تۇرار رىسقۇلوۆ پەن ءاليحان بوكەيحانوۆتىڭ اراسىنداعى تىلەكتەستىك قامقورلىق
ءاليحان بوكەيحانوۆ - ۇلت زيالىلارىنىڭ اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ كوشباسشىسى رەتىندە پاتشالىق مونارحيالىق بيلىك تۇسىندا- اق قازاق حالقىنىڭ ۇلت- ازاتتىق قوزعالىسىن يدەولوگيالىق جانە پراكتيكالىق تۇرعىدان نەگىزدەگەن ساياسي تۇلعا بولسا، ال تۇرار رىسقۇلوۆ - توتاليتارلىق كەڭەستىك بيلىك جاعدايىندا ەگەمەندىك ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزگەن جاس بۋىننىڭ جەتەكشىسى بولدى.
ءا. بوكەيحانوۆتىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالىپ، بۇل ماقساتتا ليبەرالدىق باعىتتاعى ورىس پارتيالارىنىڭ ءبىرى - كادەتتەردى جاقتاعانى بەلگىلى، ءبىراق رەسەي كادەتتەرى تاريحي مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانا الماي، ريەۆوليۋتسيالىق دۇربەلەڭ داۋىرىندە ساياسي ارەنادان ىعىسىپ قالدى دا، ولاردى قولداعان ۇلت قايراتكەرلەرىنىڭ كوپشىلىگى ازامات سوعىسى جىلدارىندا بولشيەۆيكتەرمەن تايتالاسۋعا ءماجبۇر بولدى. قىزىل اسكەردىڭ جەڭىسى ليبەرالدىق باعىتتاعى ۇلت زيالىلارىنىڭ ءۇمىتىن ءسوندىرىپ، جاڭا بيلىكتى امالسىز مويىنداۋعا ءماجبۇر ەتتى. الاشوردا جەتەكشىسى ءا. بوكەيحانوۆ بۇل تۇستا سەمەيدەن قارقارالىعا قونىس اۋدارىپ، جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ قىراعى باقىلاۋىنا الىنادى.
تۇركىستان ولكەسىندە دە وسى سيپاتتاعى پروتسەستەر ءورىس الدى. تۇركىستان زيالىلارىنىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن تۇركىستان مۇحتارياتى 1918 - جىلى تاشكەنت بولشيەۆيكتەرى تاراپىنان تالقاندالدى. ولكەدەگى ساياسي بيلىك 1919 - جىلدىڭ ورتاسىنا دەيىن تولىعىمەن ورىس بولشيەۆيكتەرىنىڭ قولىندا بولدى. مۇحتاريات تالقاندالعاننان كەيىن ساياسي بيلىك پەن اسكەري كۇشكە يە بولىپ وتىرعان تاشكەنت بولشيەۆيكتەرىمەن ىمىراعا كەلۋ ماقساتىندا جاپپاي پارتيا قاتارىنا وتە باستاعان تۇركى مۇسىلمان جاستارى ت. رىسقۇلوۆ قۇرعان مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن شوۆينيستىك نيەتتەگى ورىس بولشيەۆيكتەرىن رەسپۋبليكادان ىعىستىرىپ شىعارىپ، تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەگەمەندىگى مەن تۇركىستان كونفەدەراتسياسى تۋرالى ماسەلە قويادى. «تۇتاس تۇركىستان» يدەياسىن كوتەرگەنى ءۇشىن ت. رىسقۇلوۆ كرەمل تاراپىنان قاتتى قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراپ، تۇركىستاننان ماسكەۋگە «جەر اۋدارىلدى». جاڭادان تابىلعان تاريحي دەرەكتەردىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا ت. رىسقۇلوۆ ر ك پ(ب) قاتارىنا، ءوزى جازىپ كورسەتكەندەي 1917 - جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ەمەس، 1918 -جىلدىڭ باسىندا وتكەن.
وسىلايشا قازاق ۇلت- ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قوس جەتەكشىسى دە كرەمل ءۇشىن سەنىمسىز ساياسي تۇلعالارعا اينالعان بولاتىن. ءا. بوكەيحانوۆتىڭ 1920- 1922 -جىلدارى اشىق ساياساتپەن اينالىسۋىنا ەشقانداي مۇمكىندىگى بولعان جوق. ال ر ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ شەشىمىمەن ي. ۆ. ستالين باسقاراتىن ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنا قىزمەتكە جىبەرىلگەن ت. رىسقۇلوۆ ءۇشىن اتالعان جىلدار اسا اۋىر بولدى.
ر س پ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسى ت. رىسقۇلوۆتى ماسكەۋدە قىزمەتتە قالدىرۋدىڭ ءوزىن قاۋىپتى ساناپ، 1921 -جىلى كوميسسارياتتىڭ ازەربايجان رەسپۋبليكاسىنداعى وكىلى ەتىپ الىستاعى باكۋگە جىبەرەدى. تەڭىز جاعاسىندا ورنالاسقان باكۋدىڭ كليماتى تۇركىستاننىڭ قۇرعاق اۋا رايىنا ۇيرەنگەن ت. رىسقۇلوۆ ءۇشىن جايسىز بولىپ، ونىڭ ۇستىنە ول بالقان، كىشى ازيا، كاۆكاز ايماعىندا كەڭ تاراي باستاعان جۇقپالى وكپە اۋرۋىن جۇقتىرىپ، قاتتى ناۋقاستانادى دا، ازىق- تۇلىك پەن قارجى تاپشىلىعى جاعدايىندا ءبىر جىلداي ەمدەلۋگە ءماجبۇر بولادى. دەنساۋلىعى تۇزەلگەننەن كەيىن ت. رىسقۇلوۆ كوميسسارياتتىڭ ورتالىق اپپاراتىنا ورالىپ، كوللەگيا مۇشەسى, ارتىنان كوميسساردىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلانادى.
جيىرماسىنشى جىلداردىڭ باسىندا تولىق ساياسي- اسكەري جەڭىسكە جەتكەن بولشيەۆيكتەر ارنايى جازالاۋشى ورگاندار (ۆ چ ك، ىشكى ىستەر بولىمدەرى، اسكەري وكرۋگتار مەن مايدانداردىڭ ەرەكشە بولىمدەرى، تريبۋنالدار جانە ت. ب. ) ارقىلى ازامات سوعىسى جىلدارىنداعى ساياسي قارسىلاستارىن ىزدەستىرىپ، جاپپاي قۋعىنداۋ ساياساتىن باستايدى. مۇنداي ساياسات ەڭ الدىمەن بولشيەۆيكتەرگە جاۋ جالپى رەسەيلىك ساياسي پارتيالار (كادەتتەر، ەسەرلەر، مونارحيستەر جانە ت. ب. ) مەن ۇلتتىق ۇيىمدارعا، اقتار جاعىندا سوعىسقان اسكەريلەرگە، ۇستەم الەۋمەتتىك توپ پەن ءدىن قىزمەتكەرلەرىنە، سونداي- اق پارتيا ىشىندەگى وپپوزيتسيالىق توپتارعا قارسى باعىتتالدى.
كەشىرىم جاريالاعاندارىنا قاراماي- اق بۇرىنعى الاشورداشىلاردىڭ دا العاشقى كەزەكتە قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىرايتىنى انىق ەدى. وسىنى سەزگەن الاشورداشىلاردىڭ كوپشىلىگى تۇرلىشە مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، قازاقستان اۋماعىنان تۇركىستان ولكەسىنە قونىس اۋدارىپ ۇلگەرگەن بولاتىن. ارنايى ورگانداردىڭ قىراعى باقىلاۋىندا جۇرگەن ءا. بوكەيحانوۆ تا 1922 - جىلى سارى ارقادان تۇركىستانعا كەتۋدى جوسپارلاي باستايدى.
ءا. بوكەيحانوۆتىڭ قۇپيا تۇردە تاشكەنتكە كەتۋىنەن قاۋىپتەنگەن گ پ ۋ- دىڭ (مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما) قارقارالىداعى جەرگىلىكتى بولىمشەسى 1922 -جىلى 14- قازاندا ونى تۇتقىنعا الادى. گ پ ۋ- دىڭ قارقارالى بولىمشەسىنىڭ ءىس- ارەكەتىنە نارازىلىق ءبىلدىرىپ، ءوزىن بوساتۋدى تالاپ ەتكەن ءا. بوكەيحانوۆ تۇرمەدەن تانىستارى ارقىلى قول جالعاپ ماسكەۋگە، ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنا «ءاليحانوۆ» دەپ قول قويىلعان شۇعىل جەدەلحات جولدايدى.
جەدەلحاتتىڭ «ءاليحانوۆ» دەگەن اتپەن جىبەرىلۋىنىڭ وزىندىك سىرى بار، ويتكەنى ونىڭ ناعىز يەسى كىم ەكەنىن بىلسە، قارقارالىنىڭ تەلەگراف بولىمىندەگى گ پ ۋ اگەنتتەرى تاركىلەپ الارى ءسوزسىز ەدى. جەدەلحات ءۇش كىسىنىڭ - ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى ي. ۆ. ستاليننىڭ، حالىق كوميسسارىنىڭ ەكىنشى ورىنباسارى ت. رىسقۇلوۆتىڭ جانە ر س ف س ر حالىق كوميسسارلار كەڭەسى مەن ەڭبەك جانە قورعانىس كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا. د. سۋريۋپانىڭ اتىنا جولدانعان:
«16-10-22. ماسكەۋگە. قارقارالىدان. جولداس ستالينگە. كوشىرمەسى - حالىق كوميسسارلار كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى ا. د. سۋريۋپا مەن ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى ت. رىسقۇلوۆقا. 14 - قازاندا مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما (گ پ ۋ) بۇيرىعىمەن تۇتقىندالدىم، مەنى سەمەي قالاسىنا اتتاندىرماق. ماسكەۋ قالاسىنا ءوز ەركىممەن كەلۋىمە رۇقسات بەرىلۋىن سۇرايمىن. ءاليحانوۆ».
ءا. بوكەيحانوۆتىڭ جەدەلحاتىن 16- قازاندا قابىلداپ العان ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنىڭ پوشتا- بايلانىس ءبولىمى ءماتىن جازىلعان تەلەگراف لەنتاسىن جەكە پاراققا جەلىمدەپ، №13873- قاتىناس نومىرىمەن مورلەپ، 1922 -جىلى 17- قازاندا كرەملدەگى ي. ۆ. ستالينگە جولداعان. ي. ۆ. ستالين 1917- 1923 - جىلدار ارالىعىندا كرەملدەگى باسقا دا قىزمەتىمەن قاتار ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارى قىزمەتىن قوسا اتقارعانىمەن دە، كوميسسارياتتىڭ ىستەرىنە كوپ ارالاسپاعان، ويتكەنى ول وسى جىلدارى كوميسساريات كوللەگياسىنىڭ نەبارى 20 - ماجىلىسىنە عانا تىكەلەي قاتىسقان ەكەن.
كوميسسارياتتىڭ جۇمىسىن ءتۇرلى ۋاقىتتاردا ورىنباسارلىق قىزمەت اتقارعان س. س. پەستكوۆسكي، ن. ن. ناريمانوۆ، ت. رىسقۇلوۆ، م. ح. سۇلتان- عاليەۆ، گ. ي. برويدو، م. پ. پاۆلوۆيچ، گ. ك. كلينگەر، م. د. گۋسەينوۆ جانە تاعى باسقالار جۇرگىزىپ وتىرعان.
ي. ۆ. ستالين ارنايى ۇكىمەتتىك بايلانىس ارقىلى كرەملگە جەتكىزىلگەن ءا. بوكەيحانوۆتىڭ جەدەلحاتىمەن تانىسقان سوڭ، «ءاليحانوۆ» دەگەن كىسىنىڭ ءا. بوكەيحانوۆ ەكەنىن بىردەن تۇسىنگەن جانە ونىڭ تۇتقىندالۋى قازاق قايراتكەرلەرى ورتاسىندا جاعىمسىز رەاكسيا تۋعىزىپ وتىرعانىن اڭعارعان دا، ناقتى كوڭىل- كۇيدى ءبىلۋ ءۇشىن جەدەلحات جەلىمدەلگەن پاراققا قارا قالامساپپەن «قازاقستان مەن تۇركىستان باسشىلارىنان سۇرالسىن» دەپ جازىپ، كوميسسارياتقا كەرى قايتارعان. ي. ۆ. ستالين جەدەلحاتتىڭ ءبىر كوشىرمەسى جولدانعان ا. د. سۋريۋپانىڭ فاميلياسىن «بۇل ماسەلەدە ونىڭ پىكىرىنىڭ قاجەتى جوق» دەگەن نيەتپەن بەلىنەن سىزىپ تاستاعان. جەدەلحاتتىڭ ءبىر كوشىرمەسى جولدانعان ت. رىسقۇلوۆ بۇل كۇندەرى ماسكەۋدە ەمەس ەدى. 14-قازاندا قارقارالىدا تۇتقىندالعان ءاليحان اتالعان مەزگىلدە تۇراردىڭ قايتادان تۇركىستانعا قىزمەتكە اۋىستىرىلىپ جىبەرىلگەنىن ەستىمەگەن.
كەڭەس ەلى ازامات سوعىسىنان ارىلىپ، جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات ارقىلى قيراعان شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە جانتالاسقان قىسىلتاياڭ شاقتا بولشيەۆيك كوسەمدەرى ماقتا ونەركاسىبى شوعىرلانعان تۇركىستان سياقتى اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق ايماقتىڭ ەكونوميكاسىن جانداندىرۋ ءۇشىن ت. رىسقۇلوۆ سىندى تالانتتى ۇيىمداستىرۋشىعا ءزارۋ بولىپ، ونى تۇركىستانعا كەرى قايتارۋ تۋرالى ماسەلە قويادى.
ر ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتى ورتا ازيا بيۋروسىنىڭ ءتوراعاسى يا. ە. رۋدزۋتاك ر ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسىمەن كەلىسە وتىرىپ، ر ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتى ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنىڭ 1922 - جىلى 25- قىركۇيەكتەگى ماجىلىسىندە تۇركىستاننىڭ ساياسي- ەكونوميكالىق جاعدايى تۋرالى ارنايى بايانداما جاسايدى. تۇركىستاننىڭ قيراعان شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى ت. رىسقۇلوۆتى تۇركىستانعا قايتارۋ، ونى ر ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتى ورتا ازيا بيۋروسىنىڭ مۇشەلىگىنە وتكىزىپ، تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ەتىپ تاعايىنداۋ تۋرالى ۇسىنىس بىلدىرەدى. ر ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ بيۋروسى يا. ە. رۋدزۋتاكتىڭ ۇسىنىسىن قابىل الىپ، ت. رىسقۇلوۆتى تۇركىستانعا قايتارۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى.
ر ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ بيۋروسىنىڭ شەشىمىمەن تانىسقان سوڭ ت. رىسقۇلوۆ ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارىنىڭ ورىنباسارى رەتىندە كوميسساريات كوللەگياسىنىڭ 1922 - جىلى 26- قىركۇيەكتە وتكەن ماجىلىسىنە سوڭعى رەت قاتىسىپ، كۇن تارتىبىندەگى بەس ماسەلە بويىنشا بايانداما جاسايدى:
ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتى جانىنداعى حالىق اعارتۋ ىسى بويىنشا فەدەرالدىق كوميتەت تۋرالى بواك قاۋلىسىنىڭ جوباسىن قابىلداپ، ونى كوميسسارياتتىڭ ۇلتتار كەڭەسىنە جىبەرۋ ماسەلەسى بويىنشا جاساعان بايانداماسىندا ت. رىسقۇلوۆ ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتى جانىندا ر س ف س ر حالىق اعارتۋ حالىق كوميسسارياتىنا تاۋەلسىز جانە اتالعان كوميسسارياتتىڭ ۇلت ايماقتارىنداعى ساياساتىن قاداعالاپ وتىراتىن حالىق اعارتۋ ىسى بويىنشا فەدەرالدىق كوميتەتتىڭ تۇراقتى جۇمىس ىستەۋى قاجەت ەكەنىن دالەلدەپ شىعادى جانە ءوزى جەتەكشىلىك جاساعان ارنايى كوميسسيا دايارلاعان قاۋلى جوباسىنىڭ مىندەتتى تۇردە قابىلدانۋى ءتيىس ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى. كوللەگيا ت. رىسقۇلوۆتىڭ جوباسىن ازداعان وزگەرىسپەن قابىلداۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى.
شىعىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ كوممۋنيستىك ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان جۇمىسشى فاكۋلتەتىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى ب واك قاۋلىسىنىڭ جوباسىن قابىلداۋ ماسەلەسى بويىنشا جاساعان بايانداماسىندا ت. رىسقۇلوۆ وسىنداي ارنايى فاكۋلتەت اشۋدىڭ ماڭىزى مەن قاجەتىلىگىن جان- جاقتى نەگىزدەيدى. كوللەگيا ت. رىسقۇلوۆتىڭ جوباسىن ازداعان وزگەرىسپەن قابىلداپ، بواك ءتورالقاسىنا جولداۋ تۋرالى شەشىم شىعارادى.
ت. رىسقۇلوۆ ءوزى باسقارىپ وتىرعان شىعىس حالىقتارىنىڭ ورتالىق باسپاسى قۇرامىنداعى تۇرىك- ازەربايجان سەكسياسىنىڭ رەداكسيالىق كوللەگياسىن بەكىتۋ ماسەلەسى بويىنشا جاساعان بايانداماسىندا سەكسيانىڭ قىزمەتىن دۇرىس جولعا قويۋ ءۇشىن بىلىكتى مامانداردىڭ اسا قاجەت ەكەنىن اتاپ كورسەتەدى جانە رەداكتسيا كوللەگياسىنا نيەۆشيرانوۆ، ا. ت. گيسماتۋللين، شاحتينسكيي جانە گ. داۆلەتچين سياقتى مامانداردى كىرگىزۋدى ۇسىنادى. كوميسساريات كوللەگياسى ت. رىسقۇلوۆ ۇسىنعان كىسىلەردى تولىق قولدايدى.
شىعىس حالىقتارىنىڭ ورتالىق باسپاسىنىڭ ورنالاسار مەكەنجايى تۋرالى جاساعان بايانداماسىندا ت. رىسقۇلوۆ ءوزى باسقارعان ارنايى كوميسسيانىڭ باسپانى ورنالاستىرۋ ءۇشىن جارامدى دەگەن بىرنەشە عيماراتتى ارالاپ كورگەندەرىن، ءدال قازىر «سوباچيا پلوشادكا» اتالاتىن الاڭداعى №10 ءۇيدى لايىقتى ساناپ وتىرعاندارىن حابارلايدى. كوللەگيا ت. رىسقۇلوۆتىڭ ۇسىنىسىن قولداپ، اتالعان عيماراتتى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزگەننەن كەيىن شىعىس حالىقتارىنىڭ ورتالىق باسپاسىنا بەرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى.
ماسكەۋ قالاسىندا شىعىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ ءۇيىن ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ارنايى عيمارات ءبولۋ ماسەلەسى بويىنشا جاساعان بايانداماسىندا ت. رىسقۇلوۆ ماسكەۋ قالاسىندا پاتەر مەن قوناقۇي ماسەلەسىنىڭ اسا شيەلەنىستى جاعدايىنا بايلانىستى استاناعا شىعىس رەسپۋبليكالارىنان ارنايى ساپارمەن كەلەتىن دەلەگاتسيالاردى، جەكەلەگەن ادامداردى، ستۋدەنتتەردى قابىلداپ، ۋاقىتشا ورنالاستىرۋدىڭ قيىندىعىن ايتا كەلە، تەز ارادا ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنا قارايتىن جاتاقحانا اشۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتەدى. كوللەگيا ت. رىسقۇلوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن كەلىسىپ، ماسكەۋ قالاسىندا شىعىس ەڭبەكشىلەرىنىڭ ءۇيىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدايدى.
كوللەگيا ءماجىلىسى ودان ءارى ماسكەۋ شىعىس تانۋ ينستيتۋتىندا قالىپتاسقان احۋالدى تالقىلاپ، ت. رىسقۇلوۆ پەن م. ن. پاۆلوۆيچكە اتالعان ۇجىمدى قايتا تەكسەرۋ، ينستيتۋت رەكتورى ە. مازۋروۆتى ورنىنان الىپ، ونى ر ك پ (ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ قاراماعىنا جىبەرۋ تۋرالى قاۋلى شىعارادى.
قازان ايىنىڭ باسىندا تاشكەنتكە كەلگەن ت. رىسقۇلوۆتى ر ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورتا ازيا بيۋروسى 1922 - جىلعى 5- قازانداعى ماجىلىسىندە بيۋرو مۇشەلىگىنەن جانە قىزمەتىنەن الىنىپ، ماسكەۋگە اۋىستىرىلعان قايعىسىز اتابايەۆتىڭ ورنىنا تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ۋاقىتشا ءتوراعاسى ەتىپ تاعايىندايدى، ال تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 8-قازانداعى ماجىلىسىندە ت. رىسقۇلوۆ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ رەسمي تۇردە بەكىتىلەدى.
حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ 1922 - جىلى 11- قازاندا جاريالانعان №479 قاۋلىسىندا ت. رىسقۇلوۆ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتەدى: «تۇركىستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى ءتورالقاسىنىڭ 8- قازانداعى №142 قاۋلىسىن ورىنداۋ ءۇشىن مەن بۇگىننەن باستاپ تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى قىزمەتىن اتقارۋعا كىرىستىم. ت. رىسقۇلوۆ» .
وسىلايشا 1922 - جىلى قازان ايىندا قىزىل يمپەريا كوسەمدەرى قازاق ۇلت- ازاتتىق قوزعالىسىنىڭ قوس جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى - ءاليحان بوكەيحانوۆتى قارقارالىدا تۇتقىنداپ، اباقتىعا جاپقان بولسا، ال ەكىنشىسى - تۇرار رىسقۇلوۆقا ەكى جىلعا سوزىلعان قۋعىن- سۇرگىننەن كەيىن تۇركىستانعا قايتا كەلۋگە رۇقسات بەرەدى.
ت. رىسقۇلوۆتىڭ تۇركىستانعا كەتكەندىگى سەبەپتى ر ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىنىڭ كوللەگياسى ي. ۆ. ستالين وقىپ، كوميسسارياتقا قايتارىپ بەرگەن ءا. بوكەيحانوۆ جەدەلحاتىنىڭ ءتۇپنۇسقاسىن ارنايى پوشتامەن تاشكەنتتەگى ت. رىسقۇلوۆقا جولدايدى. جەدەلحاتپەن تانىسقان سوڭ ت. رىسقۇلوۆ ءا. بوكەيحانوۆتىڭ قيىن جاعدايىن جەتە ءتۇسىنىپ، ورتالىققا جولداناتىن ارنايى حاتتىڭ دايارلانۋىن كۇتپەي، تەلەگراف لەنتاسى جەلىمدەلىپ، ي. ۆ. ستاليننىڭ پىكىرى جازىلعان پاراقتىڭ تومەنگى جاعىنا ءوز قولىمەن: «ءاليحانوۆ دەگەن كىسى - بوكەيحانوۆ، كادەتتەر پارتياسىنىڭ ءىرى وكىلى، الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ءتوراعاسى، لەنين مەن رەسەيدىڭ باسقا دا ارداگەر قايراتكەرلەرىمەن جاقسى تانىس. كەڭەس وكىمەتىمەن جۇمىس ىستەۋدەن باس تارتۋدا، ءبىراق سەمەي وبلىسىندا جاقتاستارى كوپ» دەپ جازىپ، پوشتامەن ماسكەۋگە شۇعىل تۇردە كەرى جونەلتەدى.
ت. رىسقۇلوۆقا ي. ۆ. ستاليننىڭ ءا. بوكەيحانوۆتىڭ كادەتتەر پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جانە الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ ءتوراعاسى بولعانىن جاقسى بىلەتىندىگى ايان بولاتىن. سوندىقتان دا ول ي. ۆ. ستالينگە قازاقستان باسشىلارىنىڭ تاپسىرماسىمەن تۇتقىندالعان ءا. بوكەيحانوۆتىڭ بولشيەۆيكتەر كوسەمى ۆ. ي. لەنينگە جانە رەسەيدىڭ باسقا دا ارداگەر قايراتكەرلەرىنە تانىمال ساياسي تۇلعا ەكەندىگىن جانە ونىڭ كەڭەس بيلىگىنە قارسى بولسا دا، قازاق دالاسىندا كوپتەگەن جاقتاستارى بارىن، سوندىقتان دا ءا. بوكەيحانوۆ سياقتى بەلگىلى تۇلعانىڭ نەگىزسىز تۇتقىندالعانى حالىق ورتاسىندا تۇسىنبەۋشىلىك تۋدىراتىندىعى تۋرالى پىكىردى ناقتىلاپ جەتكىزگەن.
ءاليحاننىڭ تۇتقىندالعانى تۋرالى جاعىمسىز حاباردى تۇرارعا كەلگەن جەدەلحاتتان ەستىپ- بىلگەن تۇركىستان قايراتكەرلەرىنىڭ ورتاسىندا ۇلكەن الاڭداۋشىلىق ورىن الىپ، ولار ءا. بوكەيحانوۆتى تۇتقىنداۋعا نۇسقاۋ بەرگەن قازاقستان باسشىلارىنىڭ ارەكەتىنە نارازىلىق تانىتادى. تاشكەنتتەگى قازاق قايراتكەرلەرى ءوزارا كەڭەسە كەلە ءاليحاندى گ پ ۋ تىرناعىنان اراشالاپ الۋعا بەل بايلاپ، ونى بوساتۋدى تالاپ ەتكەن حاتتى دايارلاۋدى تۇركىستان باسشىلىعىنداعى جاستار - تۇرار رىسقۇلوۆ پەن سۇلتانبەك قوجانوۆقا تاپسىرادى. ولار ر ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتىنە جولداناتىن نارازىلىق جەدەلحاتتى دايارلاۋدى ءوز مويىندارىنا الادى.
1922 -جىلى قازان ايىنىڭ ەكىنشى جارتىسىندا (شامامەن قازان ايىنىڭ 23-ىنە دەيىن) ت. رىسقۇلوۆ پەن س. قوجانوۆ تومەندەگىدەي مازمۇنداعى جەدەلحاتتى ماسكەۋگە جولدايدى: «ر ك پ (ب) ورتالىق كوميتەتىنە. قازاق رەسپۋبليكاسى وكىمەتىنىڭ 14-قازانداعى بۇيرىعىمەن ءاليحان بوكەيحانوۆ تۇتقىندالىپتى. الاشورداشىلارعا كەشىرىم جاساۋ تۋرالى قاۋلىنى باسشىلىققا الا وتىرىپ، قازاقستاندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ جەرگىلىكتى حالىق بۇقاراسىمەن بايلانىسىنىڭ السىزدىگى مەن قازاقستان كەڭەستەرىنىڭ سوڭعى سيەزىندە قالىپتاسقان احۋالدى، سونداي- اق بۇل حاباردىڭ قازاق بۇقاراسىنا مۇمكىن بولار جاعىمسىز ىقپالىن ەسكەرە كەلە، سىزدەن بۇل ىسكە ارالاسىپ، قاماۋدا ۇستاۋعا جەتكىلىكتى نەگىز بولماسا، وندا بوكەيحانوۆتى تەز ارادا تۇتقىننان بوساتۋعا ىقپال جاساۋىڭىزدى وتىنەمىز».
تۇرار مەن سۇلتانبەكتىڭ ءاليحان بوكەيحانوۆتى تۇرمەدەن بوساتۋ تۋرالى جەدەلحاتىن ر ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكرەتارياتى 1922 -جىلى 2 جانە 4-قاراشادا ەكى دۇركىن تالقىلاپ، قازاق وبلىستىق پارتيا كوميتەتى مەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارماعا ءا. بوكەيحانوۆتىڭ تۇتقىندالۋىنىڭ سەبەپتەرىن تۇسىندىرۋلەرىن تالاپ ەتكەن جەدەلحات جولدايدى.
قازاقستان تاراپىنان بۇل جەدەلحاتقا 1922 -جىلى 11-قاراشادا وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى گ. ا. كوروستەلوۆ تومەندەگىدەي مازمۇنداعى جەدەلحاتپەن جاۋاپ بەرگەن: «بوكەيحانوۆتىڭ تۇتقىندالۋى ونىڭ قازاق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ بۇيرىقتارىنا باعىنۋدان باس تارتۋىمەن جانە تۇركىستانعا قاشۋدى جوسپارلاعانىمەن، سونداي- اق سەمەي گۋبەرنياسىنداعى موڭعوليامەن بايلانىسى بار جانە قازاق جاستارىن ىشتەي ءىرىتىپ جۇرگەن الاشوردانىڭ ىمىراسىز پيعىلداعى باسشى توپتارىن جويۋ شارالارىمەن تىعىز بايلانىستى. قازاق وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى كوروستەلوۆ».
قارقارالىدا تۇتقىندالعان ءا. بوكەيحانوۆتى گ پ ۋ وكىلدەرى كۇشەيتىلگەن كۇزەتپەن سەمەي تۇرمەسىنە اكەلىپ قامايدى، ارتىنان ورىنبورداعى اباقتىعا اتتاندىرادى. «بوكەيحانوۆ ءىسى» مەملەكەتتىك ساياسي باسقارمانىڭ ورتالىق جانە رەسپۋبليكالىق ورگاندارىنىڭ قىراعى باقىلاۋىندا بولدى. 1922 - جىلى 20-21 - قاراشادا «بوكەيحانوۆ ىسىمەن» ر ك پ (ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى س. ي. سىرسوۆ تانىسىپ، جيناقتالعان ماتەريالدارعا قورىتىندى جازادى (سەرگەي يۆانوۆيچ سىرسوۆ - ءىرى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى. 1929-1930 - جىلدارى ر س ف س ر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولىپ ىستەدى جانە ءوزىنىڭ ورىنباسارى تۇرار رىسقۇلوۆپەن وتە جاقسى قارىم- قاتىناستا بولعان.
س. ي. سىرسوۆ 1929-1930 - جىلدارى ب ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسىنىڭ مۇشەلىگىنە كانديدات جانە ك س ر و ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى بولا ءجۇرىپ، ي. ۆ. ستاليننىڭ توتاليتارلىق بيلىگىنە قارسى وپپوزيتسيالىق توپ ۇيىمداستىرادى. ي. ۆ. ستاليننىڭ يندۋستريالاندىرۋ جانە ۇجىمداستىرۋ ساياساتىن ىسكە اسىرۋ تاسىلدەرىن ەلدى داعدارىسقا، حالىقتى قىرعىنعا الىپ باراتىن ساياسات رەتىندە سىناپ، ونى «توپاس باس ادام» (تۋپوگولوۆىي چەلوۆەك) دەپ اتاعان. «كرەمل قوجاسىن» باس حاتشىلىق قىزمەتىنەن كەتىرۋ ءۇشىن اشىق ارەكەتتەر جاساعان. سول ءۇشىن ساياسي قۋعىن- سۇرگىنگە ۇشىراپ، 1937 - جىلى 10 - قىركۇيەكتە اتىلدى).
ورىنبوردان ماسكەۋگە جەتكىزىلگەن ءا. بوكەيحانوۆ كوپ كەشىكپەي تۇرمەدەن بوساتىلىپ، ماسكەۋدە قالدىرىلدى. كرەمل باسشىلارى وعان ماسكەۋدەن پاتەر بەرگىزىپ، ءۇيقاماق جاعدايىندا ۇستايدى.
تۇركىستان جاستارىنىڭ ارالاسۋىمەن اباقتىدان بوساپ شىققان ءاليحانعا قازاقستانعا كەلۋگە قاتاڭ تىيىم سالىنادى. ءاليحان بوكەيحانوۆ «ستاليندىك ۇلكەن تەررور» ۋاقىتىندا قايتا تۇتقىندالىپ، اتىلعانعا دەيىن ماسكەۋدە تۇردى. سوڭعى تۇتقىنداۋدا الەكەڭە اراشا تۇسەر ەشكىم قالماعان- دى، ويتكەنى تۇرار دا، تۇركىستاننىڭ باسقا دا تارلاندارى بۇل ۋاقىتتا ماسكەۋ تۇرمەسىندە تۇتقىندا وتىرعان بولاتىن.
ءاليحان بوكەيحانوۆقا اراشا ءتۇسىپ، اباقتىدان الىپ شىققان تۇرار مەن سۇلتانبەك بىردەن- اق گ پ ۋ- دىڭ قارا تىزىمىنە ىلىگەدى.
گ پ ۋ- دىڭ قازاقستانداعى وكىلەتتى وكىلى ي. د. كاشيرين مەن قۇپيا ءبولىم باستىعى ياكۋبوۆسكييدىڭ گ پ ۋ- دىڭ شىعىس ءبولىمىنىڭ باستىعى يا. ح. پەتەرسكە 1923 -جىلى 14-ناۋرىزدا جولداعان قۇپيا ەسەپتى بايانداماسىندا تۇرار مەن سۇلتانبەكتىڭ ءىس- ارەكەتتەرىنە ۇلكەن ساياسي ءمان بەرىپ، بىلاي دەپ اتاپ كورسەتكەن:
«بوكەيحانوۆتىڭ تۇتقىندالۋىنا تاشكەنتتىك الاشورداشىلار قىزۋ جاۋاپ بەردى. ولار ستاليننىڭ اتىنا رىسقۇلوۆ پەن قوجانوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جانە سولاردىڭ قولى قويىلعان جەدەلحات جولداپ، بوكەيحانوۆتىڭ جازىقسىز تۇتقىندالۋى دالالى ايماقتاردا بۇلىنشىلىك پەن قازاق بۇقاراسى ورتاسىندا تۇسىنبەستىك تۋدىرادى دا، ولاردى كەڭەس وكىمەتىنەن اجىراتادى، سوندىقتان دا ونى بوساتۋ ءۇشىن ءتيىستى مەكەمەلەرگە ىقپال جاساۋ قاجەت دەگەن تالاپ قويدى».
ماسكەۋدە تۇرۋعا ءماجبۇر بولعان ءا. بوكەيحانوۆتىڭ جۇمىسسىز، جالاقىسىز قينالىپ جۇرگەنىن ەستىگەن ت. رىسقۇلوۆ جولداستارىمەن بايلانىسىپ، ونى ر س ف س ر ۇلت ىستەرى جونىندەگى حالىق كوميسسارياتىندا قىزمەت اتقارعان كەزىندە ءوزى ۇيىمداستىرىپ كەتكەن شىعىس حالىقتارىنىڭ ورتالىق باسپاسىنا ورنالاستىرادى. ءا. بوكەيحانوۆ ۇزاق ۋاقىت اتالعان باسپادا اۋدارما ىسىمەن اينالىسىپ، قالاماقى الىپ تۇردى.
تۇرار گولوشەكيننىڭ قۋعىنىنا ۇشىراپ، ماسكەۋگە كەتكەن الەكەڭنىڭ كۇيەۋ بالاسى سماعۇلعا دا كوپ كومەك كورسەتتى. سماعۇل مەزگىلسىز قايتىس بولعان كەزدە الەكەڭە سۇيەۋ بولعان تۇرار مەن نىعمەت ەدى. تۇرەكەڭ الەكەڭنىڭ ۇلى سەرگەيگە دە تىرەۋ بولدى. بۇل ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە.
وردالى قوڭىراتبايەۆ، اباي اتىنداعى قازۇپۋ- دىڭ دوتسەنتى، تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
