بەس كۇيەۋگە ەرىككەننەن تيگەنىم جوق

ال بۇگىن ءوز باسىمنان وتكەن جايتتاردى زامانداستارىممەن بولىسپەككە بەكىندىم.

مەنىڭ باسىمنان كەشكەن وقيعالارىم، بالكىم، باسقالارعا ونەگە بولار.

مەن بەس رەت تۇرمىس قۇرعان اداممىن. ءبىرىنشى كۇيەۋىمدى الماتىدا وقىپ جۇرگەنىمدە كەزىكتىردىم. ول پروفەسسورلىق اتاعى بار، ورتا جاستان اسىپ كەتكەن ادام ەدى. اۋىلدان بارعان ماعان ۇلكەن قالانىڭ قىم-قۋىت تىرلىگىنە ۇيرەنۋ قيىن بولدى.

باستاپقىدا الگى مۇعالىم مەنى كىتاپتار مەن وقۋ ماتەريالدارىن بەرۋگە ءوز ۇيىنە شاقىرىپ ءجۇردى. ءوزىم جەتىم وسكەن اداممىن، ءبىر كۇنى ول ماعان: «مىنا داڭعاراداي ۇيدە جالعىز تۇرىپ جاتىرمىن. سەنى كوپتەن تانيمىن.  قىزىمداي بولىپ كەتتىڭ. مەنىڭ بالا-شاعام كەزىندە شەشەسىمەن ەرىپ كەتكەن. شاي باسىندا شۇيىركەلەسىپ وتىرۋعا دا سەرىك كەرەك. وسىندا تۇرساڭشى»، - دەپ ۇسىنىس تاستادى.

مەن باس تارتقان جوقپىن. الماتىدا جايلى ۇيدە تۇرىپ وقۋدان كىم باس تارتسىن؟ پروفەسسوردىڭ ويى باسقا ەكەنىن كەيىن ۇقتىم. بارا-بارا ول ماعان جىلى-جىلى سويلەپ، شەكتەن تىس قامقورلىق تانىتا باستادى. وعان قالاي كونىپ قالعانىمدى ءوزىم دە بىلمەي قالدىم. ءسويتىپ، ەكەۋمىز ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن ەرلى-زايىپتىلارداي كۇن كەشىپ جاتتىق. كۇندەردىڭ كۇنىندە مەن جۇكتى ەكەنىمدى ءتۇسىندىم.

ينستيتۋتتا بۇل كەزدە مەن تۋرالى كۇبىر-سىبىر باستالدى. جىلدامىراق اكادەميالىق دەمالىس راسىمدەپ، وقۋدان شىعىپ كەتتىم. الگى اداممەن كادىمگى وتباسىنا اينالدىق. ول ماعان بالامىزدىڭ بولاشاعى تۋرالى اڭگىمە ايتاتىن. "وسى ءۇيىمدى بالاما قالدىرامىن، سونىڭ اتىنا جازىپ قويامىن»، - دەۋشى ەدى ىلعي دا. ونى قاتتى سۇيمەسەم دە، كادىمگىدەي باۋىر باسىپ قالعان ەدىم. جانە ونىڭ ءۇي تۋرالى اڭگىمەسى ماعان قاتتى ۇناپ ءجۇردى. ايى-كۇنىم جەتىپ، دۇنيەگە ۇل بالا اكەلدىم. اكەسىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. اتىن سەرىك دەپ ءوزى قويدى. ىشتەي وقۋىمنىڭ بوگەلىپ قالعانىنا رەنجىڭكىرەسەم دە، سىرت قاراعاندا ءبىز جاپ-جاقسى وتباسى ەدىك. ءبىراق مۇنىمىز ۇزاققا بارمادى. جولداسىم كەنەتتەن كەلگەن سىرقاتتان ويلاماعان جەردەن كوز جۇمدى. ونىڭ تۋعان-تۋىستارىنىڭ ءبارى ونىڭ ءولىمىن مەنەن كورىپ، «سەن جۇتتىڭ، الباستى نەمە» دەپ، قاتتى سوزدەر ايتتى.

سودان وڭتۇستىكتە تۇراتىن اعا-ىنىلەرى كەلىپ، نوتاريۋسقا، سوتقا بارىپ، ءۇيدى ءوز اتتارىنا جازدىرتىپ الدى. مەنىڭ بالامنىڭ تەگى اكەسىنە جازىلسا دا، ونى كىسى قۇرلى كورگەن جان بولعان جوق. ءسويتىپ، مەن دالادا قالدىم.

ءسويتىپ، بالامدى قۇشاقتاپ اۋىلدا تۇراتىن اپكەمدى جاعالاماق بولدىم. قانشا ايتقانمەن تۋعانىم ەمەس پە، اپكەم بالامدى ءوزى الىپ قالىپ مەنى وقۋعا جىبەرۋگە كەلىستى. جەزدەم ونشا ۇناتىڭقىراماسا دا، سولاي ىستەيتىن بولدىق. سول جىلى كۇزدە وقۋىمدى جالعاستىردىم. ءبىراق كوڭىلىم بالاعا الاڭداۋلى بولىپ، دۇرىس وقي المادىم. ءسويتىپ، مەيرامحاناعا داياشى بولىپ ءارى ەدەنىن جۋىپ، سىرتتاي وقۋعا اۋىسىپ كەتتىم. ەسەسىنە اراسىندا بالاما كيىم-كەشەك، ونى-مۇنى جىبەرىپ تۇراتىنداي مۇمكىندىگىم بولدى. وكىنىشتىسى، مەن سول كەزدە قايىندارىم قولىما ەشبىر قۇجات بەرمەگەندىكتەن، باتىلىم جەتىپ بالاما اكەسىنىڭ قايتىس بولعانىنا بايلانىستى زەينەتاقى راسىمدەي المادىم.

سول كەزدە مەنىڭ بار ويىم وقۋىمدى بىتىرۋدەن گورى بالامدى ءوز قولىما الۋ بولاتىن. ءبىراق ول ءۇشىن ءۇيىم بولۋى كەرەك. ال ماعان ءۇي قايدان كەلسىن؟ سوندىقتان باسپانالى بولۋدىڭ جالعىز جولى ءۇيى بار ەركەكتىڭ ەتەگىنەن ۇستاۋ دەپ ءبىلدىم.

ءسويتىپ ءجۇرىپ، ءبىر كۇنى مەيرامحانادا جۇرگىزۋشى بولىپ ىستەيتىن سايات دەگەن جىگىتپەن تانىستىم. كەيدە مەيرامحانانىڭ باسشىلارى مەنى وندا-مۇندا جۇمسايتىن ەدى، سونداي كەزدە سايات ەكەۋمىز جولدا اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىنبىز. سايات ءوزىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇيلەنبەي جۇرگەنىن، جۇرەگى ەشكىمدى قالاماعانىن، بىرنەشە كولىگى، قاراعاندىدا پاتەرى، اۋىلدا ءۇيى بارىن ايتىپ تامساندىراتىن ەدى.

بىرتە-بىرتە ساياتقا قىزىعا باستادىم. ماعان الماتىدا تۇرۋ شارت ەمەس قوي، ءۇيىم بولسا بولدى ەمەس پە. سايات ەكەۋمىز جاقىن بولىپ بارا جاتتىق. ول مەنىڭ بالاما اكە بولۋعا دايىن ەكەندىگىن ءبىلدىردى. ءسويتىپ، ءبىر كۇنى ول مەنى ۇيىنە اپارىپ كەلىن قىپ تۇسىرەتىن بولدى. «ەڭ الدىمەن تۋعان بوساعامدى كورسەتەيىن. سوسىن وسىندا قايتىپ كەلىپ جۇمىستارىمىزدى رەتتەپ، بالكىم، قاراعاندىدا تۇرارمىز. بالكىم، ول پاتەر مەن اۋىلداعى ءۇيدى ساتىپ، الماتىدا تۇراقتارمىز. ءوزىڭ نە قالاساڭ، سول بولادى عوي»، - دەدى ول. ءبىر كۇنى ونىڭ اۋىلىنا تارتىپ كەتتىك. بارساق، ساياتتىڭ ءۇيى وتە جۇپىنى تۇرادى ەكەن. اكەسى اشى سۋدى ۇناتاتىن، مىنەزى شالكەستەۋ ادام كورىنەدى. ۇيدە اكە-شەشەسىنە قارايلاسىپ وتىرىپ قالعان قارىنداسى بار. العاشقى كۇنى ولار ءبىزدى كورىپ قۋانا قارسى العانىمەن، ەكىنشى كۇننەن باستاپ پروبلەما باستالىپ كەتتى. «كومىرىمىز جوق، شوپكە تراكتور كەرەك، اقشا اكەلدىڭ بە؟» دەگەن اڭگىمەلەر باستالىپ كەتتى.

ونىڭ ۇستىنە، قارىنداسى العان ءبىراز نەسيەسىن جابا الماي وتىرعان جايى بار. قويشى، ايتەۋىر، ىرىڭ-جىرىق اڭگىمە باستالىپ كەتتى. باستاپقىدا مەن اۋىلعا پويىزبەن كەلەتىنىمىزگە تاڭعالىپ، «ماشينام بار دەپ ەدىڭ عوي»، - دەگەنىمدە، سايات ماشيناسىن اۋىلداعى ءىنىسى ءمىنىپ كەتكەنىن، قايتاردا سونىمەن قايتانىتىمىزدى ەسكەرتكەن ەدى. ءبىراق اكەسى: «كورشى اۋىلداعى اعامنىڭ تويىنا دا بارا المادىم كولىكتىڭ رەتى بولماعان سوڭ»، - دەپ وتىردى. «ءىنىسىنىڭ كولىگى قايدا سوندا؟» دەپ ويلاپ قويامىن. ماسەلەنىڭ ءمانىسى كەيىن بەلگىلى بولدى. ساياتتا ءۇي دە، پاتەر دە، تۇك تە جوق بولىپ شىقتى.

تەك اكە-شەشەسىنىڭ جانىندا قالىپ، وسى ۇيدە تۇرۋعا بولادى، ارينە. ماشينام بار دەگەنى دە وتىرىك ەكەن. ساياتتىڭ ءومىرىنىڭ وتىرىكتەن قۇرالعانىن بىلگەنىمدە، توبەمنەن جاي تۇسكەندەي بولدى. قاتتى رەنجىدىم. ونىڭ ءوزى سەزبەستەن: «ويناپ ايتا سالعام...» - دەپ ىرجىڭدايدى.

الماتىعا كەلىپ جۇمىسىمىزدى جالعاستىرىپ جاتتىق. پاتەر جالداپ تۇرامىز. بىردە بالامدى اكەلىپ اپكەم كەلىپ كەتپەكشى بولدى. قالادا ەكى كۇن بولىپ، قايتتى ولار. وسى كەزدە كۇيەۋىم بالاما ءجىبى ءتۇزۋ كيىم اپەرە المادى. ءتىپتى ونداي نارسە ميىنا كىرىپ-شىقپايدى-اۋ دەيمىن. بۇرىنعى وتىرىگىنە ءالى دە ءىشىم جىلىماي جۇرگەن. سودان قاتتى ىزا بولىپ، وعان ەسكەرتپەستەن جۇمىسقا ارىز بەرىپ، شىقتىم دا كەتتىم. ۇيدەن دە كيىم-كەشەك زاتتارىمدى الىپ، تايىپ تۇردىم.

نە ىستەسەم ەكەن دەپ باسىم قاتىپ جۇرگەندە ساۋدامەن اينالىساتىن ءبىر كۋرستاسىم ەسىمە ءتۇسىپ كەتتى. سونى ىزدەپ تاپتىم. ول مەنى ساتۋشىلىققا قابىلدايتىن بولدى. ازداپ-ازداپ ساۋدا-ساتتىق جاساي ءجۇرىپ تاۋاردى كوتەرمە باعامەن قايدان الۋعا بولاتىنىن ۇيرەنىپ الدىم. ءسويتىپ، ءبىر تيىننان ەكى تيىن قۇراپ، ءىسىم العا باستى. جىلدام ارادا شوتىما ءتاپ-ءتاۋىر قاراجات جيىپ ۇلگەردىم. وقۋىم دا بىتۋگە تاياپ قالعان. تىنىم تاپپاي جۇمىس ىستەپ، ديپلوم الۋعا دايىندالدىم. ارمانىم -  ەل جاققا جىلجىپ، سول جاقتان ءوز قالتاما لايىق باسپانا الۋ. وسىنداي وي قۇشاعىندا جۇرگەندە بازارداعى جۇك تاسۋشى ەرنۇر الدىمنان شىعا كەلدى. «بالقيا، قارىزعا 5 مىڭ تەڭگە بەرە تۇرشى»، - دەدى ول. ءوڭى سىنىق ەكەن. نە بولعانىن سۇراپ ەدىم، ايەلىمەن تۇرا الماي جۇرگەنىن، بالاسى كەلىپ اقشا سۇراعاندىقتان، سوعان اقشا بەرەتىنىن ايتتى. ارتىنان سۇراستىرسام، ەرنۇردى ايەلى اقشا از اپارعان كۇندەرى ۇيدەن قۋىپ شىعادى ەكەن. ونداي جايتتار جالعاسا بەرگەندىكتەن، ەرنۇر دا ۇيىنەن بەزىپ كەتىپتى.

بارار جەرى بولماعان سوڭ بازار ماڭىنداعى جالدامالى باراكتاردا جۇرگەن كورىنەدى. «قوي، ءجۇر، ەڭ بولماسا، بىزدىكىنە بارىپ شاي ءىش جاقسىلاپ»، - دەپ، ەرنۇردى ۇيگە الىپ كەلدىم. ول جاقسىلاپ شومىلىپ، تەرلەپ تۇرىپ شاي ءىشتى. تەلەديدار كورىپ جاتىپ مىزعىپ كەتىپتى، وياتپادىم. سول كۇيىنشە مەنىڭ ۇيىمدە قونىپ قالدى. تاڭەرتەڭگى شاي ۇستىندە ەرنۇرعا وقۋىمدى بىتىرگەن سوڭ ەلىمە جىلجيتىن ويىمدى ايتتىم.

وسىلايشا، ارا-تۇرا ول مەنىڭ ۇيىمە ءجيى باس سۇعاتىن بولدى. ءبىر كۇنى ەرنۇر ماعان ءسوز سالدى. «وزىڭمەن قايدا بولسا دا كەتۋگە ءازىرمىن. ماعان دۇرىس وتباسى كەرەك. وسىلاي جۇرەمىن بە قاڭعىرىپ؟» دەپ مۇڭايعان ونىڭ جۇزىنە باجايلاپ ەندى عانا قاراپپىن عوي. ەرنۇر ءوزى بىلاي قاراساڭ، كورىكتى، الىپ دەنەلى جىگىت ەكەن-اۋ دەپ ويلادىم ىشىمنەن. ءسويتىپ ارالاسىپ، كەزدەسىپ ءجۇرىپ مەنىڭ ديپلومىم دا ءتيدى قولعا.

جيىنىپ-تەرىنىپ ەكەۋمىز قول ۇستاسىپ ەلگە كەلدىك. اۋىلعا جاقىن ورنالاسقان شاعىن قالادان بىردەن پاتەر جالداپ، جۇمىس قاراستىردىق. ماعان مەكتەپتەن ورىن، وعان كۇزەتشىلىك جۇمىس تابىلا كەتتى. ءبىراق ەرنۇردىڭ قۇجاتتارى ايەلىنىڭ قولىندا قالىپ قويعاندىقتان، ءبىراز قيىندىقتار تۋىندادى. جۇمىس رەتتەلگەن سوڭ اۋىلعا بارىپ اپاما راحمەتىمدى جاۋدىرىپ، جاعالى كيىم كيگىزىپ، بالامدى الىپ قايتتىق. بالانى مەكتەپكە بەرىپ، تاپ-تاماشا جۇبايلىق ءومىر كەشىپ جاتتىق. ءبىر كۇنى ەرنۇر: «مىنا كۇزەتشىلىكتىڭ اقشاسى دا از. دۇرىس جۇمىسقا تۇرۋىم كەرەك قوي. الماتى جاققا بارىپ، قۇجاتتارىمدى رەتتەپ قايتايىن»، - دەدى. مەن قۇپتادىم. بالام جانىمدا، الاڭدايتىن نە بار؟ ەرنۇر قۇجاتتارىن رەتتەپ كەلسە، مۇمكىن كەيىن وقىپ تا الار دەپ، جوسپارلارىم تىم جاقسى. قۇجاتى جوق بولعاندىقتان، اۆتوبۋسقا وتىرعىزىپ جىبەردىم. سول كەتكەننەن ول مول كەتتى. ورالمادى. نەگە ەكەنىن كىم ءبىلسىن؟ قوڭىراۋ دا سوققان جوق. بۇل كەزدە مەن جۇكتى ەدىم. ەرنۇردى انە كەلەدى، مىنە كەلەدى دەپ كۇتە-كۇتە شارشادىم. بالامىز تۋدى، ءتاي-ءتاي باستى، سۇندەتكە وتىردى، مەكتەپكە باردى، ال ەرنۇر كەلمەدى. ءتىپتى حات تا جازبادى.

ءۇش رەت كۇيەۋگە ءتيدى دەگەن ات جاقسى ەمەس قوي. ەندى كۇيەۋى قۇرىسىن دەپ بەكىندىم. ءبىراق تاعدىر جازسا بولمايدى ەكەن. مەكتەپتە مۇعالىم بولىپ ىستەيتىن ءسابيت دەگەن جىگىتتىڭ ايەلى قايتىس بولعان، جالعىز قىزىن تاربيەلەيمىن دەپ قينالادى دا جۇرەدى. ءبىر كۇنى مەنەن قىزىنا بازارعا بارىپ مەرەكەگە كويلەك تاڭداپ بەرۋدى ءوتىندى.

كەيىن جۇمىستان قولى بوساماي جاتقاندا قىزىن مەنىڭ ۇيىمە اكەپ تاستايتىن بولدى. بارا-بارا قىزى ماعان باۋىر باسىپ، ۇيىنە قايتقىسى كەلمەيتىندى شىعاردى. اناسى جوق قىزدى ءوزىم دە قيمايتىن بولدىم. ول ءوسىپ كەلەدى، انا كەرەك قوي. اقىل-كەڭەس بەرەتىن ادامى جوق. بۇلاي ەكى ورتادا سەندەلگەنشە ەكى جارتى، ءبىر ءبۇتىن بولايىق دەپ شەشتىك ءسابيت ەكەۋمىز. وكىنىشكە وراي، ءسابيت وتە قىزعانشاق ادام ەكەن. مەنىڭ مەكتەپتەگى دەنەشىنىقتىرۋ ءپانى مۇعالىمدەرىنەن، بۇرىنعى كۇيەۋلەرىمنەن قىزعانىپ، ارنەنى سىلتاۋراتىپ، تەپكىنىڭ استىنا الاتىن بولدى. ءتىپتى ازداپ قىزىڭقىراعان كەزدەرى: «مىنالاردىڭ اكەسى قاڭعىرىپ قاي توبەدە قالدى ەكەن؟» دەپ قالدى. سول كۇنى پوليتسيا شاقىرىپ، ءسابيتتى قۋىپ شىقتىم. ءبىر مەكتەپتە جۇمىس ىستەسەك تە، قايتىپ سويلەسپەيتىن بولدىق.

بەسىنشى كۇيەۋگە تيمەسەم دە بولاتىن ەدى. ءبىراق بالالارىمدى مەكتەپتە «تولىق ەمەس وتباسى»، «اكەسىز جەتىم» دەپ تىزىمگە جازاتىنى ماعان دا، ولارعا دا قيىن ءتيىپ، نامىستانىپ ءجۇردىم. ولاردىڭ دا كوزدەرى جاۋتاڭداپ، اكەسى بار بالالاردىڭ الدىندا تومەنشىكتەپ قالاتىنداي. ءتۇرلى-ءتۇرلى مىنەز-قۇلىقتان جالىققانمىن با، مەن وسى جولى ايدى اسپانعا شىعارىپ، مەشىتتىڭ يمامىنا تۇرمىسقا شىقتىم. ءدىن جولىنداعى ادام شەكتەن شىقپاس دەپ ويلايمىن. ول بۇرىن ۇيلەنبەگەن ادام. ايتسە دە، اۋزىم كۇيىپ قالعاندىقتان ودان بالا كوتەرمەي ءجۇرمىن. قازىرگى تۇرمىسىمىز جامان ەمەس. ەس جيىپ، ەتەك جاپقان سوڭ ۇلكەن ۇلىما اكەسىنىڭ ولگەنى تۋرالى انىقتاما العىزىپ، جاردەماقى راسىمدەپ العانمىن. ءۇيىم بار، جۇمىسىم بار. كۇيەۋىم بالالارىما دۇرىس قارايدى. «ايەل قىرىق شىراقتى» دەيدى عوي قازاق. سول شىراقتىڭ ءبىرى جانعان بولار دەپ ءتاۋبا ەتەمىن.

گۇلنازيرا سالىقوۆا، اقمولا وبلىسى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى