الەم اپتا ىشىندە: تايلاندتاعى ساياسي داعدارىس مەملەكەتتىك توڭكەرىسپەن اياقتالدى

20-مامىر كۇنى تايلاند ارمياسىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال پرايۋت چان-وچا تەلەديدار ارقىلى حالىققا ۇندەۋ ارناپ، وندا: «ەلدەگى بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا تايلاندتىڭ قارۋلى كۇشتەرى ۇكىمەت فۋنكتسيالارىن ءوز موينىنا الادى»، - دەدى. قولباسشىنىڭ ۇلتقا ارنالعان تەلەۇندەۋىنەن بىرنەشە مينۋت بۇرىن ونىڭ بۇيرىعىمەن اسكەري قىزمەتكەرلەر كەلىسسوز زالىنان وپپوزيتسيالىق دەمونسترانتتاردىڭ كوشباسشىسى سۋتحەپ تحىاكسۋباندى الىپ شىقتى.

ايتا كەتەرلىگى، 19-مامىردا تايلاندتىڭ قارۋلى كۇشتەرى اسكەري جاعداي جاريالاپ، ەلدەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن ءوز موينىنا الدى. اسكەريلەردىڭ ءوزى مۇنى «كەزەكتى توڭكەرىس ەمەس» دەپ ءتۇسىندىردى. ولاردىڭ سوزىنە قاراعاندا، بۇل بەيبىتشىلىك پەن قۇقىقتىق ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا.

دەگەنمەن ءسال كەيىنىرەك اسكەريلەردىڭ بۇل باستاماسى ءىس باسىنداعى مينيسترلەر كابينەتىمەن كەلىسىلمەگەندىگى انىقتالدى. بۇعان قوسا، اسكەريلەرمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋگە كەلگەن ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن پارتيا كوشباسشىلارى تۇتقىنعا الىندى. ياعني، قولباسشى ولارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدىڭ ەش ءمانى جوق ەكەندىگىن ايتىپ، كەلىسسوزگە كەلگەندەردىڭ بارلىعىن تۇتقىنعا الۋعا بۇيرىق بەردى.

بەيسەنبى كۇنى پرايۋت چان-وچا ەلدىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتىنىڭ بيلىكتەن شەتتەتىلگەندىگىن جاريا ەتتى. ونىڭ اتاپ وتۋىنشە، ەلدە اسكەري جاعداي ەنگىزىلگەننەن كەيىن ۋاقىتشا ۇكىمەت تۇراقتىلىق پەن بەيبىتشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇرىلعان قولباسشىلىق قولىنا كوشتى. ءدال وسى كۇنى كونستيتۋتسيانىڭ قولدانىلۋى توقتاتىلدى، تەلەارنالار مەن راديوستانسالاردىڭ حابار تاراتۋىنا قاتاڭ شەكتەۋ ەنگىزىلدى. بۇكىل ەلدە كەشكى ساعات 10 نان باستاپ تاڭعى ساعات بەسكە دەيىن كومەندانتتىق ساعات جاريالانىپ، قانداي دا ساياسي جيىننىڭ وتۋىنە شەكتەۋ قويىلدى.

مۇنداي قاتاڭ شارالارعا قاراماستان جۇما كۇنى بانگوكتە اسكەريلەردىڭ بيلىكتى باسىپ الۋىنا قارسى شەرۋلەر ورىن الدى. ال قاۋىپسىزدىك كۇشتەرى شەرۋشىلەردى قۋىپ تارقاتىپ، ءبىرقاتار قاتىسۋشىسىن تۇتقىنعا الدى.

كومەندانتتىق ساعات ەلدىڭ پاتتايا، پحۋكەت، ساموي كۋرورتتىق ايماقتارىنا دا ەنگىزىلىپ وتىر. دەگەنمەن بۇل ايماقتارداعى احۋال تۇراقتى، دەمالۋشىلاردىڭ جاپپاي قاۋىپسىز جەرگە كوشۋى بايقالمايدى. سوڭعى 80 جىلدىڭ ىشىندە ەلدە 19 مەملەكەتتىك توڭكەرىس ورىن العان بولاتىن. سوندىقتان شەتەلدىكتەر بۇل ەلدە ورىن الىپ وتىرعان وقيعالاردان اسا قاۋىپتەنە قويمايدى. بۇعان قوسا، دەمالىستىڭ قىزعان كەزى ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شەگىنە دە تاقاپ قالدى.

ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك، وتكەن جىلدىڭ قاراشا ايىنىڭ ورتاسىنان بەرى وپپوزيتسيا جاقتاستارى ەل استاناسى بانگكوكتە باس قوسىپ، تايلاند پرەمەر-ءمينيسترى ي. چيناۆاتتىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىن تالاپ ەتىپ شەرۋ وتكىزۋدە. نارازىلىق تانىتۋشىلار ونىڭ اتىن جامىلىپ، ەلدى ي. چيناۆاتتىڭ اعاسى - ميللياردەر تاكسين چيناۆات باسقارىپ وتىر دەپ سانايدى.

ەستە بولسا، وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ وزىندە وپپوزيتسيا وكىلدەرى تايلاند كورولى پحۋميپون ادۋليادەتۋعا پارلامەنتتى مەرزىمىنەن بۇرىن تاراتىپ، ۇكىمەتتى وتستاۆكاعا جىبەرۋ تۋرالى شاعىم جاساعان بولاتىن. ايتا كەتەرلىگى، وپپوزيتسيا نارازىلىق تانىتىپ وتىرعان بيلىك بۇگىندە ۋاقىتشا مارتەبەگە يە بولىپ، كەلەسى سايلاۋعا دەيىن ەل بيلەۋ قۇقىعىنا يە بولىپ وتىر. مەملەكەتتە ورىن الىپ وتىرعان وسىنداي احۋالدان كەيىن بيلىك قاتارىنداعى وپپوزيتسيا دەپۋتاتتارى ۇكىمەت قاتارىنان شىعۋدا.

سونداي- اق وپپوزيتسيا ي. چيناۆاتقا قارسى ۇلتتىق جەمقورلىققا قارسى كوميسسيا اتىنا كۇرىش كەپىلى باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا لاۋازىمدىق مىندەتتەرىن جاپپاي بۇزۋ ءارى ساقتاماۋ فاكتىلەرىن تەرگەۋ تالاپتارىمەن شاعىم ارىز بەردى. 2011-جىلى باستالعان اتالمىش باعدارلاماعا سايكەس، شارۋالاردان كۇرىشتى كەپىلدىك باعامەن ساتىپ الۋ كوزدەلگەن بولاتىن.

مىنە وسىناۋ تەكەتىرەس باستالعاننان بەرى ۇكىمەتتىك جانە وپپوزيتسيالىق قوزعالىستار اراسىندا بىرنەشە مارتە قاقتىعىستار ورىن الدى. ال ەل استاناسى بانكگوگتەگى احۋال ءتىپتى قيىنداپ، بىرنەشە مارتە جارىلىس تا ۇيىمداستىرىلدى. سونىڭ سالدارىنان وسى ۋاقىتقا دەيىن قازا بولعاندار سانى ءجۇز ادامنان اسىپ، 200 دەن استام ادام جاراقات الدى.

وپپوزيتسيانىڭ باستى سۇيەنىشى رەفورمالار ءۇشىن ۇلتتىق دەموكراتيالىق كوميتەت پەن تايلاندتىڭ دەموكراتيالىق پارتياسى بولۋدا. ال ولارعا پحىا تحايدىڭ پارتياسى قارسىلاس اتانۋدا.

ەستە بولسا، 2-اقپاندا تايلاندتا وتكەن كەزەكتەن تىس پارلامەنتتىك سايلاۋ ەش ناتيجە بەرمەگەن بولاتىن. ساياسي تەكەتىرەستىككە بوي الدىرعان ەكى تاراپ تا سايلاۋدىڭ ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن جەڭىسكە جەتكەندىگىن ايتىپ، دابىل قاققان-دى. ەسكەرەرلىگى، وسى شەرۋشىلەردىڭ كەدەرگى كەلتىرۋى سالدارىنان ەلدىڭ 28 وكرۋگىندە داۋىس بەرۋ جۇرگىزىلمەدى، سونداي-اق بانگكوكتەگى ءبىرقاتار ۋچاسكەلەر جابىق بولدى. دەمەك، ەل كونستيتۋتسياسى تالاپ ەتكەندەي، بۇكىل ەل بويىنشا ءبىر كۇننىڭ ىشىندە سايلاۋ وتكەن جوق. مىنە، وسىنداي جايتتاردان كەيىن تايلاندتىڭ كونستيتۋتسيالىق سوتى 2-اقپاندا وتكەن سايلاۋ ناتيجەلەرىن جارامسىز دەپ تانىدى.

الايدا وپپوزيتسيا ي. چيناۆاتتىڭ بيلىكتەن كەتۋىنە قول جەتكىزگەن ەدى. 7-مامىر كۇنى تايلاندتىڭ كونستيتۋتسيالىق سوت ونى 2011-جىلى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىسىن زاڭسىز تۇردە جۇمىستان بوساتتى دەگەن جەلەۋمەن وتستاۆكاعا جىبەرۋ تۋرالى شەشىم شىعارعان بولاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا ي. چيناۆات تا اسكەريلەردىڭ قولىندا.

بۇل ەلدەگى اسكەري توڭكەرىسكە حالىقارالىق قوعامداستىق تا بەيجاي قاراپ وتىرعان جوق. ب ۇ ۇ باس حاتشىسى پان گي مۋن توڭكەرىسكە بارىنشا الاڭداۋلى ەكەندىگىن ءبىلدىردى. ول اسكەريلەردى شۇعىل ارادا ەلدىڭ زاڭدى ۇكىمەتىن قالپىنا كەلتىرۋگە، كونستيتۋتسيالىق جانە دەموكراتيالىق باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋگە شاقىردى.

ا ق ش، گەرمانيا، فرانسيا جانە باسقا دا ءبىرقاتار مەملەكەتتەر تايلاندتاعى اسكەري توڭكەرىستى قاتاڭ ايىپتادى. ا ق ش مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەري تايلاند اسكەريلەرىن ەل ۇكىمەتىن شۇعىل ارادا قالپىنا كەلتىرىپ، دەموكراتياعا ورالۋعا ۇندەدى. سونىمەن بىرگە رەسمي ۆاشينگتون جالپى سوماسى 10 ميلليارد دوللاردى قۇرايتىن كومەك كورسەتۋ باعدارلاماسىنىڭ توقتاتىلۋى مۇمكىن ەكەندىگىن ايتىپ، سەس كورسەتتى.

ايتا كەتەيىك، سوڭعى رەت ەلدەگى بيلىك اسكەريلەردىڭ قولىنا 2006-جىلى تيگەن بولاتىن. ول كەزدە يينگلاك چيناۆاتتىڭ اعاسى تاكسين پرەمەر-مينيستر تاعىنان ايىرىلعان ەدى. وسىدان كەيىن 2009-2010-جىلدارى ارالىعىندا ەلدە تاعى ءبىر ساياسي داعدارىس ورىن الىپ، سونىڭ ناتيجەسىندە بيلىككە ي. چيناۆات كەلگەن بولاتىن.

اۆتور: مارلان جيەمباي

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى