ماستىقتان ايىقتىرعىشتاعى ارۋلار
الايدا «قوسىلعىشتاردىڭ ورنى وزگەرگەنىمەن قوسىندى» وزگەرگەن جوق.
دەگەنمەن جاڭاشا اتاۋعا يە بولعانى بار. «ۋاقىتشا بەيىمدەۋ جانە ۋىتسىزداندىرۋ ورتالىعى» دەپ. الايدا باياعى ءالاۋلايلىمعا ەندى ءحالاۋلايلىم قوسىلىپ، بۇل سالاداعى پروبلەمالاردىڭ ءتۇيىنى تارقاتىلار ەمەس.
قايتا نوقتالاپ بايلاعانداي تىپتەن شيەلەنىسىپ بارادى. وڭتۇستىكتىڭ ورتالىعىندا جالعىز عانا ايىقتىرعىش بار. سول ورتالىقتاعى «قىزىقتار» جايىندا «الاش ايناسى» ماسەلە كوتەرەدى.
مۇندا كۇنىنە 25-30 ادام «قوناققا» كەلەدى. جامباس پۇلى، تاماعى تەگىن ارينە. وكىمەتتىڭ ەسەبىنەن. «وكىمەت ولتىرمەيدى» دەگەن كەڭەستەن قالعان ءپالساپانىڭ جۇرەر جالعىز جەرى وسى.
وكىرتە ءىشىپ، قوعامدىق ورىنداردا وزگەشە قىلىق كورسەتىپ، جۇرتتىڭ مازاسىن العانى ءۇشىن... موينىنا ەكى-ءۇش كۇندىك ەمدەلۋ جازاسى قيىپ سالىنادى. كەيدە تۇنگى ۋاقىتتا مۇندا قونالقاعا كەلەتىندەر سانى 40-50 القاشقا كۇرت ارتىپ كەتەتىن كەزدەرى دە بولادى.
ونداي ساتتەر مەيرام قارساڭىندا، اسىرەسە جاڭا جىلعا قارسى تۇندە بايقاماي «جەڭىل بۋعا» كىرىپ كەتەتىندەر كوبەيەدى.
سوڭعى الەتتە اۋزىنان اراق قۇرعامايتىن «ارۋلاردىڭ» سانى دا ارتا ءتۇسىپتى. اشى سۋعا سىلقيا تويىپ العاندارعا جەلىك ءبىتىپ، اينالاسىنداعىلارىنا جۇدىرىق الا جۇگىرەتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتەن مۇندا نازىكجاندى دارىگەرلەر جۇمىس ىستەي المايدى.
ورتالىقتىڭ ءبولىم ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا مۇندا ورتاشا دەڭگەيدە ماس بولعان ادامدار جەتكىزىلەدى. اسا جوعارى دارەجەدە ىشىمدىككە ۋلانعاندار توكسيكولوگيالىق بولىمگە جونەلتىلىپ، سول جاقتا ەمدەلەدى.
ايىقتىرعىش جىلىنا 7300 ناۋقاستى قابىلداۋعا ءتيىس. جوسپار بويىنشا سولاي. الايدا سوڭعى الەتتە ايىقتىرعىشقا ادام سىيماي كەتەتىن بولىپتى. بۇرىن كەڭەس زامانىندا ىشىمدىككە تەرىس قارامايتىندارعا قاتاڭ شارا قولدانىلاتىن ەدى عوي. جۇمىسىنا ايىقتىرعىشتان قاعاز بارعان ادام قىزمەتىنەن قۋىلىپ، باسىنا قارا بۇلت ۇيىرىلەتىن.
ال بۇگىندە بۇل ورىن ونداي پارمەنىنەن ايىرىلىپ قالعان. ەشكىم قورىقپايدى. 90 - جىلدارى قالاعا قاراستى اۋدانداردىڭ بارلىعىندا دا ايىقتىرعىشتار جۇمىس ىستەيتىن. كەيىن كەلە ولاردىڭ سانى قىسقاردى. جابىلىپ قالعان كەزدەرى دە بولدى. الايدا
ايىقتىرعىشتاردان ارىلدىق دەپ اراق ءىشۋدى توقتاتقان ەشكىم جوق... سوسىن اشى سۋدى سىلتەپ، كوشەدە قيسالاڭداپ جۇرەتىن، قوعامدىق تارتىپكە قاۋىپ توندىرەتىندەردىڭ كوبىسى جۇمىسسىزدار، سوسىن بەلگىلى تۇراق جايى جوقتار، ياعني قاڭعىباستار.
ىلۋدە ءبىر ءىشىپ الىپ وتباسىنىڭ مازاسىن قاشىرعانداردى ءوز تۋىستارى اكەلەدى ەكەن. نەگىزگى تالاپ بويىنشا مۇندا تۇسكەندەر ماستىعىنان ايىققانشا ياعني ءبىر تاۋلىكتەن اسا ۇستالادى دا، سوسىن شىعارىپ جىبەرەدى. ودان ارى ۇستاۋعا رۇقسات جوق، سەبەبى بوس ورىن جوق. سالاۋاتتى ومىرگە بەت بۇردىق دەپ ۇرانداتىپ جۇرگەنىمىزبەن بۇنى تەرىسكە شىعارۋشىلار وسىنداعى ورىنداردى بوساتپايدى.
وسىندا ءۇش رەتتەن اسا كەلىپ قوناقتاپ كەتكەندەر تىركەۋگە الىنىپ، ۇزاق ۋاقىت ەمدەلۋ ءۇشىن بەرىلەتىن «جولداماعا» قول جەتكىزەدى. مۇنداي جاعدايدى كوبىنە «بومجدار» ءتيىمدى پايدالانادى. اياز قىسقان قىس مەزگىلدەرىندە دالادا ءۇسىپ قالماس ءۇشىن وسىندا جان ساقتاۋعا كەلەدى.
جىل باسىنان بەرگى 10 ايدا مۇندا ءتورت مىڭنان اسا ادام ايىعىپ شىعىپ، «جوسپاردى» ارتىعىمەن ورىنداۋعا ۇلەسىن قوسىپ كەتكەن. جىل اياعىنا دەيىن قانشاعا جەتەرى بەلگىسىز... بارىنەن بۇرىن مۇندا قوناقتاۋعا كەتەتىندەردىڭ قاراسىن كوبەيتىپ تۇرعان «ارۋلاردىڭ» سانى كوبەيگەنى كوڭىلگە كولەڭكە تۇسىرەدى... وسىنداي قارقىنعا قاراعاندا شىمقالاعا ءبىر ايىقتىرعىشتىڭ ازدىق ەتەتىن ءتۇرى بار...
قىزىق دەرەك
رەسەيلىكتەر ماسكۇنەمدىككە قارسى كۇرەستى ەكى عاسىر بۇرىن باستاپتى. اراققا سىلقيا تويىپ الىپ، كوشەدە قۇلاپ جاتاتىنداردىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى ايىقتىرعىشتار اشۋ ماسەلەسى تۋىنداعان. ونى قاي قالادا اشۋ كەرەك دەگەن ماسەلە تۋىنداعاندا ەڭ العاش تاڭداۋ تۋلا قالاسىنا ءتۇسىپتى. ونىڭ العاشقى اتاۋى «ماسكۇنەمدەرگە ارنالعان باسپانا» دەپ اتالعان. ال ەلىمىزگە بۇل «جاڭالىق» ءسال كەشىگىرىڭكىرەپ كەلدى. 1937 - جىلى الماتىدا العاشقى ايىقتىرعىش اشىلعان بولاتىن.
اۆتور: باقىتنۇر جۇماش
