ۇكىمەت ىقتيمال داعدارىستىڭ جاڭا تولقىنىنا دايىن بولۋى ءتيىس
ال باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ قاتارىندا كورىنۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە ەكونوميكانىڭ قارقىنى جوعارى بولىپ، دامۋ ءارتاراپتانۋى شارت.
سوندىقتان دا، ەلباسى ۇكىمەت وتىرىسىندا الەمدىك احۋالدى سارالاي وتىرىپ، ۋكراينا توڭىرەگىندەگى داعدارىستارعا دەر كەزىندە دەن قوياتىنداي ابجىلدىك تالاپ ەتىلەتىنىن ايتقان ەدى.
ساراپشىلار جاقىن ارالىقتا جاھاندىق داعدارىستىڭ تۋىنداۋ قاۋپى تۋرالى جيىرەك ءسوز قوزعاي باستاعانى بەلگىلى. بۇعان العى شارتتار دا جوق ەمەس ءتارىزدى. ماسەلەن، ونىڭ ءبىرى - الەمدىك قارجى نارىعىنداعى احۋال بولسا، ەكىنشىسى ۋكراينا احۋالى توڭىرەگىندەگى رەسەي مەن باتىستىڭ ءوزارا ەكونوميكالىق قاقتىعىسى.
قاقتىعىس ءوزارا بولعانىمەن، ونىڭ اۋقىمى الەمدىك اسەرگە ۇلاساتىنىن دا جوققا شىعارمايتىندار بارشىلىق. سوندىقتان دا، پرەزيدەنت جاقىن پەرسپەكتيۆاداعى ۇكىمەتتىڭ باستى مىندەتى رەتىندە رەسەي مەن باتىستىڭ ءوزارا سانكسيالار سالدارىنان كەلەتىن قاۋىپتى قارايلاپ، ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنا جول بەرمەۋدى بەلگىلەگەن بولاتىن. ەندەشە، اتقارۋشى بيلىك اياق استىنان تاپ بولاتىن قاتەرلەرگە بارىنشا ساق بولۋى قاجەت ەتىلەدى.
توقتالا كەتەتىن جايت، قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ۇكىمەت الدىنا جۇكتەگەن مىندەتتەرىن جوعارى باعالاپ، ماسەلەنىڭ دەر ۋاقىتىندا كوتەرىلىپ وتىرعانىن العا تارتادى.
«ەلباسى ۇكىمەتكە ەكونوميكالىق ساياساتتى ەڭ الدىمەن الەمدىك ەكونوميكادا قالىپتاسقان جاعدايلارعا وراي تاپ بولاتىن تاۋەكەلدەردى شەشۋگە باعىتتاۋدى جۇكتەدى. بۇل رەتتەگى باستى ماسەلە نەگىزىنەن الەمدىك ەكونوميكانىڭ دامۋى مەن جەتەكشى ەلدەردىڭ ورتالىق بانكتەرى ۇستانعان اقشا-كرەديتتىك ساياساتىنا قاتىستى بولىپ وتىر.
شىندىعىندا، بۇگىنگى كۇنى وسى باعىتتاعى ساياساتتىڭ ءوزى جاڭا قارجىلىق داعدارىستىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاسايتىنداي. ويتكەنى، ءبىر جاعىنان الەمدىك ەكونوميكا قارقىنى تومەندەپ وتىرسا، ەكىنشى جاعىنان ەكونوميكانى، ونىڭ ىشىندە قارجى نارىعىن اقشامەن «كومكەرىپ تاستاۋ» داعدارىسقا ۇلاساتىن جاڭا «كوپىرشىكتەردى» تۋىنداتۋى ابدەن كادىك»، - دەيدى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى لەيلا مۇزاپاروۆا.
بۇل رەتتە ينستيتۋت ساراپشىسى جاڭا داعدارىستىڭ تۋىنداۋىنا قاتىستى العىشارتتاردى نەگىزگى ءۇش سالادا ورنىعا تۇسكەن دەپ بولجايدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى - ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ تەجەلۋىن ۇدەتىپ وتىرعان ماكروەكونوميكالىق سالا. ەكىنشى - مونەتارلىق، ياعني، اقشا- كرەديتتىك سالا. ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، بۇل سالادا قولدانىلىپ جاتقان تەتىكتەر ەكونوميكالىق ءوسىمدى ەش ىنتالاندىرا الماي وتىر. ال داعدارىستى تۋدىرۋعا يكەمدەلىپ تۇرعان ءۇشىنشى سالا - قارجى نارىقتارىنىڭ ءوز ىشىندە «قايناپ» جاتىر.
«قارجى نارىعىندا قازىردىڭ وزىندە داعدارىس ءۇشىن العاشقى سەرپىلىس بەرەتىن «كوپىرشىكتەر» پايدا بولىپ جاتىر دەسە دە بولادى. ماسەلەن، بۇگىنگى كۇنى داعدارىس ءقاۋپىنىڭ قۇبىلىسى رەتىندەگى جاعدايلاردى ا ق ش، ۇلى بريتانيا مەن گەرمانيانىڭ قور نارىقتارىنان بايقاۋعا بولادى.
اتالعان نارىقتاردا قىسقا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا، ياعني الداعى بىرنەشە اي ىشىندە قۇلدىراۋعا اسەر ەتەتىن «كوپىرشىكتەر» ورنىعا باستاعان. بۇل قاۋىپ تىزبەكتەلىپ قارجى مەن بانك سەكتورىندا، ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىندا، مەملەكەتتىك قارجى ساياساتىندا داعدارىس قۇبىلىستارىن ارتتىرۋى ىقتيمال»، - دەيدى لەيلا مۇزاپاروۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا، ماۋسىم ايىنداعى جاسالىنعان ساراپتامالار بويىنشا الەمنىڭ جەتەكشى ەكونوميكالارىنىڭ جاعدايى ايتارلىقتاي ناشارلايتىنى بولجانعان. وسىنىڭ ءوزى قارجى نارىعىنداعى قىسىمنىڭ كۇشەيىپ، داعدارىس قۇبىلىسىن ايقىنداي تۇسۋدە. ال مۇنداي سارالاۋلاردى العا تارتا وتىرىپ، ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جوعارىداعى فاكتورلاردىڭ بارلىعى جاقىن ارالىقتاعى بىرنەشە اي ىشىندە جاڭا جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ىقتيمالدىعىن، ونىڭ العاشقى فازاسىنىڭ ارتا تۇسكەنىن العا تارتادى.
«بۇل داعدارىس وتكەن جولعى سەكىلدى بيرجالىق اكتسيالارعا باعانىڭ قۇلدىرۋىنان باستاۋ الىپ، سوسىن الەمدىك ەكونوميكانىڭ باسقا دا اسا نازىك ءارى اسا قاۋىپتى فازالارىنا، دامىعان ەلدەردىڭ قارجى جۇيەلەرىنە اۋىسۋى ابدەن ىقتيمال»، - دەدى ل. مۇزاپاروۆا.
بۇل رەتتە ينستيتۋت وكىلى الەمدىك ەكونوميكادا ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا مۇنداي تۇردەگى داعدارىستىق قۇبىلىستىڭ ورىن الۋى دەپرەسسيالىق جاعدايعا ۇلاساتىنىن دا اتاپ وتەدى. ماسەلەن، داعدارىستىڭ جاڭا تولقىنى تۋىنداسا ول جاھاندىق ءى ج ءو-نىڭ قۇلدىراۋىمەن، جۇمىسسىزدىقتىڭ ودان سايىن ۋشىعۋىمەن، تاۋار نارىعىندا باعانىڭ كۇرت تومەندەۋىمەن ۇشتاسۋى ابدەن كادىك.
ءسويتىپ، زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپتاۋىنا سۇيەنسەك، الداعى ۋاقىتتا داعدارىس قۇبىلىسى جاقىنداي ءتۇسۋى ابدەن ىقتيمال. ال ونى جاقىنداتاتىن ەكىنشى ءبىر باستى فاكتور - ۋكراينا داعدارىسى اياسىنداعى رەسەي مەن باتىستىڭ ءوزارا ەكونوميكالىق قاقتىعىسىنان ءورشيدى-مىس. راسىندا، رەسەي مەن باتىستىڭ اراسىنداعى «سانكتسيالار الماسۋ» وقيعالارى الەمدىك ەكونوميكاعا دا ءوز ورنەگىن سالماي قويمايتىنى انىق.
ماسەلەن، بۇعان دەيىنگى جاعدايعا كوز جۇگىرتسەك، اعىمداعى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا ەۋرووداق ەكونوميكاسى 1,4 پايىزعا وسكەنىمەن، كۇزگە قاراي ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ تومەندەي تۇسەتىنى بولجانادى. ال وتكەن التى ايدا رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 1 پايىزعا دەيىن باياۋلاسا، ەندى تىپتەن تۇرالاپ قالۋ قاۋپىن كەلتىرىپ تۇر.
سونىمەن قوسا، ۋكراينا داعدارىسى قازاقستانعا دا «سالقىنىن» تيگىزگەن. ماسەلەن، اعىمداعى جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىندا قازاقستاننان تاۋارلاردى رەسەيگە ەكسپورتتاۋ 21,7 پايىزعا، ال ۋكرايناعا ەكسپورتتاۋ 31,1 پايىزعا تومەندەگەن.
دەگەنمەن، بۇل سانكتسيالاردىڭ ەندى باستاۋ العان كەزەڭىندەگى جاعداي. ساراپشىلار ەكونوميكالىق قاقتىعىستاردىڭ ناعىز ناتيجەسى الداعى كۇز ايلارىندا ايقىن سەزىلەتىنىن العا تارتادى. ال بۇنداي قاقتىعىستار قازاقستانعا قانشالىقتى اسەر ەتپەك؟
ءدال وسى ماسەلەنى زەردەلەگەن قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەلىمىزگە ىقتيمال اسەرلەردىڭ ءبىرقاتار بولجامدارىن العا تارتادى. «مۇنداي ىقتيمال اسەرلەردى ەكى باعىتتا قاراستىرۋعا بولادى. بىرىنشىدەن، رەسەي مەن باتىستىڭ اراسىنداعى بايلانىستىڭ ناشارلاۋى قازاقستان ەكونوميكاسىنا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا اسەر ەتۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە رەسەيدىڭ جاۋاپ رەتىندەگى سانكتسيا سالاتىن ەلدەرىمەن تاۋار اينالىمى ايتارلىقتاي قىسقاراتىنى بەلگىلى.
ارينە، رەسەي باتىس سانكتسيالارىنا «جاۋاپ» قاتسا، سوسىن «جاۋاپتارىنىڭ» گەوگرافيالىق اۋقىمى دا كەڭەيە تۇسسە، سوسىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق مۇشەلەرىنەن مۇنداي قادامدى قولداۋ سۇرالسا، وسىنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە قايشى كەلەدى دەپ سانايمىز. سوندىقتان دا، بۇنداي سەناري نەگىزىندە قازاقستاندى رەسەي مەن باتىستىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاقتىعىستارعا تارتۋ ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن بىردەن-ءبىر قاۋىپ بولىپ تابىلادى»، - دەدى لەيلا مۇزاپاروۆا.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا، رەسەي مەن باتىستىڭ ءوزارا ەكونوميكالىق قاقتىعىسىنىڭ باسقا باعىتتارىندا قازاقستان ەكونوميكاسىنا اسەرى بولعانىمەن، ايتارلىقتاي ءقاۋىپ كۇتىلمەيدى. دەگەنمەن، ساراپشىلار مۇنداي قاراما-قايشى سانكتسيالاردىڭ ۋشىعۋى، سونىڭ سالدارىنىڭ الەمدىك ەكونوميكا ارقىلى قازاقستانعا اسەرى ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جاھاندىق قارجى نارىعىنداعى سەگمەنتتەر اياسىندا بايقالۋى مۇمكىن ەكەنىن العا تارتادى.
«ويتكەنى، قازىرگىدەي سانكتسيالار الماسۋ بۇكىل الەمدىك ەكونوميكانىڭ تەجەلۋىنە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە اسەر ەتپەي قويمايدى. سونىڭ ىشىندە سانكتسيالار ناتيجەسىندە اعىمداعى جىلى رەسەي ەكونوميكاسىندا ستاگناتسيا (تۇرالاۋ) جالعاساتىنى، ال ەۋروپالىق ەكونوميكانىڭ شىعىنى 2 -جىلدا 100 ميلليارد دوللار شاماسىندا نەمەسە ەۋروپا ەكونوميكاسىنىڭ ءى ج ءو- دەگى 0,3 پايىزىنا تەڭ بولاتىنى بولجانىپ ءجۇر. بۇل از كورسەتكىش ەمەس. مۇنداي باعالاۋعا سۇيەنسەك، ەكى تاراپتىڭ قاراما- قايشى سانكسيالارى سالدارىنان الەمدىك ەكونوميكا شامامەن 0,1 پايىزعا جۋىق شىعىنعا ۇشىرايتىنى بولجانادى»، - دەدى ل. مۇزاپاروۆا.
ءسويتىپ، الداعى ۋاقىتتا الەمدىك ەكونوميكاداعى احۋال قالاي بولعاندا دا، قۇبىلماي تۇرمايتىنى بولجانىپ وتىر. ۇكىمەتتى قىمتاپ ۇستاۋ مەن جيناقىلىق ساياساتىنىڭ استارى دا وسىنداي داعدارىسقا قارسى قامدانۋدىڭ ءبىر كورىنىسى ىسپەتتەس. ەندىگى ماسەلە اتقارۋشى بيلىكتىڭ بۇنداي ءتۇرلى سەناريلەر اياسىنداعى ارەكەتتەرىنە تىكەلەي بايلانىستى بولماق.
ايتپاقشى، جاڭادان قۇرىلعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوسايەۆ الەمدىك ەكونوميكاداعى تاۋەكەلدەردىڭ ارتىپ وتىرعانىن نازارعا الا كەلە، ىشكى جانە سىرتقى ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە، ولاردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا اسەرىنە جۇيەلى نەگىزدە مونيتورينگ جاسالىپ تۇراتىنىن العا تارتقان ەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا، ۇكىمەتتە ەكونوميكا دامۋىنىڭ ءتۇرلى سەناريلەرىنە بايلانىستى داعدارىسقا قارسى جوسپار ءازىر تۇر. «بۇدان بولەك، رەسەيگە قارسى سانكسيالار ارى قاراي تەرەڭدەي تۇسەتىن بولسا جانە ۋكراينا توڭىرەگىندەگى احۋال الاڭداتارلىقتاي جاعدايعا وربىسە بىردەن ەنگىزۋگە كىرىسەتىن ءىس-شارالار جوسپارىن («س» جوسپارى) دايارلاعانبىز، قاجەت بولسا سونى ىسكە قوسامىز» ، - دەيدى مينيستر دوسايەۆ. ەندەشە ۇكىمەتتىڭ ىسىلىپ، سىنالاتىن كەزى ءالى الدا.
اۆتور: قانات مامەتقازى ۇلى
