قۇلتەمىر سانالىلار تىڭ يگەرۋدىڭ الپىس جىلدىعىن تويلاماق
الايدا بۇگىنگى كۇنى ءبىز سول وتكەن تاريحتىڭ ناۋقاندى شارالارىن باياعى ۇراندى جىلداردىڭ ەكپىنىمەن ءالى ۇمىتا الماي ءجۇرمىز. جاي عانا ۇمىتا الماي جۇرسەك ءبىر ءسارى، ونى جاتىپ كەپ دابىرالاپ، مەرەيلى مەرەكە رەتىندە شاشىلا تويلايمىز اۋەلى. سولاردىڭ ءبىرى - تىڭ يگەرۋ وقيعاسى.
تىڭ 2004 - جىلى دۇرىلدەتىپ تىڭنىڭ 50 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. بيىل دا 60 جىلدىعىن وتكىزەمىز دەپ ۇكىمەت جاق جىنىگىپ جاتقان سەكىلدى. ءبىر عانا مىسال، قوستاناي وبلىسى سارىكول اۋدانىندا بيىل وتكەن اۋدانارالىق «تىڭ-2014» جازعى سپارتاكياداسى تىڭ يگەرۋدىڭ 60 - جىلدىعىنا ارنالىپتى. تىڭ يگەرۋ بىزگە نە بەردى وسى؟ ءيا، قازاقستان استىقتى ولكەگە اينالدى، قالالار مەن اۋىلدار سالىندى، ولارعا يفراقۇرىلىم تارتىلدى، ءسويتىپ ەكونوميكامىز العا وزدى دەرسىز. ءبارى دۇرىس، ءبىراق ونىڭ بۇگىنگى ءبىز تارتىپ وتىرعان اۋىر سالدارى جاڭاعى ايتىپ وتىرعانىڭىزدان ءجۇز ەسە ارتىپ كەتتى. الدىمەن بۇگىنگى سالدارىن ايتپاس بۇرىن سول كەزدەگى جاعداي جايعا توقتالا كەتەيىك.
سوعىستان جەڭسە دە ەكونوميكالىق جاقتان تۇرالاپ قالعان كەڭەس وداعى ەكونوميكانى كوتەرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ءتيىمدى ءبىر ءتاسىلى - تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرىپ، استىقتى ات كوپىر قىلىپ ەگۋ دەپ شەشەدى. ارينە، ونىڭ سالقىنى جەرى ۇلان- بايتاق قازاقستانعا دا ءتيدى. ن. حرۋشيەۆتىڭ قازاق دالاسىنا قول سالۋىن قالاماعان سول كەزدەگى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ قىزمەتىنەن الىنادى دا، ونىڭ ورنىنا اتى دا، زاتى دا بەلگىسىز پ. پونومارەنكو دەگەن كەلەدى. ءسويتىپ، قازاق جەرىندەگى تىڭ يگەرۋ الاڭسىز باستالىپ كەتكەن.
دەرەكتەرگە كوز جىبەرسەك، جاڭا جەرلەردى يگەرۋ ەسەبىنەن 1954-1955 - جىلداردا وداق كولەمىندە 13 ميلليون گەكتار جەر جىرتىلعان. 1955 - جىلى ودان 1100-1200 ميلليون پۇت استىق الۋ جوسپارلانىپتى. ال، قازاقستاندا 6,5 ميلليون گەكتاردان اسا تىڭ جەر جىرتىلدى. تامىزدا «استىق ءوندىرۋدى مولايتۋ ءۇشىن تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى ودان ءارى قاراي يگەرۋ تۋرالى» جاڭا قاۋلى قابىلدانادى. قاۋلى بويىنشا1956 - جىلى تىڭ جەرلەردەگى ءداندى داقىلدار ەگۋگە ارنالعان جەر كولەمىن 28-30 ميلليون گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعان. وسىنشا مول تىڭدى يگەرۋ ءوزىن- ءوزى اقتامايدى دەپ عالىمدار قانشا شىر- پىر بولعانىمەن ولاردى ەشكىم تىڭدامايدى. كەرىسىنشە، جوعارىعا ەسەپتى مول كورسەتىپ، جاقسى اتتى بولۋدى ويلاعان شولاق بەلسەندى باسشىلار جەردى اسىرا جىرتىپ، تىڭنىڭ كولەمىن ەرەپايسىز ۇلعايتىپ جىبەرەدى.
تىڭ يگەرۋ نىسانىنا قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى قوستاناي، اقمولا، سولتۇستىك قازاقستان، كوكشەتاۋ، تورعاي جانە پاۆلودار قاتارلى التى وبلىس ەندى. وسى وڭىرلەر قاپتاعان كەلىمسەكتەردىڭ استىندا قالدى. رەسەي، ۋكراينا، بەلورۋسسيا، مولداۆا، ت. ب رەسپۋبليكالاردان كەلگەن تىڭشىلار قازاق جەرىنە قۇرتتاي قاپتادى. ولاردىڭ كوپتىگى سونداي 1954 - جىلدىڭ العاشقى الى ايىندا ءبىر عانا اقمولا وبلىسىنا 20 مىڭ كەلىمسەك قونىستانعان. ناۋقان باستالعان سوڭ جوعارىنىڭ بۇيرىعىن ءولىپ- تىرىلە ورىنداعان تومەنگىلەر قازاق دالاسىنا تىڭگەرلەردى توپىرلاتىپ، ەسەپسىز كوشىرە بەرگەن. ماسەلەن، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا 2 جىلدا 650 مىڭ ادام كەلسە، سونىڭ 130 مىڭى عانا تىڭ يگەرۋ ءۇشىن كەرەك ەدى. وسىنشاما كوپ ادامنىڭ كەلۋى سالدارىنان ەل ىشىندە بىلىقپالىق تۋىلىپ، قىلمىس ارتقان، مەملەكەتتىڭ اقشاسى مەن مال- مۇلكى تالان- تاراجعا تۇسكەن.
تىڭ يگەرۋدىڭ سالدارىنان قازاق جەرى توزىپ، توپىراقتىڭ قۇنارلى قاباتى جويىلدى. اسىرا جىرتىلىپ، ءتىلىم- ءتىلىم بولعان جەر پايداعا جاراماي قالدى. ميلليونداعان استىق القاپتارىن ايتپاعاندا، مىڭداعان گەكتار قازاقتىڭ كورىكتى جەرلەرى، قۇيقالى جايلاۋلارى كەلىمسەكتەردى قونىستاندىراتىن ەلدىمەكەندەر سالۋعا، وعان ينفراقۇرىلىم تارتۋعا تارتىپ الىندى. سونىڭ كەسىرىنەن جايىلىم مەن شابىندىق جەر ازايىپ، مال باسى كەمىدى. مال ازايعان سوڭ ەت، ءسۇت ونىمدەرى تومەن دەڭگەيدە ءوندىرىلدى...
ورىستاردىڭ كوپتەپ كەلۋى سالدارىنان قازاق ءتىلى شەكتەۋگە ءۇشىرىپ، قازاق مەكتەپتەرى جابىلدى. قازاق باسىلىمدارى كەمىپ، سالت- ءداستۇر نەگىزدەرى ازعىندادى، ۇلتتىق مادەنيەت، ادەبيەت جىلتىراققا اينالدى. قازاقستاندا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ كۇرت كوبەيگەنىن پايدالانعان كسرو باسشىلىعى قازاق حالقىنىڭ قۇندىلىقتارىنا، ۇلتتىق مۇددەسىنە ادەيى مەنسىنبەي قارادى. كەلىمسەكتەر تاراپىنان قازاق تومەن سورتتى جابايى ۇلت رەتىندە كەلەمەجگە ۇشىرادى.
بۇگىنگى كۇنى تىڭ يگەرۋدىڭ زاردابىن قان جىلاعان قارا جەرىمىز دە، قارا كوزدى قانداستارىمىز دا تارتىپ جاتىر. ءبىر عانا دالەل، جويىلۋعا اينالعان ءتىلىمىزدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قانشاما قارجى، جۇيكە، كۇش- قۋات جۇمسالۋدا. ال، ورنى ۇڭىرەيگەن رۋحانياتىمىز بەن ءمورالدىق شىعىنىمىزدىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن ءالى دە ءبىر- ەكى بۋىن ۇرپاق، ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت كەرەك. سوندا وسىنشا ۋاقىت پەن يدەولوگيالىق شىعىننىڭ قۇنىن كىم تولەيدى؟ ال، ءبىز ونىڭ ءبارىن قايىرىپ تاستاپ، وداقتان قالعان قاڭسىق مۇرانى، ۋلى يدەولوگيا، قاسكۇنەم ساياسات سىڭىرىلگەن تىڭ يگەرۋ دەيتىن ۇردا جىق ناۋقاندى ەسىمىز كەتە تويلايمىز كەلىپ. سوندا ءبىزدىڭ ۇياتىمىز بەن نامىسىمىز قايدا؟ سوندا ءبىز ءوز ءقادىر- قاسيەتىمىزدىڭ دەڭگەيىن بىلمەيتىن، قۇنسىز قۇر سۇلدەردەن قاي جەرىمىز كەم؟ ءيا، زارلانا بەرسەڭ وزەكتى ورتەيتىن سۇراق كوپ. وسىنىڭ ءبارى بىزدەگى قۋىس كەۋدە يدەولوگيامىزدىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى تاعى دا. بيلىكتىڭ تاريحقا تەك قۇلتەمىر (روبوت) سەكىلدى سەزىمسىز سانامەن قارايتىن تالاعامسىزدىعىن كورسەتەدى. ءبىراق ءبىز ءۇمىتىمىزدى ۇزبەيمىز، الدا جاڭا ساناداعى جاس بۋىن كەلەدى بيلىككە. سول كەزدە ءبارى ءوز ورنىن تاباتىن بولادى.
مۇرات الماسبەك ۇلى
