رەسەيدىڭ مۇراعاتتارىندا «اسا قۇپيا» دەگەن بەلگىمەن تالاي دەرەك جاسىرۋلى جاتىر
جاقىندا عانا قازاقتىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى الاش كوسەمى - ءاليحان بوكەيحاننىڭ جاڭا سۋرەتى (1- سۋرەت) تابىلعاندىعى جايلى اقپارات تاراتتى. «قىر بالاسىنىڭ» قازاقشا كيىنىپ تۇسكەن سۋرەتىن الىستاعى ومبىنىڭ شاڭ باسقان مۇراعاتىنان الاشتانۋشى سۇلتانحان اققۇل تاۋىپ اكەلگەن ەكەن. بۇل جاعىمدى جاڭالىقتى ەستىگەن بويدا عالىمعا حابارلاسىپ، ماسەلەنىڭ ءمان- جايىمەن تانىستىق. ول كىسىنىڭ قورجىنى بۇل عىلىمي ساپاردا ءبىر عانا سۋرەتپەن ەمەس، باسقا دا قۇندى دەرەكتەرمەن تولىعىپ قايتىپتى.
- سۇلتانحان مىرزا، ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ.. .
- بوكەيحانوۆ ەمەس، بوكەيحان.. .
- كەشىرىڭىز!
- نەگىزى، الاشتانۋشى عالىمداردىڭ كوبى وسى تۇستا «- وۆ» دەگەن سۋففيكستى قوسىپ ايتىپ، ورەسكەل قاتەلىككە بوي الدىرىپ ءجۇر. نەگىزى، الاش كوسەمى ءوزىنىڭ تەگىنە ءتىپتى پاتشالىق رەسەي تۇسىندا دا ورىستىڭ «- وۆىن» قوسپاۋعا تىرىسىپ باققان. 1917- جىلى بۇكىل رەسەيلىك قۇرىلتايعا سايلاۋ قارساڭىندا الاش زيالىلارى اتى- جوندەرىمىزدى شاتاستىرماسىن دەپ «- وۆ» ، «- يەۆتى» قوسىپ جازا تۇرايىق دەپ شەشكەن. ونى ءوزىمىز قولدان بۇرمالاپ، «بوكەيحانوۆ» دەپ ورىستاندىرىپ جىبەردىك. دۇرىسى - بوكەيحان.
الاش اۆتونومياسىنىڭ قۇجاتتارىندا، ءتىپتى ءوزىن- ءوزى «بۇكىل رەسەيلىك ۇكىمەتپىز» دەپ جاريالاعان قۇرىلىمدارمەن اراداعى كەلىسسوزدەرىندە، حات- قاعازدارىندا دا الاش كوسەمى ءوزىنىڭ قولىن «ءاليحان بوكەيحان» دەپ قوياتىن. ال ك س ر و عىلىم اكادەمياسىنىڭ 1927 - جىلى جارىق كورگەن «انتروپولوگيچەسكيە وچەركي» جيناعىندا الەكەڭنىڭ «اداي ۋەزىنىڭ قازاقتارى» اتتى سوڭعى عىلىمي وچەركى جاريالاندى. مىنە، سوندا «ءاليحان بوكەيحان» دەپ ويىپ جازىلعان. دەمەك، بۇل قۇجاتتى ونىڭ كەيىنگى ۇرپاققا قالدىرعان وسيەتى دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. ياعني الاش ازاماتىنىڭ ەسىمىن ەش بۇرمالاماي، ءاليحان نۇرمۇحامەد ۇلى بوكەيحان دەپ دۇرىستاپ جازۋعا مىندەتتىمىز.
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن پۋبليتسيستىڭ قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە 9 تومدىق شىعارمالار جيناعى شىققان بولاتىن. سول جيناقتا ونىڭ تەگىنە ەشقانداي قوسىمشا قوسىلعان جوق. سونداي- اق، قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانىنداعى الەكەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان قاسىم قىستاعىنا قويىلعان شاعىن ەسكەرتكىشكە دە اتى- ءجونى دۇرىس جازىلۋىنا ەرەكشە ءمان بەرىپتى. بۇل ۇردىسكە باسقا دا عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر اتسالىسسا، بىرتە- بىرتە قاتەلىكتەن ارىلۋعا بولادى دەپ ويلايمىن.
(1935-جىل)
- اعا، ءبىر قىزىعى ءاليحان بوكەيحاننىڭ تۇرمەدە تۇسكەن ەكى سۋرەتىن دە ءوزىڭىز تاپقان ەكەنسىز. سوندىقتان اڭگىمەنى ۇلت كوسەمىنىڭ ءبىرىنشى تابىلعان، بۋتىركا تۇرمەسىندە تۇسكەن سۋرەتىنەن باستاساق.. .
- مەن 1990 - جىلى قازۇۋ- دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن سوڭ، عىلىم اكادەمياسىنا، ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنا كەلدىم. ديسسەرتاتسيامنىڭ تاقىرىبى - «ءاليحان بوكەيحاننىڭ ءومىرى مەن عىلىمي- پۋبليتسيستيكالىق جانە ادەبي قىزمەتى» بولدى. مىنە، سول كەزدەن باستاپ الەكەڭنىڭ تۇلعاسىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەمىن. ال 1991 - جىلدىڭ تامىز ايىندا ماسكەۋدە ك س ر و مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ (ك س ر و م ق ك نەمەسە ك گ ب س س س ر) جاڭا تاعايىندالعان ءتوراعاسى ۆاديم باكاتيننىڭ قابىلداۋىندا بولىپ، الاش كوسەمىن 1937 - جىلى ءولىم جازاسىنا كەسكەن «قىلمىستىق ءىسىن» سۇراعان حات قالدىرعان ەدىم. ىزىنشە وسى م ق ك- ءنىڭ قوعاممەن بايلانىس ورتالىعىنان (ت س و س ك گ ب س س س ر) ءاليحاننىڭ بۋتىركا تۇرمەسىندە تۇسكەن فوتوسۋرەتىنىڭ 2 داناسى مەن «قىلمىستىق ىسىنەن» الىنعان 20 قۇجاتتىڭ كسەرو- كوشىرمەسىن جىبەرىپتى. ونى العاش بولىپ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە جاريالاعان بولاتىنمىن. ول سۋرەتتە الەكەڭ 72 جاستا. 1992 - جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاقستان م ق ك ارحيۆىندە جۇمىس ىستەپ، الەكەڭنىڭ جاپپاي قۋعىن- سۇرگىنگە تۇسۋىنە قاتىستى ءبىراز قۇجاتتى تاۋىپ الدىم.
(1937 - جىلى)
- سول ءبىرىنشى سۋرەت پەن سوڭعى تابىلعان سۋرەتتىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. بىرىندە كوڭىلى توق، قازاقى كيىنگەن ءاليحان تۇر. ونىڭ بۇل سۋرەتىن كورىپ، تۇرمەدەگى ادامعا ۇقساتا المادىق. ال ەكىنشى سۋرەتتە الاش كوسەمىنىڭ جۇزىنەن راسىمەن دە، تۇرمەنىڭ تابى بىلىنەدى. سوڭعى تابىلعان سۋرەتتە الاش قايراتكەرىنىڭ تۇرمەدە تۇسكەنى ناقتى ما؟
- بۇل فوتوسۋرەتتە «پاۆلودارسكايا تيۋرما، 1908 گود» دەپ جازىلعان. ءبىراق كەيبىر تاريحي دەرەكتى ەسكەرە كەلە، وسى (2-سۋرەت) 1908 - جىلى سەمەي تۇرمەسىندە تۇسكەن بولۋى كەرەك دەگەن ۇيعارىمعا كەلدىم. ويتكەنى سەمەي اباقتىسىندا ءاليحاننىڭ جاعدايى جاقسى بولعانعا ۇقسايدى. ونى سۋرەتتەن دە انىق اڭعارۋعا بولادى.
سماحان تورە بوكەيحان «جۇلدىز» جۋرنالىندا جارىق كورگەن ەستەلىگىندە: «سەمەي تۇرمەسىندە قىر بالاسى - ەل اعاسى سانكت- پەتەربور سوت پالاتاسىنىڭ شەشىمىنە سايكەس، 3 اي ەمەس، 8 اي وتىرعان. ايتسە دە، تۋعان- تۋىسقاندارى مەن دوس- ۇزەڭگىلەستەرى الاش كوسەمىنىڭ 8 ايىن 8 كۇندەي وتكىزدى» دەپ جازادى. سماحان تورە الەكەڭە ول تۇستا «قازاققا كەرەك ادام» دەپ مەدەۋ ورازباي ۇلى قول ۇشىن سوزىپ، 10 قۇلىندى بيە بايلاتىپ، كۇندە اباقتىعا ءبىر سابا قىمىز، ءبىر باعىلان سويىپ اپارىپ تۇرعاندىعىن دا جازعان.
ال ۇلت كوسەمىنىڭ ءوزى بولسا، ءبىر جازباسىندا شاكارىم، كاكىتاي، تۋراعۇلداردىڭ كەلىپ، حال- جايىن سۇراپ تۇرعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. سونداي- اق الەكەڭ 1916 - جىلى «دالا ولكەسىندەگى سايلاۋ» دەگەن ماقالاسىندا پاۆلودار تۇرمەسىندە ءوزىن قاتاڭ ءتارتىپتى، وقشاۋ كامەرادا ۇستاعانىن جازعان. ياعني كەرەكۋ تۇرمەسىندە وتىرعاندا الاش زيالىسىنىڭ سۋرەتكە تۇسەتىن جاعدايى بولماعان. وسىنداي دەرەكتەرگە سۇيەنە كەلە، بۇل سۋرەت 1908 - جىلى سەمەيدە تۇسكەن دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ال ەكى سۋرەتتىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىقتىڭ جەر مەن كوكتەي بولۋىنىڭ سەبەبى - ءار زاماننىڭ ءتارتىبى باسقا بولدى. وسى ەكى سۋرەتتەن- اق قاي وكىمەتتىڭ تۇرمەسى ازاپتىراق بولعانىن انىق كورۋگە بولاتىنداي. ەكى بيلىكتىڭ دە الاش زيالىلارىنا تيگىزگەن كەسىرىن اقتاپ الۋ قيىن، ارينە. دەسە دە، پاتشا وكىمەتىنىڭ وزبىرلىعىنان كەڭەس وكىمەتىنىڭ قانىشەرلىگى اسىپ تۇسكەنى انىق كورىنەدى.
- ومبىنىڭ شاڭ باسقان مۇراعاتىنان قازاقتاردىڭ تاريحىنا قاتىستى تاعى قانداي قۇندى دەرەكتەر تاپتىڭىز؟
- الەكەڭ پاتشالىق رەسەي تۇسىندا دا، كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا دا ورىستاردىڭ مىقتى عالىمدارىمەن، ساياساتكەرلەرىمەن جاقسى قارىم- قاتىناستا بولعان. سونىڭ ىشىندە سەرگەي فەدوروۆيچ ولدەنبۋرگ دەگەن ءۇندى تانۋشى عالىممەن جاقسى ارالاسىپ، 1905-1906 -جىلدارى حات جازىسىپ تۇرعان. 2009 - جىلى پەتەربورعا بارىپ، قايراتكەر جايلى قاندايدا ءبىر دەرەك تاۋىپ الاتىن شىعارمىن دەگەن ۇمىتپەن سول عالىمنىڭ جەكە مۇراعاتىن اقتاردىم. وكىنىشكە قاراي، ول جەردەن الەكەڭ تۋرالى دەرەك تاپپادىم.
دەسە دە، احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ولدەنبۋرگپەن بىرگە تۇسكەن ەكى سۋرەتىن تاپقانىما قۋاندىم. بۇل سۋرەتتىڭ سىرتىنا عالىم ءوز قولىمەن «ۆسەسويۋزنىي سەزد ناۋچنىح رابوتنيكوۆ. 1927 گود. فيەۆرال 5-13» دەپ جازعان ەكەن. (3-سۋرەت) بۇل سۋرەتتىڭ قاي قالادا تۇسىرىلگەنى بەلگىسىز. ءبىر بەلگىلىسى - احاڭ مەن ولدەنبۋرگتىڭ تانىستىعىنا الەكەڭنىڭ سەپتىگى بولدى. ونى سانكت- پەتەربوردان تابىلعان دەرەكتەر دالەلدەيدى.
ال ومبى مۇراعاتىنان الەكەڭنىڭ تاعى ءبىر سۋرەتىنىڭ ءتۇپنۇسقاسى تابىلدى. ءاليحان بوكەيحان 1896- جىلدان باستاپ ورىستىڭ يمپەراتورلىق گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ باتىس ءسىبىر بولىمىنە تولىق مۇشە بولعان. ال 1901 - جىلدان باستاپ سول ءبولىمنىڭ باسقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولىپ سايلاندى. سول باتىس ءسىبىر ءبولىمىنىڭ 25 جىلدىعىنا وراي، قوعام مۇشەلەرىنىڭ 1902 جىلى تۇسكەن سۋرەتى بولاتىن. (4-سۋرەت) مىنە، سول سۋرەتتىڭ ءتۇپنۇسقاسى ومبىنىڭ مۇراعاتىنان تابىلدى.
نەگىزى، مۇراعاتتاردان قازاق تاريحىنا قاتىستى ءالى تالاي دەرەكتەر تابۋعا بولادى. ءبىراق رەسەيدىڭ ءبىراز مۇراعاتتارىندا «اسا قۇپيا» دەگەن بەلگىمەن تالاي دەرەك جاسىرۋلى جاتىر. ولاردىڭ حالىق كوزايىمىنا اينالاتىن كۇن الىس ەمەس دەپ ويلايمىن.
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان ءسابينا زاكىرجان قىزى
«ايقىن»
