اللا تاعالا نەگە ادامداردى باي- كەدەي عىپ جاراتقان. ونىڭ سىرى نەدە؟
بايلىق - مۇرات ەمەس،كەدەيلىك - ۇيات ەمەس.
حالىق ماقالى
سونداي- اق، اقىرەتتى ەسەپكە الماستان تەك قانا وسى ءپاني دۇنيەنىڭ كۇرمەۋگە كەلمەيتىن قىسقا ولشەمدەرىنىڭ شەڭبەرىندە مۇنداي سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋگە تىرىسۋ دا بوس اۋرەشىلىك. ونداي جاعدايدا سۇراعىمىز دا تۇشىمدى جاۋابىن تابا الماي، بەينە ءبىر ماعىناسى اياقسىز قالعان كىتاپ ياكي ەكىنشى ءبولىمى كورسەتىلمەي قالعان فيلم ىسپەتتى جارىمجان كۇي كەشەرى داۋسىز.
اللا تاعالا ءوزى قالاعان كەيبىر پەندەلەرىن مال -مۇلىك، بايلىق، داۋلەتكە كەنەلتىپ، قايسىبىرىنە كەدەيلىكتىڭ قامىتىن كيگىزەدى. بۇعان قوسا، ادامنىڭ ءبىلىمىنىڭ، تاجىريبەسىنىڭ، ەڭبەگىنىڭ دە بايلىققا قول جەتكىزۋ ءۇشىن كەرەكتى سەبەپ ەكەنىن ۇمىتپاعانىمىز ءجون. ءبىراق باي بولۋ ءۇشىن ادامنىڭ بۇل قاسيەتتەرگە يە بولۋى جەتكىلىكتى ەمەس. ويتكەنى، اللا تاعالا دۇنيە- مۇلىككە يە بولۋدىڭ بارلىق سەبەپتەرى مەن شارتتارىن ورىنداپ، كۇندىز- ءتۇنى زىر جۇگىرگەن ادامعا بايلىق بەرمەۋى دە مۇمكىن. ياعني، بۇل تۇستا پەشەنە، رىزىق ماسەلەلەرىن دە ەسكەرگەن ءجون.
ءاربىر ادام مول رىزىققا، نەسىبەگە جەتۋ ءۇشىن قولىنان كەلەر بار ءىس- ارەكەتتى جاساۋى ءتيىس. سوسىن راببىسىنىڭ ءناسىپ ەتكەن ازدى- كوپتى ۇلەسىنە رازى بولىپ، سوعان قاناعات ەتۋى ءلازىم.
بايلىقتى ءاردايىم اللانىڭ قۇلدارىنا بەرگەن جاقسىلىعى دەپ تۇسىنبەۋىمىز قاجەت. اسىلەندە، ونىڭ قۇلدارىنا بەرگەن بايلىعى دا، كەدەيلىگى دە - سىناق. قۇران كارىمدە: «سەندەردىڭ مالدارىڭ دا، بالا- شاعالارىڭ دا سىناق رەتىندە بەرىلدى» [1] دەلىنەدى. بايلىققا قول جەتكىزۋ - باقىتقا كەنەلۋ دەگەن ءسوز ەمەس. باي بولا تۇرا جان دۇنيەسى بايىز تاپپاي باقىتسىزدىقتان باسى قاتىپ، ءتىپتى، وزدەرىنە قول جۇمساعان ادامدار دا از ەمەس. قانشاما بايلار كەدەيدىڭ ءبىر كۇنگى الاڭسىز باقىتتى ومىرىنە زار، ءتىپتى سول باقىتتى ءبىر- اق كۇن ءۇشىن بارلىق دۇنيەسىن بەرە سالۋعا پەيىل. قارا نان مەن قارا شايدى قايعىسىز ىشكەن قاناعاتشىل كەدەيدىڭ قول جەتكىزگەن راحاتى مەن ءلازززاتىن داۋلەتتى كىسىلەردىڭ كوبى نەبىر ءتاتتى مەن ءدامدىنى جەسە دە، قول جەتكىزە الماي جاتادى.
ءبىراق، كەدەيلىكتى دە باقىتقا جەتۋدىڭ توتە جولى دەپ ءتۇسىنىپ قالمايىق. كەدەيلىكتىڭ سالدارىنان باسىن تاستان تاسقا ۇرىپ، ومىردەن تۇڭىلگەن جاندار دا قانشاما. دەمەك، بايلىق تا، كەدەيلىك تە ادامدى باقىتتى ەتەتىن نەگىزگى سەبەپتەر ەمەس. سەبەبى، ادام تەك اسقازاننان عانا تۇراتىن جاراتىلىس ەمەس. ونىڭ رۋحى، جۇرەگى، ىشكى سەزىمدەرى، ار وجدانى بار. نەگىزىندە ادام بالاسىن باسقا جاراتىلىستاردان ۇستەم ەتەتىن ەرەكشەلىكتەرى دە ادامنىڭ، مىنە، وسى جاقتارى. ادام بالاسىنىڭ وسى ىشكى رۋحاني جان- دۇنيەسى قاناعاتتاندىرىلمايىنشا، بۇكىل الەمدى جالعىز ءوزى ۋىسىندا ۇستاسا دا، ونىڭ باقىتى ءبارىبىر بايانسىز، كۇلكىسى جالعان.
شىنتۋايتىندا، ءار ادام جاعدايى وزىنەن جوعارىعا ەمەس، وزىنەن دە ناشار ادامدارعا قاراپ ءوز جاعدايىنا قاناعات ەتۋدى، شۇكىرشىلىك جاساۋدى عۇمىرىنىڭ نەگىزگى ۇستانىمى ەتە بىلسە، ومىردەن وپىق جەمەيتىندىگى اقيقات. مىسالى، كەز- كەلگەن ادام وزىنەن دە جاعدايى جاقسى ادامدى ومىردە كەزدەستىرەرى شىندىق. سوندا الگى ادام ءوز باسىنا جەتەرلىك جاعدايى بولسا دا، انا ادامعا قاراعاندا ءوزىنىڭ كەدەيلەۋ بولعانىن ويلاپ، ءىشىن الدەبىر قىزعانىش تىرمالاپ، ءوز- ءوزىن كەدەي ساناپ، قۇدايعا نازالانۋى مۇمكىن. ال انا باي وزىنەن دە باي باسقا ادامدى كورىپ، ول دا باسەكەلەستىك پەن قىزعانىشقا شىرمالۋى ىقتيمال. الايدا، وزدەرىنەن دە تومەن جاعدايداعى ادامدارعا ءبىر ءسات كوز تاستاپ، وزىنە بەرىلگەن جاقسىلىقتارعا وي جۇگىرتسە، قۇدايعا مۇڭ شاعۋدى قويىپ، شۇكىرشىلىككە بەت بۇرار ەدى.
ادام كوبىنە ەسەپسىز قۇداي تاعالانىڭ بەرگەن تەڭدەسى جوق ءوز بويىنداعى بايلىقتان حابارسىز. زاعيپ ادام ەشقاشان ءۇيدىڭ تارلىعىن ايتىپ شاعىمدانبايدى. «ياپىراي، «كوز» دەگەن، اينالايىن، باسقا ەشبىر بايلىقپەن ولشەنبەيتىن قۇدايدىڭ بەرگەن كەرەمەت سىيى ەكەن عوي، مەن مۇنى نەلىكتەن ەرتە سەزىنبەدى ەكەنمىن» دەپ قۇدايدان جاتسا دا، تۇرسا دا باسقا دۇنيەنى ەمەس، تەك كوزىنىڭ ايىعۋىن تىلەيدى. اشارشىلىققا دۋشار بولعان جۇرت تا «شىركىن، ءبىر ءۇزىم نان بولسا عوي» دەپ اڭسايدى. ول التىن مەن كۇمىستى ياكي جاقسى ماشينانى ەمەس، تەك سونى تىلەيدى. دەمەك، كەدەيلىك پەن بايلىق ادامنىڭ ءوز جۇرەگىندەگى «قاناعات» ساندىعىندا جاتىر. بايلىق تا، كەدەيلىك تە وزگەلەرگە قاراپ ولشەنگەندىكتەن، بۇلاردىڭ ءبارى سالىستىرمالى تۇردە بولماق.
پايعامبارىمىز ءبىر حاديسىندە: «وزدەرىڭنەن كوپ بەرىلگەندەرگە ەمەس، از بەرىلگەندەرگە قاراڭدار! سوندا عانا اللا تاعالانىڭ سەندەرگە ءناسىپ ەتكەن نىعمەتتەردىڭ قادىر- قاسيەتىن ۇعىناسىڭدار» [2] دەسە، باسقا ءبىر حاديسىندە: «ناعىز بايلىق مال- مۇلىكتىڭ كوپتىگىندە ەمەس، جۇرەكتىڭ، جان دۇنيەنىڭ كەڭدىگىندە» [3] دەپ شىنايى بايلىقتىڭ ءمان- ماڭىزىن دالمە- ءدال اشىپ بەرگەن.
ءيا، قاناعات - تۇگەسىلمەيتىن قازىنا. قاناعاتسىز ادام قانشا باي بولسا دا دۇنيەگە تويىمسىز كەلەدى. ويتكەنى، ونداي ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسى كەدەي. ال قاناعاتشىل ادام قارا نان جەسە دە دۇنيەسى تۇگەل. سەبەبى، ونىڭ جان دۇنيەسى باي.
ىبىراي التىنساريننىڭ «ساقىپ» اتتى مىنا ءبىر قىسقا اڭگىمەسى وسى ايتقانىمىزدى ءدوپ باسىپ سۋرەتتەگەندەي:
«ساقىپ دەگەن ءبىر جاقسى كىسى مال جيناماي ءجۇرىپ، اقىرىندا ءال كەتكەندە قاتتى كەدەيشىلىك تارتىپ، ءبىر كۇنى ەتىگى بولماعان سوڭ جالاڭاياق دالادا جۇرگەنىندە، اياقتارىن تاس جىرتىپ رەنجىڭكىرەپتى. ءسويتىپ كەلە جاتىپ، ەكى اياعى جوق اعاش بالداقپەن جۇرگەن ءبىر تىلەنشىگە جولىقتى. مۇنى كورىپ، ساقىپ اھ ۇرىپ ايتتى دەيدى:
- ءاي، قۇدايىم، رەنجىگەنىمە توبا قىلدىم، شۇكىر ساعان - مەنىڭ جۇرۋگە اياعىمدى امان ساقتاعانىڭا؛ مىناۋ بالداقتى بيشاراعا جاڭادان اياق تابىلسا، جالاڭاياق تا بولسا ءجۇرۋدى دۇنيەنىڭ ءبىر قىزىعى دەپ بىلەر ەدى- اۋ دەدى، - دەيدى» . [4]
«اللا تاعالا بارلىق قۇلدارىن نەلىكتەن بىردەي باي ەتىپ جاراتپاعان؟ » دەۋ دە ورىنسىز. ويتكەنى جالپى جاراتىلىستىڭ ءوزى پوزيتيۆ جانە نەگاتيۆتىك جۇيەدەن قۇرالعان. توكتاعى مينۋس - پليۋس، بۇلتتارداعى نەگاتيۆ- پوزيتيۆ اعىمدارى جانە قاتتى - جۇمساق، سۋىق- ىستىق، قاراڭعى- جارىق، ايەل- ەركەك سياقتى كوپتەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى. مىنە، وسى كەرەعار زاڭدىلىقتار ارقىلى جالپى عالامدا تاماشا ۇيلەسىمدىلىك، كەرەمەت جۇيە ساقتالۋدا. ولاي بولسا جالپى عالامنىڭ نەگىزگى ءبىر بولشەگى سانالاتىن ادامزات تا عالامداعى وسى كەرەعار زاڭدىلىققا باعىنۋى ءتيىس. ءسويتىپ قوعامنىڭ ءبىرتۇتاستىعى، ءوزارا ۇيلەسىمدىلىگى ساقتالادى.
قوعامداعى ءاربىر تۇلعا باسقا ءبىر تۇلعامەن بىرىگىپ سەلبەسكەندە عانا ءوز قاجەتتىلىكتەرىن قامتاماسىز ەتەدى. بارلىق ادام باسشى بولىپ كەتسە، كىم كىمگە باسشىلىق ەتىپ، كىم كىمگە جۇمىس ىستەمەك؟ مىنە، سوندىقتان قوعامدا بىرەۋى باسشى بولسا، ەكىنشى ءبىرى سوعان تاۋەلدى جۇمىسشى، ەندى ءبىرى دارىگەر بولسا، باسقا ءبىرى اۋىرىپ ەم قابىلدايدى. بۇلاردىڭ ءبارى تابيعي تۇردە ۇلى جاراتۋشىنىڭ قويعان بەلگىلى زاڭدىلىقتارىمەن جۇزەگە اسىپ جاتادى. سوندىقتان ءبىر ادامنىڭ باي، ەكىنشى ءبىر ادامنىڭ كەدەي بولۋى - تابيعي نارسە بولۋمەن قاتار، جالپى عالامداعى ۇلى جاراتۋشىنىڭ قويعان كەرەعار زاڭدىلىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى.
بارشا ادام بىردەي باي نەمەسە كەدەي بولسىن دەۋ - بارلىق ادام بىردەي باسشى ياكي ءبارى ەر كىسى نەمەسە تۇگەل ايەل بولسىن دەگەنگە ساياتىن كۇلكىلى جايت. وسى جوبالاس ءىستى جاساماق بولعان كەشەگى كوممۋنيزمنىڭ نەمەن اياقتالعانى بارىمىزگە بەلگىلى.
تۇپتەپ كەلگەندە، اللا تاعالانىڭ ادامعا بايلىقتى بەرۋى دە، بەرمەۋى دە يگى ءھام قايىرلى. ادام ەگەر بەرىلگەن مال مۇلىك، دۇنيەنى جاقسى جولدا جۇمساپ، سول بايلىقتى بەرگەن ونىڭ شىنايى يەسىنە ۇنەمى شۇكىر ەتىپ، كەدەي كەپشىكتەرگە قول ۇشىن سوزىپ، عۇمىرىن ىزگىلىكپەن، قايىرىمدىلىقپەن ورنەكتەي بىلسە، وندا بايلىق ول ادام ءۇشىن البەتتە قايىرلى. الايدا بايلىقتىڭ بۋىنا ماستانىپ، ونى بەرگەن جاراتقاندى ەستەن تارس شىعارىپ، نەبىر كۇناعا باتىپ، اينالاسىنداعى كەدەي-كەپشىك، مۇڭ- مۇقتاجدارعا مۇرنىن شۇيىرە قاراپ، وزگە بايلارمەن باسەكەلەسىپ، باقتالاسقاندار ءۇشىن بايلىق ءاردايىم قاتەرلى، ءارى اقىرەتتىك ءومىرىن تامۇق ەتەتىندىكتەن قايىرسىز.
كەدەيلىك تە ءدال وسىلاي. ەگەر كەدەي ادام قارا ناننىڭ ءوزىن قادىر تۇتىپ، قارا سۋدى قاناعات ەتەتىن يمان نۇرىنا شومعان جان بولسا، كەدەيلىك مۇنداي ادام ءۇشىن قايىرلى. ءوزىنىڭ السىزدىگىن ءتۇسىنىپ، ۇلى جاراتۋشىسىنا دەگەن مۇقتاجدىعىن ءار ءسات ەستەن شىعارماۋعا يتەرمەلەيتىن كەدەيشىلىكتى قالاي عانا قايىرسىز دەي الامىز؟ ورازادا كۇنى بويى اۋىزعا ءنار تاتپاي، اۋىز اشاردا ىشكەن ءبىر جۇتىم سۋدى تۇلا بويىمىز شىمىرلاپ، بار جان- تانىمىزبەن سەزىنەمىز. جوقشىلىق تا ۇلى جاراتۋشىنىڭ ادامعا بەرگەن سانسىز نىعمەتتەرىنىڭ قادىرقاسيەتىن تۇسىندىرەدى.
يماندى جان ۇلى يەسىنە «نەگە كەدەيلىك بەردىڭ؟ » دەپ شاعىم جاساۋى بىلاي تۇرسىن، «ماعان بايلىق بەرگەنىڭدە، بالكىم، سول بايلىقتىڭ بۋىنا ماستانىپ، سەنى ەستەن شىعارىپ، ساعان دەگەن مۇقتاجدىعىمدى قازىرگىدەي سەزىنبەس پە ەدىم؟ » دەپ، كەدەيلىكپەن سىناعان راببىسىنا شۇكىر ەتەدى. كەدەيلىكتى ءاردايىم راببىسى تاراپىنان تارتۋ ەتىلگەن سانسىز ساۋاپتىڭ قازىناسى مەن ماڭگىلىك بايلىقتىڭ قاينار كوزى دەپ بىلەدى. سەبەبى، كەدەيلىگىنە سابىر ەتىپ، شۇكىر ەتە بىلگەن جان راببىسىنىڭ ريزاشىلىعىنا بولەنىپ، اقىرەتتە ماڭگىلىك باقىتقا كەنەلەدى.
ال، كەرىسىنشە، جۇرەگى يمانمەن نۇرلانباعان جاندار ءۇشىن كەدەيلىك تە قايىرسىز. كۇن سايىن بايلاردىڭ بايلىعىنا قىزىعا قاراپ، ءوزى ونداي مال- مۇلىككە يە بولماعاندىقتان ءىشىن قىزعانىش ءورتى شالىپ، ۇنەمى وزگەلەردىڭ اقشاسىن سىرتتاي ساناپ اۋرە بولادى. مۇنداي جاندار ۋاقىت وتە كەلە راببىسىنا قارسى شىعىپ، كۇپىرلىكتىڭ تاس تۇنەگىنەن ءبىر- اق شىعادى. ءسويتىپ، كەدەيلىك سىنىنان سۇرىنە قۇلاپ، اقىرەتىن دە جوق ەتەدى.
مىنە، ۇلى جاراتۋشىنىڭ بايلىعى دا كەدەيلىگى دە ادامدار ءۇشىن سىن- سىناق. بايلىقتى دا، كەدەيلىكتى دە جاقسى، جامان دەي المايمىز. ويتكەنى، بۇلاردىڭ قايىرلى ياكي قايىرسىز بولۋى ادامنىڭ وزىنە بايلانىستى.
ءيا، مىنا قىسقا دۇنيەدە ءبىر ايلىق جالاقى الۋ ءۇشىن كۇنى بويى بارىمىزدى سالىپ جۇمىس ىستەيمىز. ەندەشە، انا دۇنيەدە ماڭگىلىك باقىتقا، كوز كورىپ، قۇلاق ەستىمەگەن، ويشا ەلەستەتە الماعان راببىمىزدىڭ عاجايىپ سىيىنا قاۋىشۋ ءۇشىن مىنا دۇنيەدە كەزدەسكەن كەيبىر قيىنشىلىقتار مەن كەدەيشىلىكتى اۋىرسىنىپ، وكپە ارتۋىمىز بىلاي تۇرسىن، ريزاشىلىقپەن كۇلە قارسى الۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟ بۇل دۇنيەدەگى ۋاقىتشا كەدەيلىكتىڭ ەسەسىنە اقىرەتتە ماڭگىلىك باقىتقا قاۋىشۋعا كىم رازى بولماس؟ !
ماسەلەنىڭ ەكىنشى جاعى - كەدەيلەر عۇمىر كەشكەن قوعامعا بايلانىستى بولماق. ەگەر سول قوعامدا ءومىر سۇرەتىن ءاربىر داۋلەتتى ادام تەك ءوزىنىڭ قارا باسىن عانا ويلاماي، قۇراننىڭ: «تاقۋا جاندار - اللا تاعالانىڭ وزدەرىنە بەرگەن ناسىبەسىنەن (كەدەيلەرگە، قاجەتتى جەرلەرگە) جۇمسايدى، (يگىلىك جولىندا سارپ ەتەدى) » [5]، «ولاردىڭ بايلىقتارىندا كەدەيلەردىڭ بەلگىلى مولشەردە ۇلەسى بار» [6] سەكىلدى اياتتارى مەن پايعامبارىمىزدىڭ (س. ا. ۋ. ) : «جانىنداعى كورشىسى اش ەكەنىن بىلە تۇرا ءوزى توق ۇيىقتاعان ادام تولىق يمان ەتكەن بولمايدى» [7] سەكىلدى حاديستەرىن ءاردايىم جادىندا ساقتاپ، بايلىقتارىنىڭ قىرىقتان ءبىرىن زەكەت ەتىپ مۇقتاجدارعا بەرەر بولسا، مۇنداي قوعامدا كەدەيلىكتەن ءتۇڭىلىپ، ءۇمىتى ۇزىلگەن پەندە قالماس ەدى.
بۇعان قوسا، كەدەيلەردىڭ دە وقىپ- بىلۋىنە، جۇمىس ىستەپ، تۇرمىستارىن جاقسارتۋلارىنا مۇمكىنشىلىك جاساپ، جول اشۋ ءارى ولاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ - سول قوعامنىڭ باسشىلارىنىڭ مىندەتى. اقىرەتتە ولار دا قاراماعىنداعى ادامدار ءۇشىن جاۋاپقا تارتىلارى ءسوزسىز.
ءيا، مۇسىلمان قوعامىندا «مەن عانا جەيىن، ءوزىم عانا قىزىعىن كورەيىن» سەكىلدى وزىمشىلدىك تۇسىنىكتەر ەمەس، ءوزارا كومەكتەسۋ مەن مەيىرىمدىلىك، ادامگەرشىلىك، شىدامدىلىق قاعيدالارى ۇستەمدىك ەتەدى. مۇنداي قوعامدا داۋلەتكە كەنەلگەن جانداردىڭ جۇرەگىندە ءاردايىم مەيىرىمدىلىك سامالى ەسسە، كەدەيلەردەگى قىزعانىش سەزىمى ءوز ورنىن «بارەكەلدى، بايلىعىڭ تاسىعىر» دەگەن يگى تىلەكتەر مەن شىنايى لەبىزدەرمەن ايىرباستايدى.
«الاش ايناسى»
