مۇز قىرعىنى قايتالانا ما؟
بۇل ХХІ عاسىردىڭ وزىق تەحنولوگياسى ارالاسقان ايقاس بولماق. «ويتكەنى - دەسەدى ولار، قازىر جەر بەتىندە كومىرسۋتەگى قورى تۇگەسىلىپ بارادى. ال اركتيكادا شەتى كەرتىلمەگەن بايلىق تۇنىپ تۇر. الپاۋىتتار ەندى اۋىزدى سوعان سالماق. دەمەك، ونداعى شيكىزاتتى ءبولىسۋ ءۇشىن تارتىس باستالارى انىق. ونىڭ ارتى ءتۇرلى قاقتىعىستارعا الىپ كەلۋى ىقتيمال. ول، ارينە، اركتيكادا ۇلەسى بار رەسەي، كانادا، ا ق ش، نورۆەگيا، دانيا اراسىندا بولۋى مۇمكىن. بۇعان فينليانديا، يسلانديا، شۆەتسيا، وڭتۇستىك كورەيا، جاپونيا جانە قىتاي باستاعان وزگە دە مەملەكەتتەر ارالاسۋى حاق» . ءيا، قازىرگى كەزدە اركتيكاعا بايلانىستى قالىپتاسا باستاعان جاعداي وڭاي ەمەس. ەندى وسى ماسەلەنى ءبىز وزىمىزشە ساراپتاپ كورەلىك.
جەر بەتىندەگى كومىرسۋتەگى قورى 2040 - جىلدان كەيىن تۇگەسىلەدى دەگەن ءتۇرلى بولجامدار كوپ. ءبىراق مىنا اقپاراتتار تاسقىنى زامانىندا قايسىسى شىندىق، قايسىسى جەل ءسوز ەكەنىن باعامداۋ قيىن. دەگەنمەن الپاۋىت ەلدەردىڭ جاڭادان تابىلىپ جاتقان ءىرى كەن ورىندارىنا تالاسا باستاۋى الگى بولجامداردىڭ وزەگىندە ءبىر شىندىقتىڭ جاتقانىن كورسەتكەندەي. كەزىندە ا ق ش- تىڭ يراكقا، اۋعانستانعا باسىپ كىرۋىنىڭ استارىندا ساياسي ماسەلەلەردەن بۇرىن ەكونوميكالىق مۇددەلەر جاتقانى بەلگىلى. ويتكەنى ەكى ەل دە تابيعي قازبا بايلىقتارعا باي. يراكتاعى اۋزى- مۇرنىنان شىققان مۇناي ورىندارى اركىمگە ايان، ال اۋعانستان جونىندە بۇلاي ايتۋ مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەن. ءبىراق وتكەن جىلى اۋعان جەرىندە الەمدەگى ەڭ ءىرى گاز قورى تابىلدى. مۇناي قورى جونىندەگى دەرەكتى كەزىندەگى ك س ر و عالىمدارى تاۋىپ، ەسەپتەپ قويعان. تەك ولاردى يگەرۋگە ەلدە ءجۇرىپ جاتقان ءتۇرلى قارۋلى قاقتىعىستار مۇرسات بەرەر ەمەس. ا ق ش- تىڭ كاسپي تابانىندا جاتقان كومىرسۋتەگى قورىنا كوز الارتىپ، وسى ماڭدا جاتقان تاۋەلسىز رەسپۋبليكالارمەن بىرلەسە ءوندىرىپ جاتقانىنا دا ون- ون بەس جىلدىڭ ار جاق، بەر جاعى. بۇل جەردە اق ءۇي كرەملمەن باسەكەگە ءتۇسىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ال قىتاي بولسا، ورتا ازيادان اسىپ، افريكا، لاتىن امەريكاسىنا اۋىز سالا باستادى. مۇناي مەن گاز- ەكونوميكانىڭ قوزعاۋشى كۇشى. دەمەك، وعان دەگەن تالاستان ەش ەل كەندە قالا المايتىنى حاق.
قازىر الپاۋىت ەلدەر كومىرسۋتەگى قورىن ءوندىرۋ ءۇشىن ماڭگىلىك مۇزدى ايماق اركتيكاعا كوز سالا باستاعانى بەلگىلى. «كوز سالا باستاعانى» دەۋ از، ناقتىلاپ ايتساق، بۇگىنگى كۇنى مۇزدى ايماقتى جانتالاسا بولىسكە سالۋدا. سۋىعى 50 گرادۋستان جوعارى، ماڭگىلىك اق قار، كوك مۇز باسقان، توڭ بولىپ قاتىپ قالعان، ادام ءومىر سۇرۋىنە وتە قولايسىز ايماق ءۇشىن مەملەكەتتەر نەگە جىك- جاقپار بولىپ، تالاسۋى قاجەت دەگەن دە سۇراق تۋۋى مۇمكىن. ءبىراق بۇل مۇزدى ايماقتىڭ تالاسقا، ءتىپتى قارۋلى قاقتىعىس ارقىلى تارتىپ الۋعا تۇراتىن مەكەن ەكەنىن مىنادان بىلۋگە بولادى. اركتيكادا 90 ميلليارد باررەل مۇناي جانە 47 تريلليون تەكشە مەتر تابيعي گاز بار. بۇل ازىرگە ەسەپتەلگەنى. ال ءالى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن تۇسى قانشا ما؟ كەيبىر دەرەكتەر اركتيكاداعى مۇناي مەن گاز قورى الەمدەگى كومىرسۋتەگى قورىنىڭ جارتىسىنا جۋىعىنا تەڭ بولۋى مۇمكىن دەسەدى. بۇدان تىس بۇل مۇزدى ايماقتا التىن، نيكەل، الماستىڭ ءىرى قورى بار. دەمەك، وسىنداي ىرعىن بايلىققا يە اركتيكا ءۇشىن تارتىس كۇشەيمەسە، كەمىمەسى انىق. ارينە، تالاس وسى ماڭعا جاقىن جاتقان ءھام ءبىراز جەرىن «مەنىكى» دەپ ەسەپتەيتىن ەلدەر اراسىندا بولماق.
ول مەملەكەتتەر - رەسەي، كانادا، ا ق ش، نورۆەگيا جانە دانيا. ا ق ش- تىڭ بۇل ايماقتا ۇلكەن مۇددەسى بار. سوندىقتان «اركتيكا ايماعىنداعى ساياسي ۇستانىم» دەگەن قارار دا قابىلداپ قويعان. وندا «قاجەت بولسا، اسكەري كۇش كورسەتۋ» جونىندە دە ايتىلعان. سونداي- اق ايماققا تالاسى بار وزگە ەلدەرگە سەس كورسەتۋ ءۇشىن وسى جەردە ءالسىن- ءالسىن وداقتاسى كانادامەن بىرىگىپ، اسكەري جاتتىعۋلار وتكىزىپ قويادى. ال ەكىنشى ءبىر ءىرى ەل رەسەيدىڭ دە ۇلەسى ماڭگىلىك قار جامىلعان ايماقتا ۇلكەن. وسىدان جەتى جىل بۇرىن سولتۇستىك پوليۋسكە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن رەسەيلىك ەكسپەديتسيا مۇزدى جارا وتىرىپ، مۇحيتتىڭ تۇبىنە رەسەي تۋىن قادادى. دەمەك، ماسكەۋدىڭ «بۇل ءبىزدىڭ ايماق، وزگەلەرىڭ اياقتارىڭدى تارتا باسىڭدار» دەگەن ەسكەرتۋى بولسا كەرەك. بۇعان كانادا بيلىگى ورە تۇرەگەلدى. «اركتيكانىڭ بۇل تۇسى ءبىزدىڭ باقىلاۋىمىزعا كىرەدى. دەمەك، تاۋەلسىزدىگىمىزگە قول سۇقتىڭدار» دەگەن يشارا جاسادى. نارازىلىق ءبىلدىردى. ەگەر ورىستار سولتۇستىك ايماققا ەكسپەديتسيا اتتاندىرىپ، ءار تۇسقا تۋىن قاداي بەرەتىن بولسا، كانادا اسكەر ەنگىزەتىنىن ءمالىم ەتتى. بۇل ازداي، سول كەزدەن باستاپ وسى مۇز جامىلعان وڭىردە تۋىندا ۇيەڭكى جاپىراعى بار ەل ءىرى اسكەري جاتتىعۋ وتكىزە باستادى. سونداي- اق كانادا وسى ماڭدا جاقىندا جۇك جانە اسكەري كەمەلەردى قابىلدايتىن پورت سالۋدى قولعا الماق ەكەندەرىن جاريا ەتتى. بۇل جەردە وسى ايماقتا سوعىس جۇرگىزۋگە بەيىمدەلگەن اسكەري بولىمدەر كەلەتىنى بەلگىلى بولدى. دەمەك، اركتيكا جاي مۇز دالا ەمەس، تابيعي بايلىققا باي مەكەن ەكەنىن وسىدان اڭعارۋعا بولادى.
اركتيكاداعى رەسەيگە قاراستى ايماقتا 8-10 ميلليارد باررەل مۇناي بار دەپ ەسەپتەلۋدە. ارينە، بۇل ءوز الدىنا. جالپى، رەسەيدىڭ سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتاعى بايلىعى ۇشان- تەڭىز. ماسەلەن، سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتپەن قاتار، وعان وحوت جانە بارەنتسيەۆ تەڭىزدەرىن قوسۋعا بولادى. قازىر اركتيكا رەسەيدىڭ ۇلتتىق تابىسىنىڭ 11 پايىزىن جانە جالپى رەسەيلىك ەكسپورتتىڭ 22 پايىزىن قۇرايدى. نيكەل مەن كوبالتتىڭ 90 پايىزىن وسى ايماق بەرەدى. سونداي- اق مىستىڭ 60 پايىزى، پلاتينانىڭ 96 پايىزى دا وسى جەردە وندىرىلەدى. بۇدان دا باسقا باعالى مەتالدار جەتكىلىكتى. بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ 15 پايىزى دا وسى ماڭعا تيەسىلى. دەمەك، رەسەي ءۇشىن بۇل مۇزدى ايماقتىڭ ماڭىزى وتە زور. ولاي بولسا، ماسكەۋ دە ەكونوميكاسىنىڭ ورلەۋىنە قۋات بەرىپ وتىرعان ايماقتى جان- تانىمەن قورعاۋعا قۇقىلى بولماق. ال وسى ايماقتاعى ا ق ش- قا قاراستى جەردەگى مۇناي قورى 15 ميلليون باررەل، گاز 2 تريلليون تەكشە مەتر دەپ ەسەپتەلەدى. كانادا جاعى جاقىندا ارنايى زەرتتەۋلەر ۇيىمداستىرىپ، وزدەرىنە تيەسىلى ايماقتان گازدىڭ وتە ءىرى قورىن تاپتى. جالپى، اركتيكادا الەمدەگى گاز قورىنىڭ 30 پايىزى بار. قازىر ول ماڭدا كانادا «اركتيكالىق توپ» دەپ اتالاتىن ارناۋلى اسكەري ءبولىم ۇستاۋدا. ول 9 مىڭ ساربازدان تۇرادى. اسكەري كەمەلەر، تىكۇشاقتار، مۇز- قاردا جۇرە الاتىن كولىكتەر جانە وزگە دە كەرەكتى قارۋ- جاراقپەن جاراقتانعان. ال ا ق ش اركتيكانىڭ اۋا رايىندا قيمىلداي الاتىن اسكەردى الياسكاعا اپارىپ دايارلاي باستادى. سول سەكىلدى دانيا مەن نورۆەگيا دا وسىنداي ارەكەتتەرگە بارۋدا. ولاردان رەسەي قالسىن با؟ وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە رەسەي اركتيكادا اسكەري جاتتىعۋ وتكىزدى. مۇنى ەشكىم كۇتپەگەن بولاتىن.
ورىس سولداتتارى «بەلگىسىز» جاۋمەن ايقاستى. اق قار، كوك مۇزدا رەسەيگە تيەسىلى ايماقتى قورعاي الاتىنىن اڭعارتتى. وسىدان- اق رەسەي اركتيكاداعى بايلىعىن ەشكىممەن بولىسپەيتىنىن بايقاتتى. بۇل ءبىر، ەكىنشىدەن، ۋكرايناداعى جاعدايعا بايلانىستى باتىستىڭ قىسىمىنا تاپ بولعان رەسەي تەك ول ماڭدا عانا ەمەس، ەڭ سۋىق ايماقتا دا ءوز مۇددەسىن اسكەردىڭ كۇشىمەن قورعاي الاتىنىن كورسەتتى. ءتىپتى وتكەن اپتادا پۋتين سولتۇستىكتە جاتقان كارسك تەڭىزىندە بۇرعىلاۋ جۇمىسىن باستاۋعا رۇقسات بەردى. بۇل دا رەسەيدىڭ باتىسقا كورسەتكەن قىرى. دەمەك، جەمە- جەمگە كەلگەندە رەسەي ەشكىمگە بۇل ماڭدا ەسەسىن بەرە قويماسى حاق. ويتكەنى يادرولىق دەرجاۆا. ورىس سولداتىنىڭ اياعى جەتپەگەن جەرگە، ورىستىڭ بالليستيكالىق يادرولىق زىمىرانى ساناۋلى مينۋتتاردا جەتەتىنى بەلگىلى. ماسكەۋ ازىرگە وسىعان سەنەدى. الەمدە كومىرسۋتەگى قورىنىڭ ازايىپ كەلە جاتقانىن زەرتتەپ جۇرگەن كەيبىر ساراپشىلار «الداعى ۋاقىتتا مۇناي ءۇشىن قاقتىعىس اركتيكادا بولۋى ىقتيمال» دەگەن بولجام جاساۋدا. كىم ءبىلسىن؟ قالاي دەسەك تە، كومىرسۋتەگى وتىنى ءۇشىن قىتايلار ورتا ازيا، افريكا جانە لاتىن امەريكاسىن شارلاپ جۇرسە، ا ق ش تىنىق جانە اتلانت مۇحيتى باسسەينىن، مۇقىم ازيانىڭ بايلىعىن قارپىپ قالۋعا تىرىسۋدا. بۇلاردان رەسەي دە، ەۋروپانىڭ كەيبىر الپاۋىت ەلدەرى دە كەيىن قالماۋعا تىرىسۋدا. دەمەك، كومىرسۋتەگى وتىنى ءۇشىن تالاس- تارتىس الداعى ۋاقىت تا ءتىپتى قىزا تۇسپەك.
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن»
