قازاق ەجەلدەن قۇزعىنشا عۇمىر كەشۋدى ۇناتپاعان، ءبىز دە قۇزعىننىڭ كەيپىنە تۇسپەيىك
«يننوۆاتسيا» تەرمينى، كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە، XV عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا اعىلشىننىڭ «innovation»سوزىنەن پايدا بولعان، ول ءسوز «قايتا جاڭعىرتۋ» نەمەسە «بۇيىمداردى جاساۋدىڭ جاڭا جولى» دەگەندى بىلدىرەدى.
جاڭاشىلدىق (نوۆاتسيا) - بۇل شىعارماشىلىق عىلىمي-زەرتتەۋ نەمەسە وندىرىستىك قىزمەتتىڭ ءونىمى، كەز-كەلگەن قۇبىلىس، ونى پايدالانۋ ادام ءومىرىنىڭ ناقتى ءومىر ءسۇرۋ سفەراسىندا بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزەدى.
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «يننوۆاتسيالىق قازاقستان-2020» فورۋمىندا تاياۋ جىلدارى الەم ەلدەرى يننوۆاتسيا سالاسى بويىنشا 3 توپقا بولىنەتىنىن، بۇل رەتتە قازاقستان ءبىرىنشى توپقا كىرۋى تيىستىگىن ەسكەرتكەن ەدى.
«قازاقستاندا عىلىم وسى ۋاقىتقا دەيىن وزىمەن ءوزى جۇمىس ىستەپ كەلدى. تاياۋ جىلدارى الەم يننوۆاتسيا بويىنشا 3 توپقا بولىنەدى. ارينە، بىزدە ءبىرىنشى توپقا كىرۋدى قالايمىز. بۇل ىستە اۋتسايدەرلەر از بولمايدى. ەگەر ءبىز قازىردەن باستاپ جاقسى جۇمىس ىستەسەك، قازاقستاننىڭ ءبىرىنشى توپقا كىرۋگە مۇمكىندىگى بار»، - دەدى ن. نازاربايەۆ.
«ءبىرىنشى توپقا كىرۋ ءۇشىن قازىر بىزگە يننوۆاتسيالىق دامۋدا ءوز بازامىزدى جاساۋىمىز قاجەت. بۇل سالادا ەڭ الدىمەن يننوۆاتورلاردى دايىنداۋىمىز كەرەك. كاسىبي مامان دايىنداۋ ءبىزدىڭ نەگىزگى مىندەتىمىز بولۋعا ءتيىس»، - دەپ اتاپ ايتقان بولاتىن ەلباسى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ يننوۆاتسيا سالاسىنا ايىرىقشا ءمان بەرۋىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. بۇگىنگىدەي ۇشقان قۇستىڭ قاناتىمەن جارىسقان زاماندا، ءوزىمىزدىڭ باسەكەگە قابلەتتىلىگىمىزدى ارتتىرۋ ءۇشىن ايتىپ وتىر. دامىعان ەلدەردىڭ جاڭاشىلدىققا تالپىنعان ۇدەرىسىنەن ارتتا قالماۋعا شاقىرۋدا.
ءوز سالاسىنىڭ مىقتى مامانى بولىپ، حالىقتىڭ جوعىن جوقتاۋ كەيبىرەۋلەر ءۇشىن كۇلكىلى اڭگىمە بولۋى مۇمكىن. باتىستاعى كەيبىر ەلدەر يننوۆاتسيالىق دامۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋدە. ءسوزىمىز ءدالدى بولۋ ءۇشىن تومەندەگى دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتىڭىز. ءبىز بۇنى ءوز-ءوزىمىزدى كەم، قور ساناعاندىقتان ەمەس، ازاماتتار ءبىلسىن، قاپەرىنە وسى ءبىر مۇمكىن جايتتاردى الا ءجۇرسىن دەگەن ىزگى ويمەن، تولىقىراق توقتالىپ وتىرمىز.
اعىلشىن ءمينيسترىنىڭ ماقساتى
ەۋروپاداعى دامىعان ەلدەر جاراتىلىس دۇنيەسىنىڭ مۇلدەم باسقا قۇپياسىنا قازىرگى ۋاقىتتا كوز سالىپ ۇلگەرۋدە. كوز سالدى دەگەن ءسوز، جاقىندا سوعان قول سالامىز دەگەنى. تاياۋدا انگليانىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيا ءمينيسترى پول درەيسون اعىلشىن جاستارىنا مىنا قاعيدانى، زاڭدىلىقتى تۇسىنەتىن ۋاقىت الدەقاشان جەتكەنىن ايتىپ دابىل قاقتى.
ياعني، كەشەگى كۇنى بىزگە تەك قيال-عاجايىپتاي بولىپ ەلەستەيتىن دۇنيەلەر بۇگىن مىنە ناعىز اقيقات ومىرگە اينالىپ كەلەدى. ارينە، ءمينيستردىڭ بۇل ءۋاجى كوپكە تانىس. ءبىراق، ونىڭ بولىپ وتكەن جەتىستىكتەن گورى، الدا بولار تاڭعاجايىپتاردى مەڭزەپ تۇرعانىن تۇسىنگەنىمىز دۇرىس سەكىلدى. درەيسون مىرزا بريتانيالىق جاستاردى ۇزاق بولاشاققا باعىتتاپ تۇر. ونىڭ سەبەبى اعىلشىن عالىمدارىنىڭ وزگەشە وي-جوسپارىندا جاتىر...
ۇلى بريتانيا عالىمدارى نەگە كوز تىگۋدە؟
ولاردىڭ پايىمىنشا، ХХІ عاسىرداعى سۋپەر بولاشاققا يە ماماندىقتار قازاقى ۇعىممەن ايتقاندا بۋى بۇرقىراعان، اقاۋسىز ادام اعزالارىن ءوسىرىپ-وندىرۋگە تىكەلەي بايلانىستى بولادى. بۇل، ءتىپتى، ونداعان ماماندىقتىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن بۇكىل ءبىر يندۋستريانىڭ دامۋىن جۇزەگە اسىرادى. ماسەلەن، جاڭا اعزانى جاسايتىندار، ونى ساقتايتىن ماماندار، ساتۋ جونىندەگى مەنەدجەرلەر، اعزانى ءوندىرىپ، ونى ادام دەنەسىنە قوندىراتىن حيرۋرگتەر دەگەن سەكىلدى... عالىمدار بۇنداي ماماندىق يەلەرىنىڭ تابىس كولەمى العاشقى جىلدارى ادام سەنبەس بولاتىندىعىن بولجاپ وتىر.
سۋپەر بولاشاققا يە ماماندىقتاردىڭ اتاۋى قالاي؟
بريتانيالىقتار ХХІ عاسىرداعى سۋپەر ماماندىقتاردىڭ قازىرشە 14 ءتۇرىن جاريالاپ وتىر. ءبىز سولاردىڭ بىرنەشەۋىنە توقتالا كەتەيىك:
نانومەديك. بۇل ماماندىق جوعارى دەڭگەيلى دياگنوستيكالىق قۇرىلعىلار مەن ادام ءومىرىن ۇزارتاتىن حيميالىق زاتتاردى پايدالانۋعا قاجەت. وسىنداي قۇرىلعىلاردىڭ دياگنوستيكالىق قىزمەتى مەن تەحنيكالىق جاقتان قولداۋىن ۇنەمى قامتاماسىز ەتۋ نانومەديكتەردەن قول ۇزە المايدى. فەرمەر - گەندىك ينجەنەر. جاقىن بولاشاقتا تابيعي ازىق-تۇلىك جەرشارى تۇرعىندارىنا جەتپەيتىنى بەلگىلى.
سوندىقتان دا ونىڭ ورنىن گەنەتيكالىق موديفيكاتسيالانعان تاعامدار اۋىستىرادى. ال، ارناۋلى فەرمالاردا ادامعا قاجەتتى گەندەر مەن وزگەرىسكە ۇشىراعان سيىر، قوي نەمەسە باسقا دا ءۇي جانۋارلارى وسىرىلەتىن بولادى. ماماندىق سول ءۇشىن كەرەك.
ەستە ساقتاۋ قۋاتىن ۇلعايتۋ مامانى. بۇل ماماندىقتارعا وسى عاسىردىڭ 20 - جىلدارىندا قاجەتتىلىك تۋىندايدى. اقپارات كولەمىنىڭ شەتكەن تىس كوبەيۋى اسەرىنەن ادامداردىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتىن جاساندى جولمەن ارتتىراتىن مەديكتەر مەن تەحنولوگتار پايدا بولادى.
كليمات قورعاۋشى ينجەنەر. ولار كۇننەن قالقالانۋ مەن ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەردىڭ ءتۇسۋىن، الەمدىك مۇحيت مۇزدارىنىڭ ەرۋىن تەجەۋ تەحنولوگيالارىن ازىرلەيتىن بولادى. بۇل البەتتە ناعىز قاجەت ماماندىقتاردىڭ بىرىنە اينالماق.
كوسموس ۇشقىشتارى مەن گيدتەر جانە ساۋلەتشىلەر. ەندى 1000 جىلدان كەيىن كوسموسقا كورشى اۋىلعا قىدىرعانداي بارا بەرەمىز. سول كەزدە كوسموستىق فلوت پايدا بولادى. ال، جاستار ۇشقىش جانە ستيۋاردەسسا بولىپ قىزمەت ىستەيدى. كەيىنىرەك كوسموس ساۋلەتشىلەرى پايدا بولادى.
باسقا ماماندىقتار
بۇدان وزگە دە ءومىردى ۇزارتۋ ينجەنەرى، تەلەگيد، ەتيكا كوميسسارى، ەپيدەميولوگيالىق پوليتسيا، ۆيرتۋالدى ادۆوكات، الەۋمەتتىك ۇيلەستىرۋشى قىزمەتكەر، اسپانداعى فەرمەر، كليمات ساقشىسى، بالامالى ترانسپورت جاساۋشى سەكىلدى ماماندىقتاردىڭ ءتىزىمى بار. ءار قايسىسىنىڭ ءوز مىندەتى انىق.
ءوزىمىز تۋرالى
جاعداي تۇسىنىكتى. قاشاندا ارعى جاعى ۇلكەن مانساپتى، بولماسا شىلقىعان بايلىقتى كوزدەگەن «بلاتنوي» ماماندىقتارعا ۇمتىلامىز. سونىڭ وقۋىنا ات تەرلەتىپ جاتامىز. ال، ءبىز ول وقۋدى اياقتاپ، جۇمىس تابا الماي ۇيدە جاتقاندا، باسقالار سەنىڭ كومپيۋتەرىڭدى، كىرجۋعىش ماشيناڭ مەن تەلەديدارىڭدى، بۇكىل تەحنيكاڭدى جوندەپ بەرىپ، بار-جوق اقشاڭدى سىپىرىپ الىپ كەتىپ جاتادى. سودان كەيىن جاستار اعىلشىندار ايتقان الگى ماماندىقتاردى قويىپ، شيكى مۇنايدى وندىرەتىن كاسىپورىنداردىڭ دا ەسىگىنەن قاراي الماي جۇرگەن جايىمىز كەزدەسىپ جاتادى. سوندا ءبىز قازىرگى قولدا باردى كادەگە جاراتىپ، زامانىمىزعا ساي ماماندىقتىڭ ءوزىن يگەرە الماي جۇرگەندە بولاشاق تۋرالى قاشان ويلانامىز؟!
ءتۇيىن
قازاق اتامىز اۋەلگى زاماننان قۇزعىن، قۇماي دەگەن قۇستاردى ۇناتا بەرمەيدى. ويتكەنى ولار وزدەرىنىڭ ءتىرى اڭ اۋلاۋعا ءالى جەتپەگەسىن، باسقادان قالعان ازىقتى اڭدىپ، ولەكسە مەن جەمتىكتى تالعاجاۋ ەتەدى. وسىنداي وزگەنىڭ جاساعان دايىن ەڭبەگىن پايدالانىپ ءومىر كەشۋ ادام بالاسىنا، ناقتىراق ايتقاندا اقىلدى ادامعا جات قىلىق بولسا كەرەك. ءبىزدىڭ كۇيىمىز دە سول سەكىلدى بولىپ قالماس ءۇشىن عىلىمنىڭ دامۋىنا ەرەكشە كۇش سالۋىمىز كەرەك. بىزدە ەلباسى دارىپتەپ وتىرعان عىلىمي- يننوۆاتسياعا ۇمتىلۋ بار. ءبىراق، ول ءبارىمىزدىڭ قۇلاعىمىزعا جەتكەنىمەن ارى قاراي ساناعا سىڭگەن جوق. ءسوزدىڭ شىنىن ايتساق، ءبىزدىڭ قوعام ءدال ءقازىر وتپەلى كەزەڭدە تۇرعاندىقتان، بۇلاي بولۋى دا زاڭدىلىق شىعار. دەگەنمەن جول الىس دەپ كەرى قايتپاس بولار. جاڭالىقتىڭ، عىلىمنىڭ ءبارىن ساتىپ الا بەرگەننەن، ساتىپ بەرۋ مەن ءوزىمىز جاساۋ اسا ماڭىزدى. ونى الەمدىك تاجىريبە دالەلدەگەن.
بەيسەن سۇلتان ۇلى
