جيرماسىنشى عاسىردىڭ باسىنداعى قازاق جەرىندەگى مەرزىمدى باسپا ءىسى
قازاق مەرزىمدىك باسپاسىنىڭ گۇلدەنە باستاعان ۋاقىتى جيرماسىنشى عاسىردىڭ باس كەزىنە تۋرا كەلدى. بۇل كەزدە كىتاپ باسىپ شىعارۋ سەمەي، ومبى، ورال سياقتى مادەني ورتالىقتاردا ەلەۋلى دامىدى.
ⅩⅨعاسىردىڭ سوڭىندا «تۇركىستان ۋالاياتىنىڭ گازەتى» مەن «دالا ۋالاياتىنىڭ گازەتى» اتتى ەكى باسىلىم شىعىپ تۇردى. 1905- جىلعا قاراي ءبىرقاتار جاڭا گازەتتەر مەن جۋرنالدار پايدا بولدى. 1907- جىلى قازاق زيالىلارىنىڭ ءبىر توبى پەتەربوردا رەداكتورى ءابدىراشيد يبراگيم ۇلى بولعان «سەركە» گازەتىن شىعارا باستادى.
بۇل گازەتتىڭ ەكىنشى نومىرىندە ءمىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ «ءبىزدىڭ ماقسات» دەگەن ماقالاسى جاريالاندى. پاتشا تىڭشىلارى گازەتتى «قازاق حالقىن بارلىق ۇكىمەت ورىندارى مەن وكىلدەرىنە قارسى قوزدىرۋشى» ۇندەۋ رەتىندە قاراپ، جاۋىپ تاستادى. 1907- جىلى ناۋرىزدا ترويتسكىدە ءبىرىنشى ءنومىرى شىعىسىمەن تىيىم سالىنعان «قازاق گازەتى» جارىق كوردى.
وقۋ اعارتۋ مەن ءبىلىم يدەيالارىن بۇقارا اراسىندا ناسيحاتتاۋ مەن باستاۋىش ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن كەڭەيتۋدە «ايقاپ» جۋرنالى، «كيرگيزسكايا ستەپنايا گازەتا»، «ستەپنوي كراي»، «قازاق» گازەتتەرى ەلەۋلى ءرول اتقاردى. 1911- جىلى ترويتسكىدە «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ ءبىرىنشى ءنومىرى جارىق كوردى. جۋرنالدىڭ رەداكتورى مەن يدەيالىق دەم بەرۋشىسى مۇحاممەدجان سەرالين بولدى.
جۋرانال ادەبيەتتىڭ دامۋى مەن قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ قالىپتاسۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى، وندا اۋىز ادەبيەتى، ەتنوگرافيا، تاريح جونىندەگى زەرتتەۋ ماقالالار جاريالاندى. سول ۋاقىتتا «ايقاپ» جۋرنالى دالادا مەكتەپتەر مەن مەدرەسەلەر اشۋ، ەسكى مەكتەپتەرگە رەفورما جاساۋدى ناسيحاتتادى. جۋرنالدا تۇرىك جانە پارسى تىلدەرىنەن اۋدارىلعان شىعارمالار، مىسالى، فيرداۋسيدىڭ «شاحناماسى» جاريالاندى. 1911- جىلدان باستاپ رەداكتورى ساعىنگەرەي بوكەيەۆ بولعان «قازاقستان» گازەتى شىعا باستادى.
گازەتتى ساياسي ماقالالاردان باسقا قازاقتار مەن نوعايلاردىڭ حالىق ادەبيەتى جونىندەگى زەرتتەۋ ماقالالار دا جاريالاندى. ۇلتتىق باسپا ءسوزدىڭ دامۋىندا ورىنبور مەن تورعايدا 1913 -1918- جىلدار ارالىعىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ رەداكتورلىعىمەن شىعىپ تۇرعان «قازاق» گازەتى ەرەكشە ءرول اتقاردى. گازەتتىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى قازاق حالقىنىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋ، قازاقتىڭ ادەبي ءتىلى مەن ادەبيەتىن دامىتۋ بولدى.
ءاليحان بوكەيحاننىڭ اۋىز ادەبيەتى مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ قازاق ءتىلى مەن قازاق ادەبيەتى جونىندەگى جۇمىستارىنا كوپ ورىن بەرىلدى.
1913- جىلى قىركۇيەكتەن پەتروپاۆلدا تاتار جانە قازاق تىلىندە «ەسىل دالاسى» اتتى گازەت شىعا باستادى. وعان جىلدىڭ سوڭىندا «ريەۆوليۋتسيالىق يدەيالاردى تاراتقانى» ءۇشىن تىيىم سالىندى. 1916- جىلدان 1917- جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاشكەنتتە ك. توعىسوۆ باسشىلىق جاساعان اپتالىق «الاش» گازەتى شىعىپ تۇردى.
1917- جىلعى اقپان ريەۆوليۋتسياسىنان كەيىن ءار ءتۇرلى باعىتتاعى ءبىرقاتار گازەتتەر مەن جۋرنالدار شىعا باستادى. ماۋسىم ايىنان باستاپ سەمەيدە اپتالىق باسىلىم «سارى ارقا»، ورالدا «ۇران» گازەتى، سەمەيدە «اباي» ادەبي جۋرنالى مەن «حالىق ءسوزى» گازەتى، تاشكەنتتە پانتۇرىكتىك جانە ءجاديت باعىتىنداعى ەكى باسىلىم - باس رەداكتورى مۇستافا شوقاي بولعان «بىرلىك تۋى» مەن «جاس الاش» گازەتى، اقمولادا «قازاق» گازەتىنە جاقىن پوزيتسيا ۇستانعان «تىرشىلىك» گازەتى شىعىپ تۇردى.
