ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق - بۇل ءسان ەمەس، قاجەتتىلىك - ر. الشانوۆ

وسى وداق اياسىندا قازاقستاندىقتارعا جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە قانداي جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلاتىندىعى تۋرالى قازاقپارات ءتىلشىسى «تۇران» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى، ق ر پرەمەر- ءمينيسترى جانىنداعى ەكونوميكالىق كونسۋلتانتتار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى راحمان الشانوۆتى سوزگە تارتقان ەدى.

- راحمان الشان ۇلى، قازىر قوعامدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق، ينتەگراتسياسى تۋرالى تالقىلاۋلار جۇرۋدە. وسىعان بايلانىستى، ءوز پىكىرىڭىزدى بىلدىرسەڭىز.

- ينتەگراتسيا - بۇل باسقا ەلدەرمەن ەكونوميكالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ. سولارعا جاعداي جاساۋ. قازىرگى كەزدە تەحنولوگيا وزگەردى، ونىمدىلىك ارتىپ جاتىر. سوندىقتان قازىرگى جاعدايدا وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ بارلىعىن ءوزىڭ تۇتىنۋىڭ مۇمكىن ەمەس. بۇل جەردە ۇلكەن ساۋدا ايماعى بولۋى شارت. قاي ەلدە بولماسىن تاۋارلار ءۇشىن جاڭا نارىقتاردىڭ اشىلعاندىعى كەرەك. بۇل دامۋدىڭ شارتى. تاۋار ءوندىرىسىن ارتتىرۋ، ساتۋدى جۇزەگە اسىرۋ، نارىقتى كەڭەيتۋ - زامان تالابى. وسى جەردە باسەكەلەستىك تۋىندايدى. ال سول باسەكەلەستىكتە تاۋارلاردى ساتۋ ءۇشىن باعانى ارزانداتۋ دا قاجەت بولادى. مۇندا كەدەندىك توسقاۋىلداردىڭ الىنىپ تاستالۋى ەلەۋلى اسەر ەتەدى.

 مىنە، ەركىن ەكونوميكالىق وداق قۇرىلعاندا وسىنداي مۇمكىندىكتەر اشىلادى. ءبىز سول ءۇشىن، ەلباسىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي باعىتتا كەلە جاتىرمىز. سوندا تۇتىنۋشىلارعا دا جەڭىلدىك بولادى. سول ءۇشىن سىرتقى جولداردى اشۋ كەرەك. سونىڭ ەندى جەڭىل جولدارىن ىزدەپ جاتىرمىز عوي. قالاي بولعاندا دا ەكونوميكالىق بايلانىستار وتە قاجەت. بۇل قاجەتتىلىك! بىزگە ينتەگراتسيا كەرەك. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق - بۇل ءسان ەمەس، بۇل قاجەتتىلىك.

- الەمدە وسى تەكتەس باسقا دا وداقتار بار ما؟

 - دۇنيە جۇزىندە قازىر 300 دەن استام ءتۇرلى وداقتار بار. ولاردىڭ ىشىندە ەكونوميكالىق وداقتار، كەدەندىك وداقتار، ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتار جەتەرلىك. قالا بەردى ەۋرووداقتى دا ايتۋعا بولادى. مىسالى امەريكانىڭ ءوزى قانداي قۋاتتى، باي مەملەكەت بولا تۇرا «NAFTA» دەگەن ۇيىمدى قۇرىپ وتىر. ياعني ا ق ش، كانادا جانە مەكسيكا ەلدەرى ءوزارا ەركىن ساۋدا جۇرگىزۋ تۋرالى كەلىسىم جاساسقان.

- بۇل جەردە كورشى ەلدەردىڭ ەركىن ەكونوميكالىق وداق قۇرۋى زاڭدىلىق قوي؟

- مىنا ەكونوميكالىق وداقتار قۇرىپ جاتقان ەلدەردىڭ بارلىعى كورشى ەلدەر! مىسالى مەكسيكا، ا ق ش، كانادا ءبىر قۇرلىقتا تۇر. وڭتۇستىك امەريكادا مەركوسۋر وداعى بار - ياعني وڭتۇستىك امەريكا ەلدەرىنىڭ ورتاق نارىعى تۋرالى ەكونوميكالىق جانە ساياسي كەلىسىم. ەۋرووداق تا سولاي. ال وزىمىزگە كەلەر بولساق، ءيا بىزدە كورشى ەلدەر بارشىلىق. ءبىراق ولار بىزدەن كوپ ءونىم الا المايدى. سوندىقتان رەسەيمەن وداق قۇرايىن دەپ وتىرمىز.

 رەسەيدىڭ 12 ايماعى بىزبەن شەكارالاس. دۇنيە جۇزىندە ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ەڭ ۇزاق شەكارا - وسى رەسەي مەن قازاقستاننىڭ اراسىندا! جەتى مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى. سوندا رەسەيمەن وداق قۇرماعاندا كىممەن وداق قۇرامىز؟ رەسەي قۇداي قوسقان كورشىمىز. قازىر الەمدە ەكونوميكالىق كەڭىستىك ءۇشىن كۇرەستەر ءجۇرىپ جاتىر ەمەس پە؟ بۇعان قازاقستان تويتارىس بەرە الا ما؟ سول ءۇشىن، كورشىلەرگە يىق تىرەۋىمىز كەرەك.

- وداق شەڭبەرىندە قازاقستاننىڭ الار ۇلەسى قانداي؟

- بۇل ەركىن ەكونوميكالىق وداق. وندا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ۇلەسى 8 پايىز. ءبىراق الار داۋىسى 33 پايىزعا تەڭ. سوندىقتان بۇل قازاقستاندىقتارعا كوپ مۇمكىندىكتەر اشادى. ياعني بۇل: «ال الدىڭا اس قويدىق، قولدارىڭدى بوس قويدىق» - دەگەنمەن بىردەي.

 - ءدال قازىر رەسەيمەن اراداعى ساۋدا- ەكونوميكالىق بايلانىس قانداي دەڭگەيدە؟

- قازاقستاننىڭ رەسەيمەن ساۋدا- ەكونوميكالىق قارىم- قاتىناسى جاقسى دامىپ كەلەدى. مىسالى قاراساڭىزدار، بىلتىر رەسەيگە 46 ميلليون تونناعا تاۋار جىبەرىپپىز. جىل سايىن 26 ميلليون توننا كومىر جىبەرەمىز. بىلتىر 1 ميلليون توننا بيداي جىبەرگەنبىز. وزىمىزگە جەتكىلىكسىز بولعان سوڭ، وتكەن جىلى مىسالى رەسەيدەن 200 مىڭ توننا سىم تەمىر ساتىپ الىپپىز. بارلىعى رەسەيدەن 1118 ءتۇرلى تاۋار ساتىپ الىنعان. ال قازاقستاننان رەسەيگە يمپورتتالاتىن تاۋارلاردىڭ سانى 500 گە جۋىقتايدى. بۇدان 3-4 جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش بەس ەسە تومەن بولاتىن.

- ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىندا قازاقستاندىقتارعا قويىلاتىن تالاپتار قانداي؟

 - قازاقستان قازىر دىمىعان ەلدەردىڭ ىشىندە 49-ورىندا تۇر. بولاشاقتا شيكىزاتتاردىڭ ورنىنا دايىن ونىمدەردى كوپتەپ شىعاراتىن بولساق، 30 ەلدىڭ ىشىنەن ورىن الۋ تۇك ەمەس. بۇل ءۇشىن مىقتى ماماندار قاجەت. سونىمەن قاتار، ىشكى ينۆەستيتسيانى دا دۇرىس پايدالانعانىمىز ءجون. مىسالى زەينەتاقى قورلارىندا بارلىعى 40 ميلليارد دوللارداي قارجى جاتىر. سونى دۇرىس پايدالانۋ كەرەك. بارلىق جەرلەردە العا دامۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمدامالارى جاسالىنۋى ءتيىس. بىزدە ارتىق ادام جوق. جاڭاشا ويلاپ، جاڭاشا جۇمىس ىستەۋىمىز قاجەت.

- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

اۆتور: جاپپاربەرگەن ايبوتا

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى