اشىلۋدا» دەگەننىڭ ورنىنا «اشىلىپ جاتىر» دەسە بولماي ما، ال «ءىرى-ءىرى» دەپ وتىرعانى «تاۋارلار» ما الدە «ورتالىقتار» ما؟»، مىنە، وسىنداي ساۋالدارىم تولىپ جاتىر.
قازاقشا سوزدەردىڭ جازىلىمى، وقىلىمى، ايتىلىمى جوندەلسىن دەسەڭىزدەر، ءتىلىمىز قور بولماسىن دەسەڭىزدەر، ساۋاتسىز جازۋلاردى «بوعاۋىز ءسوز» سەكىلدى قابىلداۋىمىز كەرەك. ورىس ارپىمەن جازىپ، ءتىلىمىزدى «بوتقا» قىلىپ جۇرگەندەردى «زيانكەس» رەتىندە ءوشىرىپ تاستاپ وتىرۋ كەرەك. «ءتىل تازالىعى تۋرالى زاڭ» كەرەك دەپ زارجاق بولىپ، بار كىنانى بيلىككە جابامىز، ال فەيسبۋكتىڭ بەتىندە قازاقشامىزدى ورىس ارىپتەرىمەن جازىپ، بىلىقپاي قازاقشاعا اينالدىرىپ وتىرعاندار كىم؟ ءوزىمىز عوي! «ارىپتەرى جوق» دەپ «سوتكاعا» جالا جاۋىپ، انا ءتىلىمىزدى سورلاتىپ وتىرمىز عوي... مۇندايعا قاتال شارا قولدانۋ كەرەك.
فەيسبۋكتەگى دوستاردىڭ كوبىسى قازاقشا ايتارىن ورىس ارىپتەرىمەن جازىپ، انا ءتىلىمىزدى شۇبارلاماق تۇگىل، الاپەس اۋرۋ قىلىپ وتىرعاندارىن بايقامايدى. «قالتافونىمدا «ق» جوق، «ڭ» جوق، «ءو» جوق» دەپ اقتالعان بولادى. ەش اقتالا المايدى! سەبەبى، ولار: «ءوز ءتىلىمنىڭ مارتەبەسىن ءوسىرىپ وتىرمىن، ءبىزدىڭ ءتىل - قازاق ءتىلى» دەپ جازۋدىڭ ورنىنا، ورىس ارىپتەرىمەن: «وز تىلىمنىن مارتەبەسىن وسىرىپ وتىرمىن، بىزدىن تيل - كازاك تيلي» دەپ، انا ءتىلىمىزدى «كازاچيي يازىك» قىلىپ، تىلدىك اتموسفەرانى ءبۇلدىرىپ وتىرعاندارىن بايقاي ما ەكەن؟
سۇحباتتى دايىنداعان حاليما بۇقار قىزى، استانا
