قىتاي - قازاقستان ءۇشىن جاڭا مۇمكىنشىلىك
- ەلشى مىرزا، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىندا ازياداعى ىقپالداستىق جانە ءوزارا سەنىم شارالارى كەڭەسىنە مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ IV ءسامميتى ءوتتى. بۇل كەڭەستى قۇرۋ يدەياسى قازاقستان تاراپىنان 1992- جىلى ايتىلعانى بەلگىلى. ازيا كەڭەسى باستاپقى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا، قانشالىقتى وزگەردى؟
- ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن «قىرعي-قاباق سوعىس» جىلدارىنداعى جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى بويىنشا ۇيىم قۇرىلدى (العاشقى كەزدە كەڭەس بولىپ قۇرىلعان). سول كەزدە ازيا قۇرلىعىندا مىندەتتەرى جانە گەوگرافيالىق ولشەمى جاعىنان ە ق ى ۇ-عا بالاما بولارلىقتاي ۇيىم بولمادى. قازاقستان باستاماسىنىڭ ءتۇپ-نەگىزى دە وسى بولدى. 1992- جىلى 5- قازاندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 47- سەسسياسىندا ازيا قۇرلىعىندا ىقپالداستىقتىڭ ءارتۇرلى سالالارى بويىنشا ءتۇرلى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مەملەكەتارالىق ءۇن قاتىسۋ الاڭىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسپەن شىقتى.
سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ ىرگەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەتتىگى ازياداعى ءوزارا ىقپالداستىق جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەستى قۇرۋدىڭ وزەكتىلىگىن تاعى دا دالەلدەپ بەردى. ا و س ش ك قۇرىلعان كەزدەن باستاپ، قازاق جاعى اۋقىمدى جۇمىستاردى اتقاردى، سالماقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزدى. كەڭەس قابىرعاسىندا تالقىلانعان، دايىندالعان قۇجاتتار ا و س ش ك-ءتىڭ ساياسي-قۇقىقتىق بازاسىن قالىپتاستىردى.
2006 - جىلدان الماتىدا ا و س ش ك حاتشىلىعى جۇمىس ىستەي باستادى، ونىڭ جۇمىس توبى جانە ساراپشىلار كەزدەسۋى تۇراقتى تۇردە كەزدەسۋدى داستۇرگە اينالدىردى. گۋمانيتارلىق، ەكونوميكالىق، ەكولوگيالىق، جاڭا قاۋىپتەرگە قارسى كۇرەس جانە سوعىس-ساياسي ماسەلەلەر بويىنشا بەس باعىتتاعى ناقتى جۇمىس جۇزەگە اسىرىلدى. كەڭەس وسىلايشا، 26 قاتىسۋشى- مەملەكەتتىڭ باسىن قوسقان، كوپ ۆەكتورلى ديپلوماتيانىڭ ءتيىمدى فورۋمىنا اينالدى. بۇل پلانەتانىڭ تۇرعىندارىنىڭ تەڭ جارتىسى - 3,5 ميلليارد تۇرعىنى بار ازيا قۇرلىعىنىڭ 90 پايىزى، الەمدىك ءى ج و-ءنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى كەڭەسكە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ۇلەسىندە دەگەن ءسوز. 1990 - جىلداردىڭ باسىندا بۇل كورسەتكىش 6 پايىزدان اسپاعان.
- ا و س ش ك-ءتىڭ العاشقى ەكى ءسامميتى 2002 جانە 2006 - جىلدارى قازاقستاندا ءوتتى. فورۋم جۇمىسىنىڭ العاشقى جىلدارىندا شەتەلدىك ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار عانا ەمەس، قازاقستان تاراپىنان دا ۇستامدىلىق بايقالدى دەيدى.
- بىزگە كەڭەستىڭ جۇمىسىنا، شىن مانىندە حالىقارالىق سيپات بەرۋ، ونىڭ قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس، باسقا قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ دە مۇددەسىن قورعايتىن ۇيىمعا اينالاتىنىنا باسقالاردىڭ كوزىن جەتكىزۋ ماڭىزدى ەدى. 2009 - جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە ا و س ش ك ءتوراعالىعىن تۇركياعا وتكىزۋ جانە ونىڭ كەزەكتى ءسامميتىن 2010 - جىلى ىستامبۇلدا وتكىزۋ تۋرالى كەلىسسوزدەرگە قاتىستىم. ءسامميتتىڭ بوسفور جاعالاۋىندا ءوتۋى، ونىڭ مارتەبەسىن تۇبەگەيلى وزگەرتتى، فورۋمعا شىن مانىندە، حالىقارالىق ارەناعا شىعۋعا جول اشتى. 2012 - جىلى كەلەسى كەزدەسۋدى قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا وتكىزۋ جانە ءتوراعالىقتى قىتايعا تاپسىرۋ تۋرالى قىتايلىق ارىپتەستەرمەن كەلىسسوزدەرگە قول جەتتى. كەڭەستىڭ ءتورتىنشى ءسامميتى 2014 - جىلدىڭ 20-21- مامىرى كۇنى شانحاي قالاسىندا ءوتتى. وسى شارا ا و س ش ك-ءتىڭ تاجىريبەلىك ماڭىزدىلىعىن اناعۇرلىم ارتتىردى. ءبىز مۇنى قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ ماڭىزدى جەتىستىگى دەپ سانايمىز.
ا و س ش ك - شىن مانىندە، حالىقارالىق مارتەبەگە يە بولدى، ازياداعى دامۋ جانە قاۋىپسىزدىك جونىندەگى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كەڭەستى قۇرۋ تۋرالى يدەياسىنىڭ ءتۇپ قازىعى دا وسى. ءسىز بەن ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىدان 20 جىل بۇرىن ايتىلعان يدەياسىنىڭ ازيا قۇرلىعىندا ىسكە اسقانىنا كۋا بولدىق.
- ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ مامىر ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا مەملەكەتتىك ساپارمەن بارىپ قايتتى. ءسىز قازاقستان - قىتاي قاتىناستارىن قالاي باعالايسىز؟
- قىتايمەن ساياسي، ەكونوميكالىق، مادەني-گۋمانيتارلىق جانە باسقا دا سالالارداعى جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىن دامىتۋ - قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى. گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەر تۇرعىسىندا قىتايدىڭ دا ءبىزدىڭ ەلىمىزبەن ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا قىزىعۋشىلىعى بار. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار ايىندا قازاقستان - قىتاي ديپلوماتيالىق بايلانىستارىنا 22 جىل بولدى. بۇل تاريحي ولشەممەن سالىستىرعاندا، قىسقا مەرزىم. ءبىراق وعان قاراماستان، ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز سىندارلى تاتۋ كورشىلىك جانە ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ تاماشا ۇلگىسىن قالىپتاستىردى.
جالپى، قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ەكىجاقتى بايلانىستى ءۇش كەزەڭگە بولۋگە بولادى. 1993-2003- جىلدار اراسىندا (ق ح ر ءتوراعاسى جاڭ زىمين تۇسىندا) قازاقستانعا قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى بويىنشا كەپىلدىك بەرىلدى، شەكارا ماسەلەسى تۇپكىلىكتى رەتتەلدى، ەكىجاقتى بايلانىستاردى دامىتۋدىڭ نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق نەگىزى قالاندى. 1994-2002- جىلدار اراسىندا دەليميتاتسيا ماسەلەلەرى بويىنشا كەشەندى كەلىسسوزدەر ءوتتى، شەكارا بەلدەۋى انىقتالدى. شەكارا ماسەلەسىنىڭ رەتتەلۋى ناتيجەسىندە ءوزارا سەنىمنىڭ نەگىزى قالاندى، شەكاراداعى تۇراقتىلىق كەڭ سپەكتردەگى ەكىجاقتى بايلانىستاردى جەدەلدەتتى. بۇل ءۇردىس 2003-2012 ق ح ر ءتوراعاسى حۋ جينتاۋدىڭ تۇسىندا دا جالعاستى.
ەكونوميكالىق جانە ينۆەستيتسيالىق ءىرى جوبالار - «اتاسۋ-الاشانكوۋ» (قازاقستان-قىتاي)، «ورتالىق ازيا - قىتاي» مۇناي-گاز قۇبىرى، اتىراۋ قالاسىنداعى گاز-حيميالىق كەشەن، مويناق گەس، «حورعاس» شەكارالىق بەكەتى، «باتىس ەۋروپا جانە باتىس قىتاي» اۆتوماگيسترالى سەكىلدى جوبالار باستالدى. ونىڭ ءبىرازى جۇزەگە اسىرىلدى. الداعى ۋاقىتتا «قازاقستان- قىتاي» مۇناي-گاز قۇبىرى جىل سايىن 20 ميلليون توننا قازاق مۇنايىن ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2000 - جىلدارى بۇل كورسەتكىش 1 ميلليون توننادان اسپايتىن. ەكونوميكاسىن ءارتاراپتاندىرۋعا باعىتتاعان قازاقستان ءۇشىن مۇناي-گاز تاسىمالىن مول مولشەردە قىتاي نارىعىنا جەتكىزۋ ماڭىزدى.
ەكىجاقتى بايلانىستاردىڭ بارلىق سالاسىن قامتيتىن قۇرامىنا 10 كاسىبي كوميتەتتى بىرىكتىرگەن قازاقستان - قىتاي ىنتىماقتاستىق كوميتەتى قۇرىلدى. ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىن دامىتۋدى كوزدەيتىن، سونداي-اق 2020 - جىلعا دەيىنگى ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى دامۋدىڭ ۇكىمەتارالىق باعدارلامالار قابىلداندى. ەلارالىق بايلانىستارى ءۇشىن قابىلدانعان باس قۇجاتتار تاۋار اينالىمى قۇرىلىمىن كەڭەيتۋگە، ەكىجاقتى ساۋدا بايلانىستارىندا جوعارى تەحنولوگيانىڭ ۇلەس سالماعىن ارتتىرۋعا، سول ارقىلى تاۋار اينالىمىن ءارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان.
ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمىنىڭ بىرنەشە ەسە ارتۋى دا وسى مەرزىمنىڭ ۇلەسىنە تۋرا كەلەدى. 1992 - جىلدارى ق ر مەن ق ح ر اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 104 ميلليون ا ق ش دوللارى بولسا، 2012 - جىلى تاۋار اينالىمىن 25,6 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا جەتكىزگەن قىتاي ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەڭ ءىرى سىرتقى ساۋدا ارىپتەسىنە اينالدى. ال 2013 - جىلى بۇل كورسەتكىش 28,5 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا جەتتى (ق ح ر دەرەگى بويىنشا). وسىلايشا، 1992-2013 - جىلدار اراسىندا ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 300 ەسە ءوستى. ەكى ەل باسشىلارى بۇل كورسەتكىشپەن شەكتەلىپ قالمايتىنىن، تاۋار اينالىمىن 40 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا جەتكىزۋ تۋرالى مىندەت قويعانىن ايتتى.
ەكى ەل اراسىنداعى دوستىق قاتىناستاردا جوعارعى دەڭگەيدەگى باسشىلارىنىڭ ءداستۇرلى تۇراقتى بايلانىستاردىڭ دا اسەرى بارىن ايتۋ كەرەك. 1992-2012 - جىلدار اراسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ق ح ر ءتوراعالارى جياڭ زىمينمەن، حۋ جينتاۋمەن ءارتۇرلى فورماتتا 33 رەت كەزدەسىپتى. 2012-2013 - جىلدار اراسىندا قىتاي باسشىلىعىنا جاڭا تولقىن - شي جينپيننىڭ كەلۋىنە بايلانىستى، ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ جاڭا كەزەڭىندە ق ح ر-دىڭ جاڭا باسشىلىعىمەن بايلانىستى ورناتۋ جانە دامىتۋ ماڭىزدى مىندەتى قويىلدى.
ق ر پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ 2013 - جىلدىڭ ءساۋىر ايىنداعى، 2014 - جىلدىڭ مامىر ايىنداعى ق ح ر- عا مەملەكەتتىك ساپارلارى، ق ح ر ءتوراعاسى شي جينپيننىڭ 2013 - جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە جاساعان مەملەكەتتىك ساپارى تاريحي ماڭىزعا يە بولدى. جالپى العاندا، ەكى جىل ىشىندە ەل باسشىلارى ءارتۇرلى فورماتتا 8 رەت كەزدەسىپ، ەكى ەل اراسىنداعى سىرتقى بايلانىستارداعى ءداستۇرلى ساباقتاستىقتىڭ ستراتەگيالىق ديالوگ نەگىزىندە داميتىنىن تاعى دا دالەلدەدى، ديپلوماتيالىق بايلانىس ورناعان 22 جىلداعى ەلارالىق بايلانىستاردىڭ دامۋ ءۇردىسىن ءسوز ەتتى، ساياسي، ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق ىقپالداستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋدىڭ مەحانيزمدەرىن تالقىلادى. ق ر پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ پەن ق ح ر ءتوراعاسى شي جينپيننىڭ مەملەكەتتىك ساپارلارى بارىسىندا شامامەن 40 ميلليارد ا ق ش دوللارى سوماسىنداعى كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى.
ۆەدومستۆوارالىق دەڭگەيدەگى بايلانىستار دا قارقىندى دامىپ كەلەدى. 2013 - جىلى قىتايعا ءتۇرلى مينيسترلىك جانە ۇلتتىق كومپانيالاردان 120 دەلەگاتسيا كەلدى. سوڭعى ءۇش ايدا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى - يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ، «سامۇرىق-قازىنا» ءۇ ا ق باسقارما ءتوراعاسى ءومىرزاق شوكەيەۆ جانە مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار وكىلدەرى كەلىپ كەتتى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قازاقستانعا ق ح ر مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ پرەمەرى لي كەتسياننىڭ رەسمي ساپارى جانە ەكى ەل ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ تۇراقتى كەزدەسۋلەر مەحانيزم شەڭبەرىندە ەكىنشى كەزدەسۋ وتەدى.
- ەلشى مىرزا، قىتاي قازاقستانداعى شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ ىشىندە نەشىنشى ورىندا؟
- بۇگىن قىتاي- قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى شەتەلدىك ينۆەستورلارىنىڭ ءبىرى، رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس، نيدەرلاندى جانە ۇلى بريتانيادان كەيىن ءۇشىنشى ورىندا. 2014 - جىلدىڭ باس كەزىندەگى مالىمەتتەر بويىنشا، قىتايدىڭ قازاقستانعا ينۆەستيتسياسىنىڭ جالپى كولەمى 20 ميلليارد ا ق ش دولللارىنان استى. ونىڭ 5,7 ميلليارد ا ق ش دوللارى - تىكەلەي ينۆەستيتسيالار. گوللانديا جانە ۇل بريتانيادا ءۇشىنشى مەملەكەتتەردىڭ، سونىڭ ىشىندە قىتايدىڭ كاپيتالى قاتىسۋىمەن وففشورلىق كومپانيالاردىڭ ۇلكەن سانى بار ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، ايتىلعان باعالارى شىندىققا جاقىن دەپ ويلايمىن.
- «ەلىمىزدىڭ مۇناي-گاز سەكتورىندا قىتاي ۇلەسى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. ال ق ح ر- داعى قازاق ينۆەستيتسيالارى سول دەڭگەيدە ەمەس» دەگەن پىكىرلەر ءجيى ايتىلادى. ءسىز مۇنى نەمەن تۇسىندىرەسىز؟
- سوڭعى جىلدارى قىتاي ينۆەستيتسياسى تەك مۇناي- گاز سەكتورىندا عانا ەمەس، كاسىپورىنداردى قايتا جاڭعىرتۋ، اۋىل شارۋاشىلىعى، ءوندىرىس جانە ينفراقۇرىلىمدى دا قامتي باستادى. «قازاقستان- قىتاي» مۇناي- گاز قۇبىرى ترانزيتتىك جانە ەكسپورتتىق الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا جول اشتى. قازىرگى كەزدە حوش ءيىستى كومىرسۋتەكتەردى وندىرەتىن گاز-حيميالىق كەشەن، اتىراۋدا مۇنايدى تەرەڭ قايتا وڭدەۋ كەشەن قۇرىلىستارى، سونداي-اق شىمكەنت م و ز قايتا جاڭعىرتۋ جوبالارى ىسكە اسىرۋدا. باستاپقى اليۋمينيي وندىرەتىن ەلەكتروليز زاۋىتى (پاۆلودار قالاسى)، مويناقتاعى گەس (الماتى وبلىسى)، جول بيتۋمىن شىعاراتىن زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسى جۇزەگە استى. كومىردى كەشەندى قايتا وڭدەۋ، كالي، تىڭايتقىشتاردى، پەستيتسيدتەردى، گليفوساتتى ءوندىرۋ، مۇناي- گاز قۇبىرلارىن جانە جابدىقتارىن شىعارۋ، ج ە س قۇرىلىسى جانە باسقا جالپى قۇنى 15,4 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا باعالانعان 12 جاڭا جوبالارى ىسكە اسىرۋ باستالۋدا.
قازاقستاننىڭ قىتايداعى ينۆەستيتسيالارىن ايتساق، ق ر ۇلتتىق بانكىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، 2014 - جىلدىڭ باسىندا ولاردىڭ جالپى كولەمى 2,7 ميلليارد ا ق ش دوللارىنا جەتتى، سونىڭ ىشىندە 150 ميلليون ا ق ش دوللارى - تىكەلەي، 8,6 ميلليون ا ق ش دوللارى پورتفەلدى ينۆەستيتسيالارى. قىتاي ەكونوميكاسى (2013 جىلى 9,31 تريلليون ا ق ش دوللارى) قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنان 50 ەسە ۇلكەنىن ەسكەرە وتىرىپ، قازاقستاندىق ينۆەستيتسيالار مۇنداي كولەمدى قوماقتى دەپ باعالاۋعا بولادى. ءبىز ينۆەستيتسيالاۋ ءۇشىن ءتيىمدى جوبالاردى ىزدەۋدى توقتاتقان ەمەسپىز.
قىتاي نارىعىنداعى قازاقستاندىق ينۆەستيتسيانىڭ باسىم كوپشىلىگى جەكە سەكتورداعى قازاق ينۆەستورلارىنىڭ ۇلەسىندە ەكەنىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ينۆەستيتسيالارىن ايتا كەتسەك، قازىرگى كەزدە «ق ت ج» ۇ ك قاتىسۋمەن ليانيۋنگان پورتىندا (قىتايدىڭ تسزيانسۋ پروۆينتسياسى) قۇنى 100 ميلليون ا ق ش دوللارىنا باعالانعان تەرمينالى ءتيىمدى جانە ماڭىزدى جوبا ىسكە اسىپ جاتىر. 2014 - جىلدىڭ 19- مامىرىندا ق ر پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ قىتايعا ساپارى كەزىندە ەكى ەل باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن قازاق تەرمينالىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قازاق تاۋارىن وڭتۇستىك شىعىس ازياعا، كەرىسىنشە، وڭتۇستىك شىعىس ازيا ەلدەرى تاۋارىن ءبىزدىڭ ەلگە، ەۋروپاعا تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
- سوڭعى كەزدەرى قازاقستاندىق ب ا ق بەتتەرىندە ق ح ر-دان ءبىزدىڭ ەلگە جۇمىس كۇشىن تارتۋ جايلى پىكىرلەر ءجيى ايتىلا باستادى. ناقتى جاعداي جايلى نە ايتاسىز؟
- «ستراتەگيا - 2050» قازاقستاندى 30 دامىعان ەلدىڭ قاتارىنا قوسۋدى مىندەتتەيدى. يننوۆاتسيالىق جاڭعىرۋ، ەلدىڭ وسى باعىتتاعى دامۋى جوعارى كاسىپ يەلەرىن قاجەت ەتەدى. ەلگە شەتەلدىك جۇمىس كۇشتەرىن تارتۋ ەڭبەك ميگراتسياسىنا قاتىستى ق ر ۇكىمەتى جىل سايىن بەكىتكەن كۆوتاعا سايكەس جانە قولدانىستا جۇرگەن زاڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسادى. 2013 - جىلى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورىندارىنىڭ رۇقساتى بويىنشا جۇمىس ىستەپ جاتقان قىتاي جۇمىس كۇشىنىڭ سانى 6333 كە جەتتى، بۇل - وسى جىلعى بەكىتىلگەن ەڭبەك كۆوتاسىنىڭ 3 پايىزى.
قىتاي جۇمىس كۇشىنىڭ نەگىزگى بولىگى قۇرىلىس، كەن ءوندىرۋشى جانە وڭدەۋ ونەركاسىپ سالالارىنا تارتىلدى. سالىستىرا كەتۋ ءۇشىن ايتساق، ءبىزدىڭ ەلدە قىتايلىقتاردان وزگە جۇمىس ىستەپ جاتقان شەتەلدىك جۇمىس كۇشىنىڭ سانى ءجۇز مىڭداپ سانالادى. وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا، شەتەلدىك جۇمىس كۇشىن تارتۋ كۆوتاسى حالىق سانىنا 0,7 پايىزعا ازايدى. قازاقستاندا زاڭدى تۇردە جۇمىس ىستەپ جاتقان قىتايلىقتاردىڭ سانىن ەمەس، ميگراتسيا سالاسىنداعى نورماتيۆتىك- قۇقىقتىق اكتىلەردى ساقتاۋدى باقىلاۋ جۇيەسىنىڭ السىزدىگىنەن قاۋىپتەنۋگە قاجەت ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.
- 2010 -جىلى شانحايدا كەلۋشىلەردىڭ سانى دۇنيەجۇزىلىك رەكوردتى جاڭعىرتقان ەكسپو كورمەسى ءوتتى. ءسىز ەلشى بولىپ جۇرگەن ەل مۇنداي جەڭىسكە قالاي قول جەتكىزدى؟ مۇمكىن، بىزگە قىتاي تاجىريبەسىن قولدانۋ قاجەت شىعار دەگەن تىلەك بار...
- بۇكىل الەمدىك «ەكسپو - 2010» كورمەسى قىتايدا 2010 - جىلدىڭ 1- مامىر مەن 31- قازان اراسىندا ءوتتى. وعان 190 مەملەكەت، 50 ۇيىم جانە 73 ميلليون ادام، ونىڭ ىشىندە 64 ميلليون قىتاي ازاماتتارى قاتىستى. كەلۋشىلەردىڭ سانى جاعىنان قىتاي 1970 - جىلى جاپونيانىڭ وساكا قالاسىندا وتكەن «ەكسپو - 1970» تەن اسىپ كەتتى. جاپونيادا وتكەن كورمەنى 64 ميلليون ادام تاماشالاعان بولاتىن. «ەكسپو-2010» كورمەسىنە كۇن سايىن كەلگەن كەلۋشىلەر سانى 400 مىڭنان، ال كەي كۇندەرى 1 ميلليون ادامنان استى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، قىتاي جەتىستىگى كەلۋشىلەردىڭ سانى، حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگىن كەلۋگە ىنتالاندىرعان اكىمشىلىك رەسۋرس نەمەسە «ەكسپو - 2010» - نان تۇسكەن تابىس قانا ەمەس، شارانىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ۇيىمداستىرىلۋى، جارنامالىق- يميدجدىك باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلۋى ەدى. مىسالى، «ەكسپو - 2010» - نىڭ وكىلدەرى جانە قۇرمەتتى ەلشىلەرى رەتىندە اتاقتى ونەر جانە سپورت قايراتكەرلەرى، سونىڭ ىشىندە دجەكي چان، ياو مين، بريتان ءانشىسى سارا برايتمان، ەكى مارتە وليمپيادا چەمپيونى ەلەنا يسينبايەۆا شاقىرىلدى.
كورمە باستالاردان 1 جىل بۇرىن بيلەتتەر تەك قىتايدا عانا ەمەس، الەمنىڭ 18 ەلىندە جانە ينتەرنەت ارقىلى ساتىلدى. 2009 - جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا 11 ميلليون بيلەت ساتىلىپ ۇلگىردى. «ەكسپو - 2010» كورمەسىنە كەلۋشىلەردىڭ 88 پايىزى (64 ميلليون ادام) ق ح ر ازاماتتارى، سونىڭ ىشىندە شانحاي قالاسىنىڭ جانە باسقا مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى (قىتاي حالقى 1,36 ميلليارد ادام). كورمەگە كەلگەن شەتەلدىكتەر سانى 8,5 ميلليون ادامنان اسقان جوق. سەبەبى جىل سايىن شانحايعا كەلىپ-كەتەتىن تۋريستەر سانى 7 ميلليون ادامنان اسپايدى. وسىعان قاراعاندا، «ەكسپو - 2010» قىتايعا كەلەتىن تۋريستەردىڭ سانىنىڭ كۇرت وسۋىنە سەبەپ بولا العان جوق، نەگىزگى كۇش ىشكى ءتۋريزمنىڭ مۇمكىندىگىنە جۇمىلدىرىلدى دەگەن ويعا كەلەسىڭ. شانحاي كورمەسىنە قاراعاندا، استانادا وتەتىن «ەكسپو- 2017» ءنىڭ مەرزىمى جارتى جىل ەمەس، ءۇش اي. ءبىز جوعارعى كورسەتكىشكە جەتۋ ءۇشىن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ الەۋەتىنە عانا ەمەس، ىشكى تۋريزمگە، تاجىريبەلى شەتەلدىك ارىپتەستەرىمىزدىڭ تاجىريبەسىنە، ۇلتتىق تۋريستىك ينفراقۇرىلىمنىڭ مۇمكىندىگىنە، سونداي-اق «حالىقارالىق ءتۋريزمنىڭ تارتىلىس نۇكتەسى» - ە و ەلدەرى، ا ق ش، جاپونيا جانە قىتايمەن بايلانىستى كەڭىتۋگە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك.
- ەلشى مىرزا، شەتەلگە ساپارلايتىن قىتاي تۋريستەرىنىڭ ناقتى سانى تۋرالى دەرەكتەر بار ما سىزدە؟ قىتاي وپەراتورلارى وزدەرىنىڭ كليەنتتەرىنە ءبىزدىڭ ەلدى قانداي ەل دەپ تانىستىرادى؟
- 2013 -جىلى 96 ميلليون قىتايلىق تۋريست شەتەلگە ساپارلاپ، ساپار بارىسىندا 120 ميلليارد ا ق ش دوللارىن جۇمسادى. قىتايلار ا ق ش، فرانسيا، شۆەيتساريا، ۇلى بريتانيا، يتاليا جانە گەرمانياعا ءجيى بارادى. 2012 - جىلى الەمدىك «تۋريزم شىعىنىنىڭ» 24 پايىزى ق ح ر تۋريستەرىنىڭ ۇلەسىندە بولىپ شىقتى. ءقازىر الەمدە 80-نەن استام ەل قىتاي تۋريستەرى ءۇشىن ءبىر- بىرىمەن «باسەكەگە» ءتۇسىپ جاتىر. ونىڭ ىشىندە تايلاند، يندونەزيا، يوردانيا جانە باسقا 18 ەل ق ح ر تۋريستەرى ءۇشىن ۆيزالىق جەڭىلدەتىلگەن ءتارتىپ ەنگىزىلدى. 2013 - جىلى ءبىزدىڭ ەلگە 20,5 مىڭ قىتايلىق تۋريست كەلىپ كەتتى. تۋروپەراتورلارىنىڭ پايىمداۋىنشا، ءبىزدىڭ ەل ءتۋريزمنىڭ بارلىق سالاسى بويىنشا الەۋەتىن تولىق قولدانا العان جوق. ەكوتۋريزم، الپينيزم، جاعاجاي، ءبىلىم- اعارتۋ، عىلىمي-ساۋىقتىرۋ، تاۋ-شاڭعىسى، ءدىني- اعارتۋشىلىق باعىتتارى بويىنشا ءبىزدىڭ ەل باسىمدىقتارعا يە. سوڭعى جىلدارى قحر كومپانيالارى ازيا ەلدەرىنىڭ، «جىبەك جولى» بويىنداعى ەلدەردىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرىنە، تاريحىنا شىنداپ كوڭىل بولە باستادى.
- قىتايدىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمى ءبىز ءتارىزدى جەرى ۇلان-بايتاق، حالقى از ەلدەرگە قاۋىپ توندىرمەي مە؟
- قىتايدىڭ دەموگرافيالىق ساياساتى ق ح ر بيلىگىنىڭ باقىلاۋىندا تۇر. جانە ول ەلدىڭ دەموگرافيالىق ءوسىمدى جاساندى تۇردە رەتتەپ كەلگەن ساياساتى دا بارىمىزگە بەلگىلى.
2013 -جىلى ق ح ر بالا تۋۋشىلىق تۋرالى زاڭعا حالىقتىڭ «قارتايۋى» ماسەلەسىن شەشۋگە باعىتتالعان وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. سوڭعى مالىمەتتەر بويىنشا، 1,36 ميلليارد تۇرعىنى بار حالىقتىڭ 15 جاسقا دەيىنگى جاستارىنىڭ ۇلەس سالماعى بار بولعانى 15 پايىزعا عانا جەتكەن. ال 60 جاستان اسىپ كەتكەندەر 20 پايىزدان اسىپ كەتكەن. مۇنداي ۇيلەسىمسىزدىك ۇلكەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تۋدىرۋى مۇمكىن. وتكەن جىلعى قابىلدانعان دەموگرافيالىق تۇزەتۋلەر ەلدىڭ بارلىق تۇرعىندارىنا ارنالماعان. دەموگرافيالىق شەكتەۋلەردىڭ ءبارىن الىپ تاستامايدى. تەك جاس ازاماتتاردىڭ سانىن ەسەلەپ وسىرۋگە باعىتتالعان. قازاقستانداعى قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، تەك سوڭعى 18 جىلدا 71 مىڭ قىتاي ەلىنىڭ ازاماتتارى ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتىعىن قابىلداپتى. ونىڭ باسىم كوپشىلىگى - قىتايدان كوشىپ كەلگەن ەتنيكالىق قازاقتار.
بار بولعانى 80 حانزۋ ازاماتى عانا ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتىعىن قابىلداعان. 2014 - جىلعى 1- قاڭتارداعى مالىمەت بويىنشا، ءبىزدىڭ ەلدە 18,7 مىڭ قىتاي ازاماتتارى تۇرادى. ونىڭ 18,1 مىڭى - ەتنيكالىق قازاقتار (ورالماندار) ، 374 - حانزۋ، 149 - ۇيعىر، 77 ادام باسقا ۇلتتىڭ وكىلدەرى. سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ ەلدە 100 مىڭنان 500000-عا دەيىن باسقا ەلدىڭ ازاماتتارى تىركەلگەن. ونىڭ 12-18 مىڭى تۇراقتى تۇردە تىركەلگەن. دەمەك، قىتايدىڭ «دەموگرافيالىق قاۋپى» دەگەن پىكىر تىم اسىرىلعان. ارينە، ميگراتسيا ماسەلەلەرى وتە ماڭىزدى، سوندىقتان ولارعا تۇراقتى تۇردە ساراپتاما، مونيتورينگ قاجەت. قىتاي مەملەكەتى شەتەلدىك ازاماتتار، ونىڭ ىشىندە قازاقستاندىقتار ءۇشىن بارىنشا جەڭىلدەتىلگەن ۆيزالىق جۇيەنى رەتتەۋدى قولعا الدى. قازاقستاندىقتار شىنجاڭنىڭ اۋماعىندا «قورعاس»، «دوستىق- الاشانكوۋ»، «مايقاپشاعاي- زيمۋناي» بەكەتتەرىندە وتكەندە 1 تاۋلىك، «باقتى-تاچەن» (چۋگۋچاك) بەكەتىندە وتكەندە 3 تاۋلىك بويى قىتاي ۆيزاسىز ايالداي الادى. سونداي-اق بەيجىڭ ارقىلى ءۇشىنشى ەلدەرگە ترانزيتپەن بارا جاتقان ق ر ازاماتتارى بەيجىڭدە 24 ساعات ۆيزاسىز ايالداۋعا مۇمكىندىكتەرى بار.
- ەكى ەل اراسىندا ترانس-شەكارالىق وزەندەردى بىرىگىپ پايدالانۋ، ولاردى ءادىل ءبولىسۋ تۋرالى ماسەلە كوپتەن تالقىلانىپ كەلەدى. قازىر وسى كەلىسسوزدەر قاي دەڭگەيدە تالقىلانىپ جاتىر، ناتيجە بار ما؟
- 24 ترانسشەكارالىق وزەندەردى (ت ش و) بىرىگىپ پايدالانۋ ەكى جاقتى قاتىناستاردىڭ ەڭ ماڭىزدى جانە كۇردەلى ماسەلەسى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى بىرىككەن كوميسسيا، سونداي-اق ساراپشىلاردىڭ جۇمىس توبى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەيدى. ترانسشەكارالىق سيپاتى بار وزەندەر بويىندا ورنالاسقان 14 ەلدىڭ ءىشىندە قازاقستان عانا بۇل ماسەلەنى كەلىسسوزدەر بارىسىندا العا جىلجىتا الدى. ناتيجەسىندە، ءبىرقاتار ۇكىمەتارالىق جانە ۆەدومستۆوارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلدى، سونىڭ ىشىندە ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ جانە قورعاۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى (2001 ج. )، ت ش و-دە عىلىمي- زەرتتەۋ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ تۋرالى (2006 ج.)، ترانسشەكارالىق وزەن سۋلارىنىڭ ساپاسىن قورعاۋ تۋرالى (2011 ج.) جانە باسقا كەلىسىمدەر.
2013 - جىلدىڭ شىلدە ايىندا حورگوس وزەنىندە «دوستىق» بىرىككەن سۋ تورابىن رەسمي تۇردە پايدالانۋعا بەرۋدى تابىستى ىنتىماقتاستىڭ كورنەكتى ۇلگىسى دەپ ايتۋعا بولادى. قازىرگى كەزدە 2011 - 2014 جج. ت ش و-دە سۋ ءبولۋ جونىندەگى تەحنيكالىق جۇمىستار جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ اياقتالىپ كەلەدى. تاراپتار وسى جۇمىس اياقتالعان سوڭ، ەڭ ماڭىزدى قۇجات ت ش و- دە سۋ ءبولۋ تۋرالى كەلىسىمدى دايىنداۋعا كىرىسەدى. سوڭعى جىلدارى ق ح ر باسشىلىعى ت ش و پايدالانۋدا قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە قارسى كەلەتىن ءىس-ارەكەتكە بارمايتىنىن ءبىر ەمەس، بىرنەشە رەت رەسمي تۇردە مالىمدەدى. بۇل جاعداي وسى باعىتتاعى كەلىسسوزدەردىڭ ناتيجەلى بولاتىندىعىنا سەنىم ۇيالاتادى.
ق ر پرەزيدەنتى ن. نازاربايەۆتىڭ 2014 - جىلدىڭ مامىردا ق ح ر- نا مەملەكەتتىك ساپارى شەڭبەرىندە ق ر مەن ق ح ر اراسىنداعى جان-جاقتى ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىن ودان ءارى تەرەڭدەتۋ تۋرالى بىرلەسكەن دەكلاراتسياسىنا قول قويىلدى. وندا تاراپتار اتالعان سۋ ءبولۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمنىڭ جوباسىن قاراۋدى جانە كەلىسۋدى 2015 -جىلى باستايتىنى ايتىلعان.
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
«ايقىن گازەتى»
