اباي فيزيكاسىنا قايتا ورالساق
ال مەن يادرولىق فيزيكا مامانى رەتىندە اباي شىعارمالارىنداعى فيزيكالىق قۇبىلىستار جونىندە ايتقالى وتىرمىن.
بۇل ماقالاعا تۇرتكى بولعان نارسە: مەن پەتەربور قالاسىندا پۋشكين كىتاپحاناسىندا «پريرودا» جۋرنالىن اقتارىپ وتىرىپ، ورىس اكادەميگى، فيزيك-عالىم -تيۋتچيەۆ ولەڭىندەگى فيزيكالىق قۇبىلىستاردى ءدال سۋرەتتەگەنىن ءتۇسىندىرىپ، تامسانا جازعان ماقالاسىن وقىعاننان كەيىن بولدى.
ماسەلەنىڭ ءمانىسى مىنادا: تيۋتچيەۆتىڭ «قىس» دەگەن ولەڭىندە وزەندە مۇز جارىلىسىنىڭ قۇبىلىسىن سيپاتتايدى. ءبىر جارىلىستىڭ دىبىسى ءۇش رەت ەستىلەدى. سەبەبى، ول قاتتى دەنە مۇزدا، سۇيىق سۋدا جانە اۋادا تارالىپ، ءۇش ءتۇرلى جىلدامدىقتاعى دىبىستى ەستيمىز. شىنىندا، نازىك ليريك اقىن تابيعات قۇبىلىسىن ءدال سۋرەتتەي بىلگەن. فيزيكاسى ءدال.
ماقالانى وقىپ وتىرىپ، مەن بىردەن اباي ولەڭىن ەسىمە الدىم.
«جەلسىز تۇندە جارىق اي،
ساۋلەسى سۋدا دىرىلدەپ.
اۋىلدىڭ جانى تەرەڭ ساي،
تاسىعان وزەن گۇرىلدەپ... - دەيدى اباي.
قازاق «جەل تۇرماسا ءشوپتىڭ باسى قيمىلدامايدى» دەيدى. بۇل - شىنىنا كەلسەك، نيۋتوننىڭ ەكىنشى زاڭىنىڭ باسقاشا، تەرەڭ تۇسىندىرمەسى. ال اباي ولەڭىندە «جەلسىز ءتۇن» دەيمىز دە ارتىنشا، «ساۋلەسى سۋدا دىرىلدەپ» دەلىنىپ تۇر. جەلسىز ءتۇن بولسا، ول قالاي دىرىلدەپ تۇر دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ونىڭ دىرىلدەيتىن سەبەبى، سۋ بەتىنىڭ تەربەلىسى وتە نازىك ينتەرفەرەنسيا قۇبىلىسىمەن تۇسىندىرىلەدى.
ول تۋرالى كەزىندە «زەردە» جۋرنالىندا اتى شۋلى «اباي فيزيك بولعان با؟» دەگەن اتى وزگەرتىلىپ باسىلعان ماقالامدا ايتقان بولاتىنمىن. فيزيكتەر تاراپىنان سىنعا دا ۇشىراعان ەدىم. اقىرى دالەلدەپ شىعىپ، ول ماقالام «اباي ەنتسيكلوپەدياسىنا» ەنىپ، ەنتسيكلوپەديا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ، ۇلكەن شۋ باسىلعان-دى. ءبىراق كەيىننەن دە دەپۋتات دەڭگەيىندەگى ازاماتتاردىڭ «جەتپەگەنى ابايدى فيزيك قىلۋ ما؟» دەگەن قىڭقىل سوزدەرىن ەستىپ قالىپ ءجۇرمىن.
ءبىراق مەن بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەرىمدى توقتاتپاي، كەرىسىنشە، ونى دامىتا ءتۇسىپ، اباي شىعارمالارىنداعى فيزيكالىق قۇبىلىستاردى تەرەڭ زەرتتەپ، ابايدىڭ زاڭدى شاكىرتى شاكارىمنىڭ «ءۇش انىعى» ارقىلى تولىقتىرىپ، ونىڭ جاڭا قىرلارىن اشا ءتۇستىم.
ابايدىڭ جيىرما جەتىنشى قارا ءسوزىن الىڭىزشى. مەن استرونوميا پانىندە «الەم قۇرىلىسىن» زەرتتەۋ ماسەلەسىندە تەك ابايدىڭ عالامدى سۋرەتتەگەن مىنا ءسوزىن كەلتىرەمىن.
«بۇل عالامدى كوردىڭ، ولشەۋىنە اقىلىڭ جەتپەيدى، كەلىستى كورىمدىگىنە ءھام قانداي لايىقتى جاراستىقتى زاكونىمەن جاراتىلىپ، ونىڭ ەشبىرىنىڭ بۇزىلمايتۇعىنىن كورەسىڭ. بۇلاردىڭ بارىنە تاڭعاجايىپ قالاسىڭ ءھام اقىلىڭ جەتپەيدى، وسىلاردىڭ ءبارى دە كەز كەلگەندىكپەن ءبىر نارسەدەن جارالعان با، ياكي بۇلاردىڭ يەسى ءبىر ولشەۋسىز ۇلى اقىل ما؟ ەگەر اقىلمەنەن بولماسا، بۇلايشا بۇل ەسەبىنە، ولشەۋىنە وي جەتپەيتۇعىن دۇنيە ءاربىر ءتۇرلى كەرەككە بولا جاراتىلىپ ءھام ءبىر-بىرىنە سەبەپپەن بايلانىستىرىلىپ، پەندەنىڭ اقىلىنا ولشەۋ بەرمەيتۇعىن مىقتى كوركەم زاكونگە قاراتىلىپ جاراتىلدى»، - دەيدى.
ابايدىڭ وسى ءسوزى تۇنىپ تۇرعان فيلوسوفيالىق، فيزيكالىق ناقتى تۇجىرىم. الەمتانۋدىڭ ناقتى سۋرەتتەمەسى كەلتىرىلگەن.
وسى مىسالدى «مەحانيكانىڭ نەگىزگى ەسەپتەرى» وقۋلىعىما ەنگىزىپ، فيزيكانىڭ «الەمنىڭ ءبىر تۇتاستىعى» ءبولىمىن اباي فيزيكاسىمەن تولىقتىرعان بولاتىنمىن.
ەندى مەنى تولعاندىرىپ وتىرعان ماسەلە: اباي شىعارمالارىن ورىس ءتىلدى قازاقتارىمىزدىڭ تۇسىنبەۋىندە. ول ءۇشىن ابايدى اۋدارۋ كەرەك. ءدال اۋدارۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىراق اباي اۋدارماسىن ءدال بەرۋگە تىرىسۋ بار ەمەس پە. ورىس تىلىندەگى بۇكىل اۋدارماسىن قاراپ شىقتىم. اسىرەسە، «سەگىز اياق» ولەڭىنىڭ اۋدارماسى كوڭىلگە قونىمسىز. سوندىقتان «سەگىز اياقتى» ورىس تىلىنە ءوز تۇسىنىگىممەن اۋدارىپ، ولجاس سۇلەيمەنوۆ اعامنىڭ مەرەيتويىندا تارتۋ ەتكەن بولاتىنمىن...
ۋاقىت كەلە وقىرماندارعا دا جەتەر.
ال ەندى اباي شىعارمالارىنداعى فيزيكالىق قۇبىلىستار تاقىرىبىنا قايتا ورالار بولساق، بۇل ءالى دە اشىلماي جاتقان تۇسى بار دۇنيە. ونى مەن جيىرما ءبىرىنشى عاسىردىڭ فيزيك-تەورەتيگى، عىلىم كانديداتى، دوكتورانت رەتىندە ايتىپ وتىرمىن.
اباي ءىلىمى - مۇحيت. ال اباي فيزيكاسى سول مۇحيتتىڭ ءبىر قاسىق سۋى عانا.
بۇل باعىتتاعى ىزدەنىستەر ءالى دە تالاي تارتىستاردىڭ سەبەپكەرى بولاتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى يسرايل ساپاربايەۆ اعامىز جازعانداي:
.. .شىعار-اۋ ءالى تالاي الدىمىزدان،
ءبىز تۇگىل ۋاقىتتان وزعان اباي.
كامال رامانقۇل، «ۇركەر» عىلىمي-ەندىرۋ ورتالىعىنىڭ پرەزيدەنتى.
«قازاق ادەبيەتى»
