بارساكەلمەس ارالىن قالاي كوگالداندىرۋعا بولادى؟ - فوتو

سوناۋ ءبىر زامانداردا وسى ايماقتا ءورىپ جۇرەتىن جان- جانۋارلار قاتارى كەمىپ، كوكتە قالىقتاعان قاناتتىلار دا كوزگە كوپ ۇشىراسا بەرمەيتىن بولدى.

 وسىمدىكتەر دە دالامىزدا ازايىپ، ادامزات بالاسى ومىرىندە ەكولوگيالىق اپات ورىن الدى. بەرىدە سول ارال تەڭىزى اۋماعىندا ارنايى قورىق قۇرىلىپ، اتالمىش اۋماقتاعى قورشاعان قۇندىلىقتارىن كوزىمىزدىڭ قاراشىعىنداي قاراۋعا مۇمكىندىك تۋدى. دەسە دە، قورىق ومىرىندە سان الۋان قيىندىقتار دا كەزدەسىپ جاتتى.

 بارساكەلمەس اۋماعىندا بۇگىنگى زامانعا ساي ءبىرقاتار ءىس- شارالاردى قولعا الۋ ءىسى كەزەك كۇتتىرمەيدى. ونىڭ بارلىعىن سىرت كوز بىلە بەرمەس. الايدا، سول جەردە قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ماماندار ونىڭ بارلىعىن جاقسى بىلەدى. ولاردىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى تاڭدا قورىقتا يزرايلدىك تەحنولوگيا بويىنشا كوگالداندىرۋ شاراسى جۇزەگە اسىرىلۋدا.

بۇل جوبانىڭ قولعا الۋدا كۇتىلىپ وتىرعان ءۇمىت ۇلكەن. ول تولىعىمەن جۇزەگە اسقاننان كەيىن جەرگىلىكتى جاعدايعا قولايلى سۋ ساقتاۋ تەحنولوگياسىنىڭ ءتۇرلى فورمالارىن (تامشىلاتىپ سۋارۋ، ىلعالدى كولدەتىپ جيناقتاۋ، ەگىستىك جەرلەردى ساتىلاۋ) ەنگىزۋگە، اۋماقتىق كلاستەرلەر تەڭىزدىڭ كەپكەن تابانىنا ورمان وتىرعىزۋ مۇمكىندىگى تۋىندايدى. وسىنداي جۇمىستاردى قالا مەن اۋىلدىق وكرۋگتەردە ەكى قاتارلى قورعاۋىش «جاسىل بەلدەۋ» قۇرۋ ارقىلى اعاش ءوسىرۋدى جەتىلدىرۋگە، وزىق ۇردىسپەن ساپالى توپىراعى بار كونتەينەرلەردە، كوشەتتەردە، توپىراق قاباتىن كارتوگرافيالاۋ نەگىزىندە ورمان وتىرعىزۋ ۋچاسكەلەرىن تاڭداۋعا جول اشىلادى.

بۇل ورايدا «بارساكەلمەس» قورىعى ماماندارىنىڭ ۇسىنىپ وتىرعان جوباسى بار. ولاردىڭ ايتۋىنشا، «بارساكەلمەس» ورتالىعىنا جەمىس- جيدەك داقىلدارىن، تاجىريبەلىك ورمان ءتالىمباعىن قوسا العاندا توعايلىق جانە بۇتالى وسىمدىكتەر وسىرۋگە ۋچاسكەلەر ءبولۋ قاجەت. ناقتى كەزەڭدە قورىق اۋماعىندا 300 گە تارتا ءتۇرلى وسىمدىك بار. ولاردىڭ كوپتەگەن تۇرلەرى قازاقستاننىڭ « قىزىل كىتابىنا» ەنىگىزىلگەن.. .

... راس، كەزىندە بارساكەلمەستىڭ بازارى قايناپ جاتاتىن ەدى. جۇگىرگەن اڭ، ۇشقان قۇس جانە وسىمدىكتەر الەمى اتالمىش قورىقتى قۇتتى مەكەنگە اينالدىردى. ىلگەرىدە وعان ادام اياعى جەتە بەرمەيتىن. قورىق تەڭىزدىڭ تاپ ورتاسىنا قونىس تەپكەن ەدى. جان- جاعىن تەڭىز قورشاپ جاتتى. جۇرت اتالمىش ارالعا قايىقپەن اۋپىرىمدەپ جەتەتىن. قازىر بۇل كورىنىس باسقاشا كەيىپكە ەنگەن. قورىق قۇرلىقپەن شەكتەستى. ەرىنبەگەن ادام ەرمەككە بارا الادى. دەرەك كوزدەرىندە بارساكەلمەستە قازاق قۇلانى بولعانى ايتىلادى. وكىنىشكە قاراي، وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىندا اتالمىش اڭنىڭ سوڭعى تۇياعى قۇرالايدى كوزگە اتقان ءبىر مەرگەننىڭ مىلتىق شۇرىپپەسىنە بايلانعان ەكەن. ودان بەرىدە بۇل جەرگە تۇرىكمەنستاننىڭ بادحىز قورىعىنان 13 باس قۇلان جەتكىزىلگەن. جانۋار جارىقتىق بارساكەلمەستى جاتسىنا قويماپتى.

«80- جىلداردىڭ باسىندا ولاردىڭ باسى 300 گە دەيىن جەتكەن» دەيدى ماماندار. تەڭىزدىڭ تابانى قۇرعاعان كەزەڭنەن باستاپ قورىقتا تۇشى سۋ كوزدەرى تاپشى بولدى. وسىنىڭ سالدارىنان قۇلاندار سۋات ىزدەپ، باسقا ايماقتارعا اۋا باستاعان ەدى. عالىمدار ودان شىعۋدىڭ جولىن ىزدەپ، اتالمىش اڭدى ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرىندەگى قورىقتارعا جەرسىندىرۋگە كۇش سالدى. بارساكەلمەستە بار- جوعى 50 شاقتى كارى- قۇرتاڭ قۇلان قالدىرىلدى. دەگەنمەن ولار دا ءوسىپ- ءونۋدى توقتاتقان جوق. قورىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنشا، بيىلعى جىلى قۇلاندار سانى 347 باسقا جەتىپتى.

قازىرگى تاڭدا قورىقتا جوعارى ساتىداعى 298 وسىمدىك ءتۇرى، 29 سۇتقورەكتى، 12 باۋىرىمەن جورعالاۋشى، ەكى قوس مەكەندى مەن 2000 نان استام جاندىكتىڭ ءتۇرى كەزدەسەدى. قازىر بارساكەلمەس قۇرلىقپەن شەكتەسىپ جاتىر. عالىمدار وسىعان وراي تەحنيكالىق- ەكونوميكالىق نەگىزدەمە جاساعان ەدى. وندا قورىقتى نەگىزگى ءۇش كلاستەرلىك جۇيە بويىنشا دامىتۋ كوزدەلگەن بولاتىن. الايدا ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن جايلار از ەمەس. نەگىزگىسى، «دەلتا» تەلىمىنە قاتىستى بولىپ وتىر. بۇل ايماق سۋلى- باتپاقتى بولىپ تابىلادى.

قازىرگى ۋاقىتتا اتالعان تەلىمدى قوسۋدىڭ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر. بۇل ايماقتىڭ عاجايىپ فلورا مەن فاۋناسىن ساقتاۋعا بەي- جاي قاراۋعا بولمايدى. بۇگىنگى تاڭدا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان «سىرداريا ارناسىن رەتتەۋ جانە سولتۇستىك ارالدى قالپىنا كەلتىرۋ» جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ەسكەرىلۋى ءتيىس. وسىنىڭ ارقاسىندا بيولوگيالىق رەسۋرستاردى ساقتاپ، تابيعي تەپە- تەڭدىكتى قالپىندا ۇستاۋ ماقساتىندا قورىق رەجيمىن ورناتقانىمىز ارتىقتىق ەتپەيدى.

 2005 - جىلى ۇكىمەتتىڭ بارساكەلمەستىڭ اۋماعىن كەڭەيتۋ تۋرالى شەشىمى ەلىمىزدىڭ شولەيتتەنۋمەن كۇرەس، بيو الۋان تۇرلىلىكتى ساقتاۋ مەن كليماتتىڭ وزگەرۋىنە قارسى شارالار جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان. بۇل شارا ب ۇ ۇ- نىڭ كونۆەنتسياسىنىڭ مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان. سونداي- اق قورىققا سۋلى- باتپاقتى جەرلەردى قوسىپ بەرۋ رامسار كونۆەنتسياسىنىڭ مىندەتتەرىن شەشەدى. دەگەنمەن بۇل ماسەلە ارال تەڭىزى ايماعىندا «كوكارال» بوگەتى مەن «اقلاق» سۋ توسپاسىن سالۋعا بايلانىستى توقتاتىلعان.

تەڭىزدىڭ تارتىلۋى قورىقتىڭ اۋماعىن كەڭەيتتى. ەرتەدە ونىڭ كولەمى 16 795 گەكتاردى قامتيتىن. قازىر ول ون ەسەگە كوبەيدى. بارساكەلمەس ارال اتاۋىنىڭ شەكپەنىن شەشتى. ونداعى اڭ- قۇستىڭ دا سانى ازايىپ كەتتى. جاسىل جەلەك تە كوزدەن عايىپ بولدى. بارساكەلمەستىڭ ءتۇپ- توركىنىنە تەرەڭ ۇڭىلگەن عالىمدار كەزىندە بۇل ايماق سۇلۋ تابيعاتىمەن تالايدى تاڭداي قاقتىرعانىن تىلگە تيەك ەتەدى. وندا سۋى تۇشى كولدەر كوپ بولعان ەكەن. وسىمدىكتەر الەمى دە وزگە جەرلەردە كەزدەسە قويماعانعا ۇقسايدى. اتاپ ايتقاندا، پروتوۆ كوكپەگى، بورشيەۆ سارعالداعى، قوس جارناقتى قىزعالداق سىندى وسىمدىكتەر بارساكەلمەستىڭ ايبىنىن اسىردى. سونداي- اق قۇلان، قاراقۇيرىق، شاعىل مىسىعى سىندى جانۋارلار قورىقتىڭ قورشاعان ورتاسىنا ءسان بەرەدى.

 سوڭعى جىلدارى تەڭىزدىڭ قۇرعاعان تابانىنا سەكسەۋىل ەگۋگە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ارينە، ونىڭ قۇم كوشكىنىن توقتاتۋعا پايداسى زور. بۇل ورايدا ءبىرقاتار جايلار ەسكەرىلمەي قالعان. قورقىت اتا اتىنداعى  قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارى تۇران ويپاتى ايماعىندا ورنالاسقان ارال تەڭىزىنىڭ اۋماعى جەراستى سۋ كوزدەرىنە وتە باي ەكەنىن ايتادى. وسى ورايدا عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەپ، ۇڭعىمالاردىڭ اراقاشىقتىعىن شاحمات كەستەسى ادىسىمەن 20-30 شاقىرىمنان تاستاپ، جەراستى سۋ كوزدەرىن پايدالانۋعا بولادى. ونىڭ پايداسى وراسان.

 ەڭ الدىمەن ول وسى اۋماقتاعى تۇزدى شاڭ مەن توپىراقتى باسادى. تاعى ءبىر پايدالى جاعى -  بۇل جەرلەردە وسىمدىكتەر دۇنيەسى وسەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە، اڭ مەن قۇستىڭ سانى بۇرىنعىدان ارتا تۇسەدى. سونداي- اق ەكولوگيالىق تەپە- تەڭدىك ورنايدى. ايتالىق، قولدان ەگىلگەن سەكسەۋىلدىڭ 25-30 پايىزى عانا كوكتەپ شىعادى. سوندا جىلىنا 10 مىڭ گەكتار ايماققا ورمان وتىرعىزدىق دەلىك. ءقازىر تەڭىزدىڭ قۇراعان ايماعى 4 ميلليون گەكتار دەلىنەدى.

قالاي دەسەك تە، ارال تەڭىزى اۋماعىنداعى قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋگە كوڭىل بولگەنىمىز ارتىق ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ باستى ماسەلەمىزدىڭ بىرىنە اينالۋى ءتيىس.. .

اۆتور: ءادىلجان ۇمبەت، قىزىلوردا

«الاش ايناسى»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى