اي نەگە الىستاپ بارادى؟
كۇن ءبىزدى جىلىتادى، جەرىمىزدى كوگالداندىرادى.
سول ءۇشىن دە بىزگە اسپانداعى بۇل جارىق شامنىڭ پايداسى كوبىرەك سەكىلدى كورىنەدى. دەسە دە، ايدىڭ دا اتقاراتىن ماڭىزدى ميسسياسى بار.
ول جەردىڭ قالىپتى اينالۋىنا، تەڭىزدەردەگى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ ءومىر سۇرۋىنە جايلى جاعداي جاساپ تۇر. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، جەردىڭ قورعاۋشىسى ىسپەتتى.
ءبىر قىنجىلتاتىنى، تۇنگى مەزگىلدە جەر الەمدى ءوزىنىڭ ادەمى ساۋلەسىمەن جارىقتاندىراتىن اي جىل سايىن بىزدەن الىستاپ بارادى.
نەگىزى، وسىدان ميللياردتاعان جىل بۇرىن اي بولماعان ەكەن. ول كەزدە جەر شارى تىرشىلىك ەتۋگە قولايسىز، ىستىق مەكەندەردىڭ ءبىرى بولعان دەسەدى. كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى اسپان الەمىندە ءوز جولىن ءتۇزىپ، قالقىپ جۇرگەن جاس پلانەتامىزعا ۇلكەندىگى مارسپەن تەڭ وزگە ءبىر اسپان دەنەسى كەلىپ سوقتىعىسادى.
وسىدان 4,5 ميلليارد جىل بۇرىن ورىن العان بۇل ءىرى اسپانداعى اپاتتان سوڭ ەكى پلانەتانىڭ بولشەكتەرى عالامشارعا شاشىراپ، ولاردان ءبولىنىپ شىققان ۇلكەن بولشەك ءوز وربيتاسىن تۇزە باستايدى.
ول ۇشى قيىرى جوق عالامشارعا شاشىراعان جەردىڭ ۇساق بولشەكتەرىن جيناقتاپ، جەكە پلانەتاعا اينالادى. ول ءبىزدى تۇنگى شامىمىز - اي ەكەن. سول سەبەپتى جەر مەن ايدى ەگىز پلانەتا دەۋگە تولىق نەگىز بار.
ميلليونداعان جىلدار بويى قالىپتاسىپ، دامىعان ەكى پلانەتا اراسىندا ءوزارا تارتىلىس كۇشى پايدا بولعان. ودان ماگنيتتى ءورىس پايدا بولىپ، كورىنبەيتىن بۇل ءورىس جەردىڭ قورعانىس قاباتىن تۇزگەن. ياعني بۇگىندە ءبىزدى اسپاننان كەلەتىن زياندى ساۋلەلەردەن، اسىرەسە، كۇننەن كەلەتىن ىستىقتان قورعاپ تۇرعان وسى قابات.
سونىمەن قاتار اي ءوزىنىڭ تارتىلىس كۇشىمەن جەردىڭ قوزعالىسىنا دا ەداۋىر اسەر ەتكەن. ماسەلەن، ۇلكەن سوقتىعىستان سوڭ، جەردەگى تاۋلىك ۇزاقتىعى 6 ساعاتتى قۇراعان. 3 ساعات كۇننەن كەيىن، 3 ساعات ءتۇن كەلەتىن بولعان. ميلليونداعان جىلداردان سوڭ، بۇل ۋاقىت قازىرگى 24 ساعاتقا جەتكەن. نەگە بۇلاي دەيسىز عوي؟ !
نەگىزى، ايدىڭ جەرگە تىكەلەي اسەرىنىڭ بار ەكەنىن مۇحيتتارداعى سۋ دەڭگەيىنىڭ كوتەرىلىپ، تومەندەۋىنەن انىق كورە الامىز. اي ءوزىنىڭ تارتىلىس كۇشىمەن مۇحيتتارداعى سۋدى وزىنە تارتادى. بۇلايشا كوككە «ۇمتىلعان» سۋدىڭ جاعالاۋلارداعى دەڭگەيى تومەندەيدى. تارتىلىس كۇشى ازايعان ۋاقىتتا سۋ قايتا قالپىنا كەلەدى. بۇل قۇبىلىس ءوز كەزەگىندە جەردىڭ جىلدامدىعىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. اي سۋدى وزىنە تارتسا، جەر ءوز اينالىسىمەن كەرى تارتادى. ناتيجەسىندە، پلانەتانىڭ جىلدامدىعىن باياۋلاتا تۇسەدى. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا، 1 ميلليارد جىل وتكەن سوڭ، ادامزات ۇرپاعىنىڭ ءبىر تاۋلىگىنىڭ ۇزاقتىعى 30 ساعاتتى قۇراۋى مۇمكىن.
بايقاعانىڭىزداي التى اي جاز، التى اي قىسى ءوز رەتىمەن كەلەتىن، كۇنى مەن ءتۇنى تەڭ وتەتىن جەردەگى كەرەمەت جاعداي ايدىڭ كۇشىمەن قالىپتاسقان. مامانداردىڭ پايىمداۋىنشا، 4,5 ميلليارد جىل بۇرىن اسپان الەمىندە ۇلكەن سوقتىعىس بولماعاندا، ودان اي ءبولىنىپ شىقپاعاندا بۇگىندە ءبىزدىڭ عالامشارىمىز ءدال قازىرگى مارستىڭ كۇيىن كەشەر ەدى. ويتكەنى مارس بۇگىندە تىرشىلىككە قولايسىز پلانەتا. مۇنى ماماندار ونىڭ ءدال جەردىكىندەي «سەنىمدى» سەرىگىنىڭ بولماۋىمەن تۇسىندىرەدى.
«قىزىل پلانەتا بۇرىندارى ءدال جەر سەكىلدى جايلى مەكەن بولعان شىعار. ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ ماگنيتتىك ورىستەرى السىرەپ، سۋى كۇننىڭ ساۋلەلەرىنىڭ تىكەلەي اسەر ەتۋىمەن كەۋىپ كەتتى نەمەسە سۋىقتان مۇزعا اينالعان بولۋ كەرەك. ونىڭ مۇنداي كۇيگە ۇشىراۋىنا ماڭىندا «سەنىمدى» سەرىگىنىڭ بولماعاندىعى سەبەپ. ءبىزدى مۇنداي قاتەردەن ساقتاپ تۇرعان اي» دەيدى عالىمدار.
بۇدان شىعاراتىن قورىتىندى، اي ءبىزدى عالامنىڭ زياندى ۋلتراكۇلگىن ساۋلەلەرىنەن، رادياتسيادان، وزەندەردى سۋالتىپ، تەڭىزدەردى كەپتىرىپ جىبەرەتىن ىستىقتان قورعاپ تۇر. مينۋتتار مەن سەكۋندتاردى، تاۋلىكتى، مەزگىلدەردى رەتتەپ تۇرعان دا سول. ەڭ قىزىعى، كۇندىز بىزگە كۇن قانداي قاجەت بولسا، سۋداعى تىرشىلىك يەلەرىنە تۇندە اي سونداي كەرەك ەكەن.
ويتكەنى ونداعى تىرشىلىك يەلەرىنىڭ كوبىسى كۇندىز دەمالىپ، ازىعىن تۇندە ىزدەيدى. سولايشا، ولار ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءتارتىبىن ايدىڭ ساۋلەسىمەن رەتتەيدى. مىنە، وسىلايشا، جەر بەتىندەگى تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ تىزبەگىن قۇرىپ تۇرعان ايدان كۇندەردىڭ ءبىر كۇنى ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. ناسا- نىڭ عالىمدارى «اپپولون» لازەرلى ولشەۋ قۇرالىمەن جەر مەن ايدىڭ اراسىنداعى قاشىقتىقتى تەكسەرىپ، ونىڭ بىزدەن جىلىنا 3,8 سانتيمەترگە الىستايتىنىن انىقتاعان.
ونىڭ الىستاۋىنا، سەنەسىزدەر مە، جەردىڭ ءوزى سەبەپكەر. ايدىڭ تارتىلىس كۇشىنەن گورى، جەردىڭ تارتىلىس كۇشى ارتىعىرىق. سول سەبەپتى دە، ايدىڭ بىزگە اسەرىنەن گورى، ايعا جەردىڭ اسەرى كوبىرەك. جالپى، اي ءوز وربيتاسىندا اسىقپاي اينالادى. ال جەر ودان جىلدامىراق. سونىڭ ناتيجەسىندە، سەرىگىمىز دە جىل وتكەن سايىن جىلدامدىعىن ارتتىرۋعا ءماجبۇر. جىلدامدىق ارتقان سايىن ونىڭ اينالۋ راديۋسى كەڭەيە تۇسەتىن كورىنەدى. «ەگەر اي ءدال وسى قاشىقتىعىنان 10 پايىزعا، ياعني 40 مىڭ شاقىرىمعا ۇزايتىن بولسا ادامزات ۇلكەن اپاتقا تاپ بولۋى مۇمكىن» دەيدى امەريكالىق زەرتتەۋشىلەر.
مۇنداي جاعدايدا جەردىڭ باسقا جاققا اۋىپ كەتپەي، قالىپتى جاعدايدا اينالۋىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان ايدىڭ تارتىلىس كۇشى السىرەيدى. جەر ءوز وسىندە تۇراقسىز اينالا باستاماق. بۇل ءوز كەزەگىندە اۋا رايىنا تەرىس اسەر ەتەدى. قازىرگى شولەيتتى جەرلەر اياقاستى جاڭبىرلى ولكەگە اينالىپ، مۇزدىقتار ەرىپ، ءومىر بويى قىس بولماعان ايماقتاردى قار باسىپ، مىنا تىنىش تىرشىلىكتىڭ استان-كەستەڭى شىعۋى ىقتيمال. وسىمدىكتەر، جانۋارلار، ادامزاتتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ءتارتىبى تۇگەل بۇزىلادى. سولايشا، الىس بولاشاقتا اي ادامزات ءۇشىن الىس جۇلدىزعا اينالۋى مۇمكىن. ازىرگە زەرتتەگەن عالىمداردىڭ بولجامى وسىنداي.
ءسابينا زاكىرجان قىزى
«ايقىن»
