شىعارماشىلىق ەركىندىك نەمەسە ءسوز بوستاندىعى دەگەنىمىز نە؟
ۋاقىت تىنىسىن ءدوپ باسقان، قوعامدىق-ساياسي ماڭىزى زور ماسەلە عانا تاقىرىپ رەتىندە تاڭدالىپ الىنۋعا ءتيىس.
جۋرناليست تۋىندىسىنىڭ ماڭگىلىك تاقىرىپتارى - ساياسات، ەكونوميكا، عىلىم، ونەر، ءمورال سەكىلدى ءىرى وبەكتىلەر ۋاقىت اعىمىنا ساي وزگەرىستەرگە ۇشىراعانىمەن ەش قاشان جويىلىپ كەتپەك ەمەس.
سوندىقتان، لوگيكالىق مانىنە قاراي بەينەلەۋدىڭ جالپى مودەلىن تۋدىرادى جانە مازمۇن پايدا بولىپ، كوتەرىلگەن ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشەدى. كەز-كەلگەن ادەتتەگى وقيعا تاقىرىپقا ارقاۋ بولا المايدى، ونىڭ كوتەرەر جۇگىنىڭ سالماعى اۋىر جانە قوعامدىق-ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق اسا ماڭىزدى، تىڭ ويلار قوزعالۋعا ءتيىس. مۇنان كورىنىستىڭ ءوزى ەمەس، كەرىسىنشە، كورىنىس تۋرالى كوتەرىلىپ وتىرعان ماسەلە عانا تاقىرىپ بولاتىندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
قوعام ءومىرىنىڭ ءتۇرلى اسپەكتىلەرى، ونداعى ساياسي، الەۋمەتتىك، ەكونوميكالىق پروسەستەر ماسس-مەديا قىزمەتىن جۇرگىزۋدىڭ ءتۇپ نەگىزى بولادى. سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋدە، جالپى بارلىق تالداۋ مەن ساراپتامالاردا جانە باق پراكتيكاسىندا اقپارات كوزىنىڭ اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە بولماق. ال، ب ا ق اقپارات كوزدەرىن ءىشىنارا ءۇش توپقا بولۋگە بولادى:
1. رەداكسيا؛
2. رەداكتور؛
3. جۋرناليست.
اتالمىش ءۇش ەلەمەنتتىڭ ىشكى قارىم-قاتىناسىنىڭ سيپاتى دەموكراتيالىق قوعامدا ءبىرشاما ليبەرالدىق باعىتتا، امىرشىلدىكتەن، سەنزۋرالىق باقىلاۋدان اۋلاقتاۋ، شىعارماشىلىق اقىلشى، كەڭەسشى تۇرپاتتا كەزدەسەدى.
اقپارات جيناۋ جۇيەسىندە رەداكتورلاردىڭ ءرولى جوعارى بولعانىمەن ونى قولما-قول دايىندايتىن جۋرناليست، رەپورتەر، بەينە-وپەراتورلار بارلىق ءىستىڭ تەتىگىن قولدا ۇستايدى. جۋرناليستىڭ بەلسەندىلىگى، باستاماشىلدىعى، شىعارماشىلىق ىزدەنىسى، جالپى باعىتى قوعامدىق مۇددەمەن، سۇرانىسپەن قانشالىقتى سايكەستىك تاپسا، ونىڭ اتقاراتىن مىندەتى دە سونشالىقتى ارتىپ وسە تۇسپەك. الايدا، بۇل جەردە ۇجىمدىق بىرلىك پەن تاتۋلىقتىڭ ماڭىزى زور ەكەندىگىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
ماسس-مەديا قىزمەتىن تۇتىناتىن وقىرمان، تىڭداۋشى، كورەرمەن قاۋىمنىڭ پىكىرلەرىن زەرتتەگەن سوتسيولوگتاردىڭ پايىمداۋىنشا، اۋديتوريانىڭ تۇرپاتىن، مۇددەسىن، قورىتىندىسىن، باعالاۋلارىن انىقتايتىن باستى فاكتور - ولاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيلەرى. ءبىلىمى مەن ساۋاتىنىڭ دەڭگەيى ولاردىڭ قانداي اقپارات قۇرالىن تاڭدايتىندىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن كورىنەدى. كوپتەگەن ادامداردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناسىنىڭ ساپالىق جانە ساندىق كورسەتكىشتەرى - جەكە تۇلعالاردىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيى، ومىردەگى پوزيتسيالارىنا بايلانىستى كورىنىس تابادى.
بۇقارالىق قارىم-قاتىناستىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - اقپاراتتى قىسقا مەرزىمدە جيناۋ، وڭدەۋ، وندىرۋمەن قاتار ونى ەلدىڭ بارلىق ولكەلەرىنە ءبىر ساتتە جەتكىلىكتى مولشەرمەن تاراتا الاتىن ماشينا، تەحنيكالىق قۇرالداردى پايدالاناتىندىعى.
بۇقارالىق قارىم-قاتىناستى قامتاماسىز ەتەتىن تەحنيكالىق قۇرالداردىڭ جەتىلدىرىلۋى وسى پروتسەسكە عانا ەمەس، جالپى ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا يگى ىقپال ەتەدى.
باق ماتەريالىنىڭ مازمۇنى سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋلەرمەن بايلانىستىرىلادى. وقىرماندار اراسىندا جۇرگىزىلەتىن سوتسيولوگيالىق زەرتتەۋدىڭ اۋديتوريامەن كەرى بايلانىس ورناتادى.
باسپا ءسوز، تەلەۆيزيا، راديوحابار قىزمەتتەرىن سوتسيولوگيالىق تۇرعىدان قاراستىرۋدىڭ ءمانى قوعامدىق-ساياسي ءومىردى شىنايى بەينەلەۋشى، وعان ەلەۋلى ىقپال ەتۋشى كۇش - ب ا ق ارقىلى ادامداردىڭ رۋحاني قارىم-قاتىناسىنا زەرتتەۋ مەن تالداۋ جاساۋ. ماسس-مەديا قىزمەتتەرىن عىلىمي زەرتتەۋ، ونى تالداپ-ساراپتاۋ جانە جەتىلدىرۋ ءىسى سوتسيولوگيا عىلىمىنىڭ تەورياسى مەن ادىستەمەسىنە نەگىزدەلمەك. ناتيجەسىندە، ب ا ق سوتسيولوگياسى دەگەن دەربەس سالا پايدا بولىپ، ماسس-مەديا جۇيەسىنىڭ ءىس قىزمەتتەرىنىڭ قۇرىلىمىن، زاڭدىلىقتارىن، تيىمدىلىگىن جانە ونىڭ جەكە دارا ەلەمەنتتەرىن، ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋدە.
اتالمىش سالانىڭ عىلىمي تەوريالىق، ادىستەمەلىك نەگىزى - سوتسيولوگيا تەوريالارى مەن كونسەپسيالارى.
ادامداردىڭ قوعامداعى قارىم- قاتىناستارىن ماتەريالدىق جانە رۋحاني دەگەن ەكى جالپى باعىتتان تۇرادى دەسەك، ولار بولمىس جانە سانا دەگەن كاتەگوريالارمەن بايلانىستى قاراستىرىلاتىنى بەلگىلى. قارىم-قاتىناس تۇرلەرىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان ماتەريالدىق الەمنىڭ رۋحاني بەينەسى پايدا بولاتىن پروتسەستىڭ اقپارات ارقىلى جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىمەن ساناسۋعا ءتيىسپىز. ال، ماسس-مەديا سالاسى ءۇشىن جاڭالىقتاردى ايقىندايتىن، دەرەكتەردى جەتكىزۋ پروتسەسس جانە ءارتۇرلى حابارلامالاردىڭ جيىنتىعى رەتىندە تانىلادى.
جالپى ادامدار قارىم- قاتىناسىنىڭ باستى ءبىر سيپاتى - اقپاراتتى بەلسەندى تۇردە ىزدەستىرەتىندىگى. اقپارات الماستىرۋ كەزدە دە ادام تاڭداپ، ەكشەپ الادى. ادامنىڭ قابىلداعان اقپاراتىنىڭ مىڭنان ءبىر پايىزى عانا سانانىڭ «ونىمىنە» اينالادى، سول ساپاسىمەن قارىم- قاتىناس «ماتەريالىنا» جارايدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى، ادام ميىنىڭ اقپارات ساقتاۋ سىيىمدىلىعى مولشەرىنىڭ شەكتەۋلىلىگىندە ەمەس.
كەرىسىنشە، ادام ءوزىنىڭ اقپاراتتىق قاجەتتىلىگىن وتەگەن كەزدە ۇنەمى جاڭانى ىزدەيدى جانە بۇرىننان ساقتالعان ەسكىلەرىن بىرىكتىرەدى، جاڭا ماعلۇماتتىڭ كومەگىمەن بايىرعى اقپاراتتاردى جاڭعىرتىپ، وزگەرتىپ الادى. جاڭا اقپاراتتاردى دەر كەزىندە جەتكىزىپ وتىرۋ، تولاسسىز تۋىنداپ جاتقان سۇرانىس پەن قاجەتتىلىكتى وتەۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ونى تاسىمالدايتىن قۇرالداردىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. ونىڭ سىرتىندا ادامدار ءوزارا تىكەلەي قارىم-قاتىناس تا ورناتادى نەمەسە، بەلگىلى قۇرالدار اتاپ ايتقاندا، باسپا ءسوز، راديو، تەليەۆيزيا، ينتەرنەتتىڭ كومەگىمەن ءوزارا قاتىناسا الادى. وسىنداي ەكى ءتۇرلى قاتىناس ارقىلى مۇلدە وزگەشە قاجەتتىلىكتەردى وتەيدى، ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ ورنىن تولتىرادى.
اتالعان پروتسەسس ءارتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى وزگەشە سيپات الۋى دا مۇمكىن. مىسالى، ەكى قارىم-قاتىناس ءتۇرىن دە قاتار پايدالاناتىن بەلگىلى ءبىر سەبەپپەن بىرەۋىنە عانا سۇيەنۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە قازىرگى تاڭدا ەكى ءتۇرلى جاعداي قالىپتاسىپ وتىرعانىن اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. تۇرعىندار كوپ شوعىرلانعان قالالاردا، كەنتتەردە باق قىزمەت پايدالانۋ مۇمكىندىك الدە قايدا جوعارى. گازەت-جۋرنالداردىڭ كەزەكتى ساندارىن دەر كەزىندە الىپ وقۋلارىنا تولىق مۇمكىندىك بار. ال، الىس اۋىلداردا جاعداي مۇلدەم كەرىسىنشە. تەلەارنالاردىڭ بارلىعى تۇگەل كورسەتىلمەۋى مۇمكىن. ونىڭ سىرتىندا گازەت-جۋرنالداردىڭ كوبى جەتكىزىلمەيدى.
اقپارات تاراتۋ سالاسىندا تاعى ءبىر ەلەۋلى پروبلەما بار. ول ورىس ءتىلدى اقپارات قۇرالدارىنىڭ بارلىق قالالارداعى ۇستەمدىگى.
كەرىسىنشە، سولتۇستىك وبلىستارداعى اۋىلداردى ايتپاعاندا قالالاردىڭ ءوزى قازاق تىلىندە شىعارىلاتىن باسىلىمدارعا ءزارۋ بولىپ وتىر. ولار ءوز رۋحاني قاجەتتىلىكتەرىن ورىس تىلىندەگى نەمەسە رەسەيلىك گازەتتەر ارقىلى وتەۋگە ءماجبۇر بولىپ وتىر.
بۇل جەردە اقپاراتتى ءارتۇرلى كوزدەردەن مولىمەن العاننان وقىرمان ۇتىلمايدى. دەسەك تە، اقپاراتتىق ساياسات، اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى ءجيى كوتەرىلىپ وتىرعان بۇگىنگى تاڭدا وعان نەمقۇرايدى قاراۋعا بولمايتىنى بەلگىلى. ماسس-مەديا قىزمەتىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ، مازمۇنى باي، ماعىنالى اقپارات تاراتۋىنا اۋديتوريانىڭ دا ىقپالى زور.
جۋرناليست، عالىم قۋاندىق شاماحاي ۇلىنىڭ فەيسبۋكتەگى جازباسىنان الىندى
