ءبىز وتانشىلدىقتى قالاي ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز؟
اۋەلگى اڭگىمەنىڭ ءالقيسساسىن وتان دەگەن ۇعىم جونىنەن باستالىق.
ءاربىر ادامنىڭ كىندىگى كەسىلىپ، ات جالىن تارتىپ مىنگەن كيەلى مەكەنى بولادى.
بۇل قاستەرلى مەكەندى اتا-باباسى كونە زاماننان مەكەندەپ، سول جەردە تىرشىلىك ەتەدى. ونى اتا مەكەن دەپ تە اتايدى.
ناقتىسى، بۇل كيەلى توپىراق، وسكەن ورتا وتان دەگەن قاستەرلى ۇعىم سانالادى.
عىلىمي تىلدە ءتىل قاتساق، بايلىقتارى، قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك قۇرىلىسى، ءتىل، مادەنيەت، تۇرمىس-سالت جانە ادەپ-عۇرىپ ەرەكشەلىگى بار بەلگىلى ءبىر حالىقتىڭ تاريحي تۇراعىنا اينالعان اۋماق وتان دەپ اتالادى. «الاش ايناسى» وسى ماسەلە بويىنشا وي تولعايدى.
ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ءوز ۇرپاعىن تۋعان توپىراقتى شەكسىز سۇيۋگە، قاستەرلەۋگە، قۇرمەتتەۋگە تاربيەلەدى.
ۇلاڭعايىر دالامىزعا كوز تىككەن سىرت كوز دۇشپاندارعا قارسى تويتارىس بەردى. سىنىق سۇيەم جەر ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا قولىنا قارۋ الدى. قازىر ارعى-بەرگى قيىرىنا قۇس قاناتى تالىپ، ارەڭ جەتەتىن كەڭ بايتاق دالامىز سونداي جانقيارلىق ەرلىكتىڭ ارقاسى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
قىسقاسى، ءبىزدىڭ اتا-بابالار تۋعان جەردى شەكسىز ءسۇيدى. سول جولمەن بالاسىنا تاربيە بەردى. قازاقتىڭ وسىنداي اسىل قاسيەتتەرى قاي حالىققا دا ونەگە-ۇلگى بولا الادى.
حالقىمىزدا «وتان وتباسىنان باستالادى» دەگەن ءتامسىل بار. بۇل ءسوزدىڭ مانىنە ءۇڭىلىپ قاراساڭىز، كوپ نارسەنى ايقىن اڭعارۋعا بولادى. ويتكەنى، ءاربىر شاڭىراقتا تىنىشتىق، جاقسىلىق، قۋانىش بولسا، وندا سول مەملەكەتتىڭ بەرەكەلى ءومىرىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەمەس پە؟
وسىندايدا ءتىل ۇشىنا ورالا كەتەتىن «وتباسى - شاعىن مەملەكەت» دەگەن ناقىلدىڭ راستىعىنا كوزىڭىزدى ايقىن جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋادى. ىزگى قاسيەتتەرى بويىندا ساقتالعان ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ وتانىن شەكسىز سۇيەدى. سول ماقساتتا ءومىر ءسۇرىپ، تۋعان ولكەنىڭ وركەندەپ-وسۋىنە جۇمىس جاسايدى. وسىنداي يماندىلىق ءاربىر ازاماتتى العا جەتەلەپ، بيىك-بيىك بەلەستەرگە باستايدى.
ەرتەدە كوشپەندى ءومىردىڭ بەرەكەسىن كورگەن قازاق وركەنيەتىندە وتان سۇيگىشتىك قاسيەتتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى سانالدى. ەجەلگى تۇركى قاعاندىعى كەزىندە تاسقا قاشالعان كۇلتەگىن ەسكەرتكىشىندە دە ول جايىندا كوپتەگەن سوزدەر جازىلعان.
ولاردا ەل بيلەگەن ازاماتتاردىڭ وتانشىلدىق ۇلگىلەرى جايىندا كورىنىس تاپقانىن كوپشىلىك جاقسى بىلەدى. ودان بەرگى كەزەڭدەگى تولە، قازىبەك، ايتەكە بيلەر، اقتامبەردى، بۇقار جىراۋلار دا وتاندى سۇيۋگە باعىتتالعان ماعىنالى اڭگىمەلەرىن ەل-جۇرتقا جايا ءبىلدى. ⅩⅩ عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن ا. بايتۇرسىنوۆ، ءا. بوكەيحانوۆ، ج. ايماۋىتوۆ، س. تورايعىروۆ، م. جۇمابايەۆ سەكىلدى قازاقتىڭ ۇلت زيالىلارى مەن قايراتكەرلەرى وتانسۇيگىشتىك جايىندا تەك جازىپ قانا قويماي، ونى ىسپەن دە كورسەتە ءبىلدى ەمەس پە؟
قاشاننان دا يماندىلىق جۇرەگىندە ۇيالاعان ادام ەشقانداي جات قىلىقتارعا بارمايدى. اقىل مەن جۇرەكتىڭ ءتۇيىسىپ، ءوزارا ورتاق ارەكەتى ناتيجەسىندە ءومىردىڭ ءمان مەن ماعىناسىن ۇعىناتىن ءاربىر ادام يماندىلىقتى وتە جوعارى باعالاپ، سونى جۇرەگىنەن وشىرمەۋگە نازار اۋدارادى.
يماندى ادامزات بالاسى ءۇشىن اسىل قازىنا دەسەك تە بولاتىنداي. ول ادام بالاسىن پانيدە دە، باقيدا دا باقىتقا بولەيدى. وسىنداي تىلسىم قازىنانى باعالاي ءبىلۋ كەي جاعدايدا ادام بالاسىنىڭ بارلىعىنا بۇيىرا بەرمەيتىنى وكىنىشتى. دەگەنمەن، جارتاۋشى يەمىز بىزگە اقىل مەن سانا بەرىپ، ون سەگىز مىڭ عالىمنىڭ سىرىن ۇعىناتىن دارەجەگە جەتكىزدى. الايدا، كەيبىر ادامدار پانيدە پەندەشىلىككە ۇرىنىپ، سونداي باعا جەتپەس قازىنانىڭ قادىرىن تۇسىنە الماي جاتاتىنى تاعى بار.
جاراتۋشى يەمىز ءاربىر سانا يەسىنە ءاۋ باستا ادامدى اينالاسىنا قاراپ، ۇلى يەسىن تاپسىن، تانىسىن، يمان ەتسىن، جاراتۋشىسىنىڭ قۇدىرەتىنىڭ، ۇلىلىعىنىڭ، شەبەرلىگىنىڭ الدىندا تاڭعالىپ، باس ءيسىن دەپ ءپاني جالعانعا اتتاندىرعان.
اللا تاعالا قورشاعان عالامدى ءوزىن تانىتاتىن وتە ءبىر ۇلكەن كىتاپ سەكىلدى ەتىپ جاراتقانىنا تالاي مارتە كوز جەتكىزىپ ءجۇرمىز. سول ءبىر ءومىر اعىمىنداعى ءاربىر تىلسىم سىرىنا قانىعىپ، جاراتىلىسى جايىندا وزىندىك وي-پىكىرىن كوكەيىنە تۇيگەن ادام ءوز بولمىسىمەن، بويىندا مورلەنگەن عاجايىپ ناقىشتارىمەن دارالانا تۇسەدى.
اقىلدىڭ شەكتەۋلى ولشەمىمەن شەشىلمەيتىن نەبىر تىلسىم، ءارى تۇڭعيىق ءتۇيىندى ماسەلەلەردى تالقىعا سالماي، تارازىلاماي ءتاسىلىم ەتۋ (قالتقىسىز سەنۋ) كەرەك. جالپى، يمان تاقليدي جانە تاحكيكي دەپ ەكىگە بولىنەدى. العاشقىسى قورشاعان ورتانىڭ اسەرىمەن نەمەسە بىرەۋلەردەن ەستىپ، سولارعا ەلىتىپ ماقۇلداۋ بولىپ تابىلادى.
بۇل يماننىڭ ءالسىز ءتۇرى بولىپ سانالادى. قازاقتىڭ دانا اقىنى، عۇلاماسى اباي ونى ساقتاۋعا قورىقپاس جۇرەك، اينىماس كوڭىل، بوساماس بۋىن كەرەك دەگەن ويىن بىلدىرگەن. ال تاحكيكي يمان دەگەنىمىز سانامەن سارالاپ، سەزىممەن قۋاتتاپ، زەرتتەپ ىزدەنۋ ناتيجەسىندە تولىق كوز جەتكىزۋ ەكەنى بەلگىلى. مىزعىماس بەكەم سەنىم بولىپ تابىلاتىن مۇنداي يمان جوعارى باعالانادى.
تالاي دانالىعىمەن ءدۇيىم ەلدىڭ ارداقتىسىنا اينالعان ايتەكە ءبي «ءومىرىم حالىقتىكى، ءولىمىم عانا وزىمدىكى» دەپ حالىققا قىزمەت ەتۋدى وزىنە باستى پارىز ساناعان. ونى وتانشىلدىقتىڭ ناعىز ايناسى دەپ ايتا الامىز.
سونداي-اق، قازاق حالقىنىڭ ۇلت بولىپ ۇيىسۋىنا كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن تاۋكە حان ءومىر سۇرگەن زاماندا قازاق ءۇشىن وتانشىلدىق بايلىقتان دا جوعارى باعالاندى. وكىنىشكە وراي، قازىرگى تاڭدا كەيبىر پەندەلەر بايلىق ءۇشىن ادالدىقتىڭ اق تۋىن اتتاپ، ءوزىنىڭ ازامات دەگەن اتىنا كىر كەلتىرەتىن جات ارەكەتتەرگە بارىپ جاتاتىنىن كوزىمىز كورىپ ءجۇر. مۇنداي جاعدايدا ەرتەدەگى قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان مىزعىماس ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى ەسكە ورالادى.
سوندىقتان قاي ۋاقىتتا جۇرەك تۇبىندە يماندى ۇيالاتىپ، ءاربىر قادامىڭدى ويشا سارالاپ، اقىرىن ءجۇرىپ، انىق باسقانىڭ ارتىق ەمەس. بۇگىنگى تاڭدا اشۋعا ەرىك بەرىپ، تۋعان جەرگە قىزمەت ەتۋدى ۇمىتىپ جاتاتىن پەندەر بارشىلىق.
الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە حالىقتىڭ ءوز ۇلتىنىڭ ءتىلىن، ءدىلىن، ءدىنىن بەرىك ساقتاۋىمەن جانە ماقتان تۇتۋىمەن تىكەلەي بايلانىستىرىلدى. عاسىرلار بويى باسقا حالىقتاردى باسىپ-جانشىپ، وتارلىق ۇستەمدىگىن جۇرگىزگەن الپاۋىت مەملەكەتتەردە ۇلى دەرجاۆالىق پاتريوتيزم ساناسى مەملەكەتتىك ۇران رەتىندە ناسيحاتتالعان. قازىرگى باتىس زەرتتەۋشىلەرى وتانشىلدىق ۇعىمى قوعامدىق-ساياسي فەنومەن رەتىندە ەسكىرىپ توزدى، ماڭىزى جوق دەگەن پىكىرلەر ايتادى. ەۋروپانىڭ كەيبىر عالىمدارى وتانشىلدىقتى ۇلت، ازاماتتىق ۇعىمدارمەن الماستىردى.
قازىرگى كەزدە قازاقستان ومىرىندە «قازاقستاندىق پاتريوتيزم» ۇعىمى قالىپتاسا باستادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى «قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى» قالىپتاستىرۋ جانە ونى ازاماتتاردىڭ وي-ساناسىنا ءسىڭىرۋدى مەملەكەتتىك دارەجەگە كوتەرگەن. وسى تۇرعىدا قولعا الاتىن ىستەر بارشىلىق.
وتانشىلدىق سانا - حالىقتى توپتاستىرۋشى رۋحاني كۇش. وسىنىڭ ناتيجەسىندە حالىقتىڭ كۇش- جىگەرى تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا باعىتتالادى. قازاق ەلى بوستاندىق بايراعىن بەكەم ۇستاعانىنا شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۇراتىن سان ءتۇرلى ۇلتتار مەن ۇلىستار تاتۋلىق پەن دوستىقتى تۋ ەتىپ، قازاقستاننىڭ قارىشتاپ دامۋىنا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر.
قازاق ەلىندە ءتىل مەن دىنىنە قاراماستان، ءبىر-ءبىرىن باۋىرىنداي كورەتىن ىزگى ءداستۇر بار. راس، ادامنان ادامنىڭ، ۇلتتان ۇلتتىڭ ەشقانداي ارتىقشىلىعى جوق. جۇمىر جەردەگى جۇرتتىڭ بارلىعى بىردەي تەڭ. دەگەنمەن، قازىر الەمدە ناسىلشىلدىك، ۇلتتان ۇلتتى جوعارى قويۋ سەكىلدى ادامگەرشىلىككە جات قيمىلدار بايقالىپ قالاتىنى ايقىن. ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تاتۋلىق، دوستىق، بىرلىككە قىزىعا قارايتىن جۇرت كوپ. اينالىپ كەلگەندە، وسىنىڭ بارلىعى يماندىلىققا، وتانشىلدىققا كەلىپ تىرەلەدى.
ۇزاق جىلدار بويى وتارشىلدىق قامىتىن كيگەن قازاق حالقى تالاي ناۋبەت پەن زاپىراندى زاماندى باستان وتكىزگەنىمەن، قانشاما عاسىردان بەرى بويىمىزعا ءسىڭىپ، سانامىزدا جاڭعىرعان اسىل قاسيەتتەردى جوعالتا قويعان جوق.
وسىنداي يماني قاسيەتتەر ءبىزدىڭ ۇلتىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاق ەتىپ، تورتكۇل دۇنيەدەگى ءتامام جۇرتقا جاقسى جاعىنان كورسەتىپ وتىر. قاشاننان دا كۇندەلىكتى ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى يسلام دىنىنە سايكەس كەلەتىن ءبىزدىڭ قازاق وتانشىلدىقتى، يماندىلىقتى، ەلجاندىلىقتى تورگە وزدىرىپ، ادامگەرشىلىك قاسيەتتى ارداقتاپ كەلەدى.
وتانشىلدىق تۋعان وتباسىنا، تۋىپ-وسكەن ورتاعا، تۋعان توپىراعى مەن تابيعاتىنا دەگەن قۇرمەتتەن باستالادى. سوندىقتان وتانشىلدىقتىڭ قاينار كوزى ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر بولادى. وتانشىلدىقتىڭ ىرگەتاسى - ۇلتجاندىلىق. ءوز ۇلتىن ءسۇيىپ، ونىڭ مۇڭىن مۇڭداپ، جوعىن جوقتايتىن ازامات قانا وتانشىل بولا الادى. وتانشىلدىقتى رۋحاني قۇبىلىس رەتىندە زورلىقپەن، نۇسقاۋمەن ەنگىزۋ مۇمكىن ەمەس. وتانشىلدىق تاربيەگە قاتىستى بارلىق ۇعىمدار ماقساتتى ءارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەگەندە عانا ساناعا سىڭەدى.
ءسوز ورايىندا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي، وتان دەگەن وتە قاستەرلى ۇعىم. ارينە، كەيبىر جاعدايدا سول ءبىر قاسيەتتى ۇعىمدى ارتقا تاستاپ، قۇلقىننىڭ قۇلى بولىپ، وزگە جۇرتتىڭ سويىلىن سوعىپ كەتەتىن پەندەلەر دە كەزدەسەدى.
بۇل ورايدا پايعامبارىمىز «بارلىعىڭ جاۋاپتىسىڭدار. باسشى ەلىنە، وتاعاسى وتباسىنا، مالشى مالىنا جاۋاپتى اركىم ءوز قاراماعىنداعىلارعا سۇراققا تارتىلادى» دەپ ايتىپ كەتكەن. ولاي بولسا، بالاعا جاستايىنان كىندىك قانى تامعان اتاجۇرتتى ارداقتاپ، قاسيەتتى مەكەندى ولە- ولگەنشە قاستەر تۇتىپ وتۋگە تاربيەلەگەن ارتىقتىق ەتپەيدى.
قازەكەم وتاندى انا دەپ اسپەتتەيدى. ءبىزدىڭ ۇعىمدا جارىق دۇنيە سىيلاعان انا ءاردايىم زور قۇرمەتكە يە بولادى. ەندەشە، وتانىمىزدى دا سونداي دەڭگەيدە جوعارى باعالاپ، سونى قورعاۋ جولىندا ازاماتتىق اتىمىزعا كىر شالدىرماي ءومىر سۇرگەنىمىز قانداي عانيبەت.
اۆتور: ءادىلجان ۇمبەت، قىزىلوردا.
