ورىس سپورتشىلارىنىڭ نانىن تارتىپ العان عۇسمان
بۇگىنگى جاستاردا «عۇسمان قوسانوۆ نەسىمەن ۇلتتىڭ ەسىندە قالدى؟» دەگەن ساۋال تۋىنداۋى مۇمكىن.
ءسوزدىڭ شىنى كەرەك، قازاقستان جەڭىل اتلەتيكا مەكتەبىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە دەسەك تە، كوپ جىل بويى حالىقارالىق ارەنالاردا ەل نامىسىن وزگە ۇلت وكىلدەرى قورعاپ كەلدى.
ونىڭ ۇستىنە، قوعامدا «قازاق جۇگىرۋگە ەمەس، كۇرەسۋگە بەيىم حالىق» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان بولاتىن.
مىنە، عۇسمان قوسانوۆ - وسى ۇعىمدى تۇبەگەيلى تەرىسكە شىعارعان اياۋلى ازاماتتارىمىزدىڭ ءبىرى.
اتاقتى جەلاياقتىڭ تۋعان قارىنداسى ناعيما اپايدىڭ قولجازبا دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، ولاردىڭ اكەسى سيتتىق ىقىلاس ۇلى سوعىس باستالىسىمەن 1941 - جىلى ءوز ەركىمەن مايدانعا كەتكەندە، انالارى ءبيبىنۇر قاتتى ناۋقاستانىپ، 1942 - جىلى قايتىس بولادى دا، بار اۋىرتپالىق عۇسماننىڭ ناعاشى اجەسى كاكىمنىڭ موينىنا تۇسەدى.
1943 - جىلى سيتتىق ىقىلاس ۇلى اۋىر جاراقاتتانىپ ەلگە ورالادى. ارتىنشا كولحوزدا بريگادير بولىپ ەڭبەككە ارالاسادى. عۇسماننىڭ ءوزى تۋرالى جازعان «جەڭىسكە جول» اۆتوبيوگرافيالىق كىتابىندا مىناداي جولدار بار: «اتىڭ وشكىر سوعىس مەنىڭ جانە قۇرداس-تۇستاستارىمنىڭ ەڭ قىمبات قازىناسى - بالالىق بال داۋرەنىمىزدى تارتىپ الدى. ءبىز تاڭدى تاڭعا ۇرىپ، ەگىستىكتەن ماساق تەرەتىن ەدىك. بۇل اۋىر تۇرمىس ءبىزدى شىنىقتىردى...».
عۇسماندى كوزى كورگەندەردىڭ ايتۋىنشا، ول كىسىنىڭ ءبىرىنشى جاتتىقتىرۋشىسى اكەسى سيتتىق بولىپتى. اكەسى عۇسمانعا ارقاندى ۇستاتىپ، ءوزى اتپەن جەلىپ، ال ۇلى قاسىندا جۇگىرىپ وتىرادى ەكەن.
ناعيما اپانىڭ ەستەلىگىنە ورالساق، «ءبارىمىز يزاتوللا اۋىلىنداعى جەتى جىلدىق قازاق مەكتەبىنەن ءبىلىم الدىق. عۇسمان اعامىز وتە ەلگەزەك ەدى، ءارى سپورتقا ەرەكشە دەن قوياتىن. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە سپورتپەن شۇعىلدانىپ، نوۆوپوكروۆكا اۋىلىندا وتەتىن مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ سپارتاكياداسىندا جۇگىرۋدەن ۇنەمى ءبىرىنشى ورىننان كورىنىپ ءجۇردى»، - دەيدى.
ءبىز عۇسمانمەن قۇداندالى بولىپ كەلەتىن، ءارى بالا كەزىندەگى دوسى سەمەيحان بالىقبايەۆ اقساقالدان دا اتاقتى سپورتشى تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەرگە قانىعا الدىق. سەمەيحان اقساقال عۇسماننىڭ جاسىنان سپورتتى سەرىك ەتىپ، اسىرەسە جۇگىرۋدى باستى ورىنعا قويعانىن جىر قىلىپ ايتىپ بەردى.
«ءبىز بىرگە جۇگىرگەندە ونىڭ شاڭىنا ىلەسە الماي قالاتىنبىز» دەپ سوناۋ بالالىق الىس داۋرەنىن ەسكە الدى ول. ايگىلى جەلاياقتىڭ تاعى ءبىر جەرلەسى قابىش وماروۆ اقساقال قوسانوۆتىڭ ءبىر عانا جۇگىرۋمەن شەكتەلمەي، فۋتبول، ۆولەيبول، باسكەتبولدى تاماشا ويناي بىلگەنىن العا تارتتى.
ات ارباعا وتىرىپ الىپ، جول بويى ءان سالىپ، سول كەزدەگى جاڭا سەمەي اۋدانىنىڭ ورتالىعى بولعان نوۆوپوكروۆكاعا (جۇراعا) 1 جانە 9 - مامىرداعى سپورت جارىستارىنا باراتىندارىن ەسكە الدى. وسىندا وتكەن جارىستارداعى العاشقى جەڭىس جولى عۇسماننىڭ ريم مەن توكيوعا باستار بەينە ءبىر باسپالداعى بولعانداي.
يزاتوللاداعى 7 - جىلدىق مەكتەپتى ءتامامداعان عۇسمان سەمەيدەگى №13-كاسىپتىك ۋچيليشەگە ءتۇسىپ، ونى بىتىرگەننەن كەيىن دەپودا جۇمىس ىستەپ، سول جەردەن 1954 - جىلى اسكەر قاتارىنا الىنادى. 1951 - جىلى عۇسمان شاڭعىدان 10 شاقىرىمدىق قاشىقتا سەمەي قالاسىنىڭ چەمپيونى اتانادى.
سول جىلى تەمىرجولشىلار اراسىندا وتكەن جەڭىل اتلەتيكا جارىسىندا 100 مەترگە جۇگىرۋدەن 11,7 سەكۋندتىق ناتيجە كورسەتىپ، 2-3-ورىندى ءبولىستى. تەمىرجول ۋچيليشەسىندە وقىپ جۇرگەندە عۇسمان «لوكوموتيۆ» فۋتبول كلۋبىندا ويناپ، قالا بىرىنشىلىگىنىڭ چەمپيونى دا اتانىپتى.
ازاماتتىق بورىشىن قىرىمداعى سيەۆاستوپول قالاسىندا وتەگەن عۇسمان ءوزىنىڭ سۇيىكتى قاشىقتىعى 100 مەترگە جۇگىرۋدە اسكەريلەر اراسىندا دا بولاشاعىنان زور ءۇمىت كۇتتىرەتىن اتلەت ەكەندىگىن تانىتا ءبىلدى. سپورتتى سەرىك ەتكەن قازاق ساربازى 1957 - جىلى كيەۆتە ۋكراينانىڭ چەمپيونى اتانادى.
ول كەزدە ءار وداقتاس رەسپۋبليكا جاقسى ناتيجەلەرمەن كوزگە تۇسكەن سپورتشىلاردى قولدى-اياعىن جەرگە تيگىزبەي ءىلىپ اكەتەتىن. عۇسمانعا مولداۆيا قۇدا ءتۇسىپ، اتامىز كيشنيەۆتىڭ دەنەشىنىقتىرۋ تەحنيكۋمىنا ورنالاسىپتى. ارتىنشا كسرو سپورت شەبەرى اتاعىن الىپ، ءتورت دۇركىن مولداۆيا چەمپيونى جانە كسرو چەمپيونى اتانادى، كەڭەس وداعىنىڭ وليمپيادالىق قۇراماسىنا ۇمىتكەر بولىپ قابىلدانادى. ءدال وسى كەزدە ورىس سپورتشىلارىنىڭ «ءبىزدىڭ نانىمىزدى قوس قازاق تارتىپ الدى» دەگەن عۇسمان قوسانوۆ پەن ءامين تۇياقوۆتى مەڭزەي ايتىلعان سپورت افوريزمى دۇنيەگە كەلىپتى دەسەدى.
1960 - جىلى قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇراما كومانداسىنىڭ قاتارىندا كسرو بىرىنشىلىگىندە 4x100 مەتردى 40,7 سەكۋندتا جۇگىرىپ ءوتىپ، ەل چەمپيونى اتاندى. وسىدان كەيىن عۇسمان لەونيد بارتەنيەۆ، يۋري كونوۆالوۆ جانە ەدۆين وزولينمەن بىرگە XVII جازعى وليمپيادا ويىندارىنا دايىندىعىن باستاپ كەتەدى.
ەلگە قاشان ورالدى؟
1960 - جىل. ريم. وليمپياداعا مولداۆيانىڭ وكىلى رەتىندە قاتىسسا دا، قازاقتىڭ كىم ەكەنىن سپورت الەمىنە تانىتقان قوسانوۆتىڭ ءداۋىرى بولدى بۇل. 400 مەترلىك ەستافەتانىڭ اقتىق سىنىنا ا ق ش، گ ف ر، يتاليا، ۆەنەسۋەلا جانە كسرو كوماندالارى شىقتى. وسى جارىستا قازاق ەلىنە تۇڭعىش التىنعا بەرگىسىز كۇمىس بۇيىردى.
ەلىنەن جىراقتا جۇرگەن عۇسمان مولداۆيادا مولداۆان قىزىنا ۇيلەنىپ، مارات جانە ارمان دەگەن قوس ۇل ءسۇيدى. دەگەنمەن، قالاي ايتسا دا، تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنى تارتىپ تۇرادى ەمەس پە؟! 1961 - جىلى ەلگە دەمالىسقا كەلگەن عۇسمان قونايەۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، ءوزىن قازاقستانعا الدىرۋىن وتىنەدى. دىنمۇحامەد احمەت ۇلى بۇل ىسكە بەل شەشە كىرىسىپ، عۇسماندى الماتىعا الدىرىپ، امەن تۇياقوۆ ەكەۋىنە ورتالىق ستاديونعا جاقىن جەردەن پاتەر الىپ بەرەدى.
1964 - جىلى توكيوداعى وليمپيادادا عۇسمان جالپى كوماندالىق بەسىنشى ورىندى يەلەنىپ، بۇدان كەيىن ءبىرىڭعاي جاتتىقتىرۋشىلىق جۇمىسقا كەتەدى. عۇسماننىڭ بۇل كاسىپتەگى ەڭبەگى دە باعالانىپ، ول «ەڭبەك قىزىل تۋ» وردەنىمەن جانە «ەڭبەكتەگى ەرلىگى» ءۇشىن مەدالىمەن ماراپاتتالادى. 1965 - جىلى قازاق مەملەكەتتىك دەنە تاربيەسى ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ، 1965 - جىلدان ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن بار عۇمىرىن رەسپۋبليكالىق جوعارعى سپورت شەبەرلىگى مەكتەبىمەن بايلانىستىردى.
قوسانوۆ جاتتىقتىرۋشى رەتىندە دە كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ونىڭ شاكىرتى ليۋدميلا گولومازوۆا 1968 - جىلى مەحيكو وليمپياداسىندا 100 مەتردى 11,7 سەكۋندتا جۇگىرىپ ءوتىپ، قولا مەدال يەلەندى.
امال نە، عۇسمانعا ۇلتتىق قۇرامانى ەگەمەندىك جىلدارىندا جاتتىقتىرۋعا تاعدىر جازباپتى. قازاقتىڭ اتاقتى جەلاياعى 1990 - جىلى شىلدە ايىننىڭ 19 ىندا قايتىس بولىپ، الماتىنىڭ كەڭساي زيراتىنا جەرلەندى.
بار-جوعى 53 جىل ءومىر ءسۇرىپ، ۇلتىنا اڭىز بولعان جان ءار سپورتسۇيەر قازاقتىڭ جادىسىندا ماڭگىگە بايىزداپ قالعانى ءسوزسىز.
عۇسماننىڭ سپورتتىق عۇمىرىنداعى ءبىر اتەگەن-ايى - الماتىدا «سپارتاك» سپورت قوعامىنىڭ 1962 - جىلى وتكەن بىرىنشىلىگىندە 100 مەتردى 10,2 سەكۋندتا جۇگىرىپ وتكەنىمەن جەل كۇشىن ولشەيتىن قۇرىلعى بولماۋى سالدارىنان بۇل ناتيجە كسرو رەكوردى رەتىندە دە، الەمدىك رەكوردتىڭ قايتالانۋى رەتىندە دا ەسەپكە الىنباي قالۋى ەدى.
دەسەك تە، قوسانوۆ كەڭەس سپرينتەرلەرى اراسىندا ۋكرايندىق رەدكومەن جۇپتاسىپ، اتى اڭىزعا اينالعان امەريكالىق «قارا نايزاعاي» دجەسسي وۋەنستىڭ 100 مەتردى 10,2 سەكۋندتا جۇگىرىپ وتكەن الەمدىك رەكوردىن قايتالادى دەپ ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
ناعيما سيتتىق قىزى عۇسماننىڭ 60 جىلدىعى قارساڭىندا 1995 - جىلى سەمەي قالاسىنداعى ءبىر كوشەنىڭ اتىن بەرگىزۋ ءۇشىن تالاي تابالدىرىقتى توزدىردى. اتاقتى سپورتشىعا قالانىڭ قاق ورتاسىنان كوشە بەرىلمەي، اقىرى داڭقتى سپورتشى اتىن بارناۋلسكايا دەگەن شاھار شەتىندەگى ەلەۋسىز كوشەگە بەرگەنى كەيدە وسى ءبىز ارىستارىمىزدى قادىرلەي بىلەمىز بە دەگەن ويعا دا جەتەلەيدى.
سەمەيحان بالىقبايەۆ اقساقال وسىدان ءتورت جىل بۇرىن بورودۋليحا اۋدانىنىڭ ورتالىعى بورودۋليحا اۋىلىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبىنە عۇسمان قوسانوۆتىڭ اتىن بەرۋگە ۇسىنىس جاساعان ەدى. مىنە، سول باستاما قولداۋ تاۋىپ، جاقىندا اتالمىش سپورت مەكتەبىنە اتاقتى جەرلەسىمىزدىڭ ەسىمى بەرىلگەلى جاتىر. ەندىگە تىلەرىمىز، شۇعىلالى شىعىستا ماڭدايى جارقىراعان تاعى ءبىر جەلاياق ۇل ومىرگە كەلسە ەكەن.
سەرىك ءابىلقاسىم ۇلى، بورودۋليحا اۋدانى.
«الاش ايناسى»
