جاپونيا قازاقستاندى اتوم ەنەرگياسىن قاۋىپسىز كادەگە جاراتىپ، دامىتا الاتىن ورتا ازياداعى جالعىز سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرادى - ح. كاياما
وسى مارتەبەلى مەيماننىڭ ساپارى قارساڭىندا جوعارىدا اتالعان ۆەدومستۆوعا قاراستى تابيعي رەسۋرستار جانە ەنەرگيا اگەنتتىگى اتوم ەنەرگياسى بويىنشا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى حيروبۋمي كاياما قازاقپارات تىلشىسىنە ەكسكليۋزيۆتى سۇحبات بەرگەن بولاتىن. اڭگىمە بارىسىندا اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى سالاسىنداعى ەكى ەلدىڭ ءوزارا ءىس- قيمىلدارىنىڭ بولاشاعى باستى تاقىرىپقا اينالدى.
- كاياما- سان، جاپوندىق اتوم تەحنولوگيالارىنىڭ باسقا شەتەلدىك بالامالاردان باستى ارتىقشىلىعى نەدە؟
- جاپونيا تري- مايل- ايلەند (ا ق ش) جانە چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانسالارىندا ورىن العان اپاتتاردىڭ قايعىلى تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ، اتوم سالاسىندا وزىندىك تەحنولوگيا قالىپتاستىردى. بىرىنشىدەن، جاپوندىق ينجينيرينگتىڭ نەگىزگى ەرەكشەلىگى بارلىق جوسپارلانعان جۇمىستاردىڭ دەر ۋاقىتىندا ورىندالۋىندا بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن، جاپونيا ساپاسى جوعارى ماتەريالداردان يادرولىق رەاكتور كورپۋسىن دايىنداۋ ساپاسى بويىنشا كوشباسشىعا اينالدى. سوندىقتان دا اتوم ەنەرگياسىن وندىرەتىن كورەيا، فرانتسيا، رەسەي جانە باسقا دا ەلدەر اتالعان كومپونەنتتى ناقتى بىزدەن ساتىپ الادى. ۇشىنشىدەن، جاپوندىق كومپانيالار ا ق ش- پەن وداقتاستىقتىڭ نەگىزىندە بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋدا مول تاجىريبە جيناقتاعان. ماسەلەن، «Toshiba» امەريكاندىق «WestinghouseElectricCompanyمەن» ، ال «Hitachى» «GeneralElectric» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ، 100 دەن استام اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالدى. جاپونيا مەن قازاقستاننىڭ بەيبىت اتومدى پايدالانۋداعى ىنتىماقتاستىعى تۇرعىسىنان ايتار بولسام، ەكى ەل دە يادرولىق سىناقتان (جاپونيا - حيروسيما مەن ناگاساكي، ال قازاقستان - سەمەي يادرولىق پوليگونى) زارداپ شەككەنى راس. ءبىزدىڭ مەملەكەتتەرىمىز يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ىسىندە الەمدەگى كوشباسشىلار قاتارىندا. ءدال سول سەبەپتى بىزدەر ەش الاڭداماستان ەلىمىزدەگى بارلىق تەحنولوگيالار مەن قۇپيالارىمىزدى بەرە الامىز. ياعني، ولاردىڭ باسقا ماقساتتارعا پايدالانىلمايتىندىعىنا ەش الاڭدايتىن رەتىمىز جوق. بۇل وتە ماڭىزدى. ەسكەرە كەتەرلىگى، قازاقستاندا اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ ءۇشىن، ونىڭ ىشىندە جاپونيامەن دە بىرلەسىپ دايىنداۋمەن اينالىساتىن ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق بار. قازاقستان جاپوندىق تەحنولوگيامەن اتوم ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسىنا قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن بولسا، وندا ءبىز بۇل جوبانى ناقتى ومىردە جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا «فۋكۋسيما» اەس- تەگى اپاتتان كەيىن جيناقتاعان تاجىريبەمىزبەن بولىسەمىز. ياعني، ستانسا بارىنشا قاۋىپسىز بولا تۇسەدى.
- قازاقستاندا ا ە س قۇرىلىسى اياسىندا توكيو استاناعا قانداي ناقتى شارتتار قويا الادى؟
- مەن قازاقستانعا مۇنان ارعى كەزەڭدە دە بىزدەردىڭ قازاقستاندىق قامتۋ سيپاتىنا يە بولا الاتىن تەحنولوگيالاردى بەرە الاتىندىعىمىزعا نازار اۋدارتقىم كەلەدى. ەگەر جاپونيا اەس قۇرىلىسى سالاسىنداعى قازاقستاننىڭ سەرىكتەسى رەتىندە ىرىكتەلىپ الىناتىن بولسا، وندا بۇل جايت وزىمەن بىرگە جاپسارلاس تەحنولوگيالاردى، ماماندار مەن كومپانيالاردى جانە باسقا دا مۇمكىنشىلىكتەردىڭ كەڭ اۋقىمدى تاسقىنىن وزىنە تارتا الار ەدى. ءىس جۇزىندە بۇل مەملەكەتارالىق ءوزارا ءىس- قيمىلدىڭ جاڭا كەزەڭى رەتىندە باستاپقى نۇكتە بولا الاتىندىعى ايقىن. بىزدەر ءۇشىن اتوم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق ءوزارا سەنىم تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا، ناقتى كورسەتكىش سانالاتىندىعى انىق. سوندىقتان دا ا ە س قۇرىلىسىنا قاتىستى ورىن الاتىن العاشقى قادام جاپوندىق بيزنەس ءۇشىن قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ باسقا دا سالالارىندا تابىستى جۇمىس ىستەۋگە بەرىلەتىن بەلگى بولار ەدى. ۇزاق مەرزىمدى كەلەشەكتە بۇل قازاقستان مەن جاپونيا اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق سالالارىنا ناقتى تيىمدىلىكتىڭ كورىنىس تابۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز.
- دەمەك، توكيو استانامەن اراداعى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى بارىنشا جانداندىرۋ قاجەتتىگىن ءتۇسىندى دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى دەپ ايتۋعا بولادى عوي؟
- ءيا، سولاي دەپ تە ايتۋعا بولادى. مەن تاعى ءبىر مارتە باسا ايتا وتىرىپ، جاپون بيزنەسىنىڭ تۇبەگەيلى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرىن تۇسىندىرگىم كەلەدى. ءبىز سەرىكتەستەر اراسىنداعى ءوزارا سەنىمگە باسا نازار اۋدارامىز. ءبىزدىڭ سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە ا ە س قۇرىلىسىنا قاتىسۋعا تانىتىپ وتىرعان نيەتىمىزدىڭ ءوزى جاپونيانىڭ قازاقستانعا دەگەن زور سەنىمىنە ناقتى دالەل بولا الادى. «ءسولىن سىعىپ الىپ، ەلدى تاستاپ شىعۋعا بەيىم تۇرۋعا» ۇمتىلاتىن باسقا شەتەلدىك بيزنەس وكىلدەرىنەن ايىرماشىلىعىمىز، ءبىز ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستان ءۇشىن تابىستى بولاتىن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا باسا نازار اۋدارامىز. بۇعان قوسا، ءدال وسى نيەتىمىزدىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ جاپونياعا، ءبىزدىڭ حالقىمىزعا سەنىمىنىڭ ارتا تۇسكەندىگىن شىن نيەتىمىزبەن قالايمىز. ايتا كەتەرلىگى، ورتاشا الىپ قاراعاندا، ا ە س- تى پايدالانۋدىڭ ەڭ تومەنگى شەكتى مەرزىمى 40 جىلدى قۇرايدى. ءبىز فۋكۋسيمادا ورىن العان تراگەديانىڭ جەر شارىنىڭ باسقا وڭىرىندە قايتالانۋىن قالامايمىز.
- «فۋكۋسيما-1» اتوم ەلەكتر ستانساسىندا ورىن العان اپات بارشا ادامزاتتى الاڭداتقانى راس. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدەردىڭ دە اتوم ەلەكتر ستانساسى قۇرىلىسىنا دەن قويىپ وتىرعانىمىزدى ەسكەرسەك، سىزدەن فۋكۋسيمانىڭ قازىرگى جاي- كۇيىن سۇراۋىم ايىپ بولماس؟ !
- ءبىراز ۋاقىتتان بەرى ءبىز اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالقىنداتۋ بويىنشا تۇراقتىلىققا قول جەتكىزدىك. ەكىتالاي كۇننىڭ باسىمىزعا دۋشار بولىپ، رادياتسيانىڭ سىرتقا تارالۋ قاۋپى سەيىلگەن. دەگەنمەن، بىزدەردە جالعىز عانا ماسەلە قالىپ وتىر. ياعني، ستانساعا تاقاۋ تۇستان وتەتىن بۇلاق سۋلارىن باقىلاۋعا الۋ قيىندىق تۋىنداتىپ وتىر. ءبىز سۋدىڭ لاستانۋىنا جول بەرمەۋ ءۇشىن كەشەندى شارالاردى قولعا الۋدامىز.
- جاپونيا وڭىردەگى ەلدەرمەن اتوم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ءۇشىن قانداي جوسپارلار تۇزۋدە؟
- ءبىز قازاقستاندى اتوم ەنەرگياسىن قاۋىپسىز كادەگە جاراتىپ، دامىتا الاتىن ورتا ازياداعى جالعىز سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە قاراستىرامىز.
- ءسىزدىڭ كوزقاراسىڭىزشا، قازاقستاندا جەكە ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ قۇرىلۋى ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ەكىجاقتى ەنەرگەتيكالىق ىنتىماقتاستىققا قانشالىقتى ءوز اسەرىن تيگىزۋى ىقيمال؟
- ءبىز سىزدەردىڭ بۇل قادامدارىڭىزعا قولداۋ بىلدىرەمىز. مۇنداي قۋاتتى مينيسترلىكتىڭ قۇرىلۋى ەل باسشىلىعىنىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىن دامىتۋعا كەشەندى تۇردە قادام باسقاندىعىن ايقىنداي تۇسەدى. ال ونىڭ باسشىلىق قىزمەتىنە ۇزاق ۋاقىتتان بەرى «قازاتومونەركاسىپ» ۇ ا ك» ا ق- ىنا باسقارعان ۆلاديمير شكولنيكتىڭ تاعايىندالۋى قازاقستاننىڭ اتوم سالاسىنا زور نازار اۋدارىپ وتىرعاندىعىن بىلدىرسە كەرەك. ەرتەڭ جاپونيانىڭ ەكونوميكا، ساۋدا جانە ونەركاسىپ ءمينيسترى ت. موتەگي ق ر پرەمەر- ءمينيسترى كارىم ماسىموۆپەن، ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ۆ. شكولنيكپەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدى جوسپارلاۋدا. ءبىز بۇل كەلىسسوزدەر تابىستى ءوتىپ، ەلدەرىمىز اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ودان ارى نىعايا تۇسۋىنە تۇرتكى بولاتىندىعىنا زور سەنىم ارتامىز.
- كاياما- سان، اتوم سالاسىنداعى كەلىسىمدەر ستراتەگيالىق سيپاتقا يە جانە سايكەسىنشە، جوعارى دەڭگەيدە جاسالادى. جاپونيا پرەمەر- ءمينيسترى سيندزو ابەنىڭ قازاقستانعا ساپارى كۇتىلۋدە مە؟
- مەنىڭ بۇل ساۋالعا جاۋاپ بەرەتىن وكىلەتتىلىگىم جوق. الايدا ايتايىن دەگەنىم، ءبىزدىڭ ۆەدومستۆو اي سايىن پرەمەر- مينيستر سيندزو ابەگە قازاقستانعا كەلۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى بايانداپ تۇرادى. سيندزو ابە مەن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كوپجاقتى فورۋمدار مەن سامميتتەر الاڭىندا ەكى رەت كەزدەسكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. باسقا ەلدەردىڭ باسشىلىعىمەن سالىستىرعاندا، بۇل بارىنشا ءجيى كورسەتكىش (باسقالارىمەن ءبىر مارتە كەزدەسكەن بولاتىن) - بۇل دا رەسمي ساپارمەن كەلۋدىڭ ۋاقىتى كەلگەندىگىن ايعاقتايتىن جايت.
- قازاقستاننان العان اسەرىڭىز جايىندا بولىسسەڭىز؟
- قازاقستان - ەڭ سۇيىكتى ەلدەرىمنىڭ ءبىرى. مەن سىزدەردىڭ مەملەكەتتەرىڭىزبەن شەتەلدىك بايلانىستار توبىن باسقارعاندىقتان، 2006 - جىلى جاپونيا پرەمەر- ءمينيسترى دزيۋنيتيرو كويدزۋمي كەلگەننەن باستاپ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ون جىلدان استام ۋاقىت بويى ءجيى ساپارلاپ تۇرامىن. العاشقى جوبالار ۋران كەنىن وندىرۋمەن بايلانىستى بولدى جانە دە قازىرگى تاڭدا اتوم ەلەكتر ستانساسى (ا ە س) قۇرىلىسى تۋرالى ماسەلەنىڭ قوزعالىپ وتىرعانىن ەرەكشە قۋانىشپەن اتاپ وتكىم كەلەدى.
مەن الماتىدا ۋاقىتىمدى قىزىقتى وتكىزدىم، شىمكەنتتە، استانادا بولدىم. مەنى سىزدەردىڭ استانالارىڭىزدىڭ قۇرىلىس قارقىنى تاڭ قالدىرادى. ەسىل جاعاسىنداعى ساياباقتار جاپونيانى ەسىمە تۇسىرەدى.
- ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، ەكى ەل حالقىن ورتاقتاستىراتىن نە نارسە؟
- مەن قازاقتارمەن كەزدەسكەندە، ءوز تۋعان قالام وكايامادا جۇرگەندەي بولامىن، ءبىزدىڭ سىرتقى كەلبەتىمىز وتە ۇقساس (كۇلىپ) .
اراعا كوپ جىلدار سالىپ دوستاردىڭ ءبىر- بىرىمەن جىلى جۇزدەسۋىنىڭ وزىندە ۇقساستىق بار. ءسىزدىڭ ۇكىمەتتەگى كەيبىر وكىلدەرمەن كەزدەسىپ قالعاندا، قازاق پەن جاپوندىقتىڭ د ن ق- دا ۇقساستىق بارىن تىلگە تيەك ەتىپ جاتامىن. ماعان قازاقتىڭ ءمانتىسى مەن پالاۋى ۇنايدى، بۇلار جاپونيادا دا تۋرا سولاي اتالادى. مەن شىنىمەن دە ءبىزدىڭ حالىقتاردىڭ ءتۇبى ءبىر ەكەنىن سەزەمىن.
- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
اۆتور: مارلان جيەمباي
