ادامزاتتىڭ ارعى تەگى كىم؟
ءبىراز ۋاقىت داناگوي شالدىڭ ايتقانىنا مالدانىپ جۇردىك. سۇيتسەك مايمىلدىڭ ادام بالاسىنا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى ەكەن.
كەلەسى ءبىر اقىلماندار « كوكتەن تۇسكەندەر ەككەن دانەكتەن جاراتىلدى» دەسەدى. كىم ءبىلسىن؟ بالكىم وسى سوڭعى پىكىردە ءبىر جان بار سەكىلدى. اسىرەسە بۇل اڭگىمە عالىمدار اراسىندا كەڭىنەن پىكىر تۋعىزىپ وتىر. ولاردىڭ تاڭعالاتىنى، ادامداردىڭ ءبارى بىردەي بولماسا دا، ارا- اراسىندا ەرەكشە قابىلەتكە يە جاندار ماسەلەسى. مۇنداي عاجايىپ مۇمكىندىككە يە ادامدار قايدان پايدا بولادى؟ ولاردىڭ سونداي سۇڭعىلا قاسيەتكە يە بولۋىنا نە اسەر ەتەدى؟
عالىمدار مۇنى ادامنىڭ جاراتىلىسىنان ەمەس، كوكتەن ىزدەيدى. « ادامزات تاريحىنداعى كەرەمەت تۇلعالاردىڭ بارلىعى جات پلانەتادان كەلگەن كەلىمسەكتەردىڭ ۇرپاقتارى» دەسەدى، ولار. اسىرەسە مۇنى اعىلشىن ۋفولوگى دجون پوۋپ قولداۋدا. ونىڭ زەرتتەۋىنشە « جاھانعا اتى شىققان ۇلى تۇلعالاردىڭ بارلىعى - كوكتەن تۇسكەندەردىڭ بايىرعى ادامدارمەن شاعىلىسۋى ارقاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ۇرپاقتاردىڭ جالعاسى» . ۋفولوگتىڭ سوزىنە سەنسەك، جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ 50 پايىزى كوكتەن تۇسكەندەردىڭ ۇرپاقتارى ەكەن- مىس.
بۇدان 30-40 مىڭ جىل بۇرىن جەر بەتىنە ساپارلاي كەلگەن وزگە ءبىر دامىعان عالامشاردىڭ وكىلدەرى جەر بەتىندەگى بايىرعى تۇرعىندارمەن ارالاسىپ، شاڭىراق قۇرىپ، ەجەلگى وركەنيەتتى قۇرۋعا ات سالىسقان كورىنەدى. سودان كەلىپ مىسىر، شۋمەر ءھام ۇندىستەردىڭ اتستەك، مايا تايپالارى ەرەكشە دامۋعا يە بولعان. جەر بەتىندە جازۋ- سىزۋدى، مەديتسينانى مەڭگەرگەن، عارىشتى جەتىك بىلگەن قابىلەتتى جاندار قۇرعان، مەيماناسى تاسقان مەملەكەتتەر پايدا بولعان- مىس.
پوۋپقا سەنسەك، كوكتەن تۇسكەندەردىڭ جەردەگى ۇرپاقتارىن اجىراتۋ قيىن ەمەس سەكىلدى. ماسەلەن جەر بەتىندەگى بارلىق كورىپكەلدەر، جۇلدىزشىلار، ەمشىلەر، شاماندار - كوكتەن تۇسكەندەردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى. سونداي- اق ۋفولوگ « ەرتەدە ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ كوزى قوڭىرقاي، كوكشىل جاسىل بولىپ كەلگەن، ال كىمنىڭ كوزى قارا جانە شىراقتاي جانىپ تۇرسا ول ادامنىڭ ارعى تەگى جاتجۇرتتىق» دەيدى. بۇعان ءوزىنىڭ سان قىرلى دالەلدەرىن العا تارتادى. ونىڭ ايتۋىنشا كوزى تازا كوك جانە سۇرعىلت تۇستىلەر دە سول توپقا جاتادى ەكەن.
ولاردىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - قولدارىندا. جەرلىكتەردىڭ قولدارىنىڭ ۇزىندىعى ورتاشا، الاقاندارى ءتورتباقتاۋ، ساۋساقتارى قىسقالاۋ كەلەدى دە، ال جاتجۇرتتىق تۇقىمىنىڭ ساۋساقتارى سۇيرىكتەي جۇقا، قولدارى ۇزىنداۋ كەلمەك. جەرلىكتەردىڭ بويى ورتاشا، كەڭ يىقتى، شىدامدى، دەنەلى كەلەدى. ۇرعاشىسى مىقىندى، ءتوستى بولماق. ال وزگە عالامشاردان كەلگەندەردىڭ ۇرپاقتارى تالدىرماش، ۇزىن بويلى، داۋىستارى تىم جىڭىشكە، جۇمساق بولىپ كەلمەك. ولار اسىرەسە دەنە جۇمىسىنان گورى، وي جۇمىسىنا مىعىم. مۇنداي تىم ەرەكشە قابىلەتكە يە ادامدار جەر بەتىندە از. ءبىراق سولاردىڭ ءوزى ادامزات كوشىن ىلگەرى سۇيرەۋگە جەتەرلىك كورىنەدى. ەندى وسىنداي قابىلەتتى بولىپ تۋىلعان بىرنەشە جەتكىنشەكتىڭ ومىرىنەن مىسال كەلتىرەيىك.
بوريا يۆانوۆ رەسەيدىڭ ۆولگوگراد وڭىرىنەن. قازىر ونىڭ ايرىقشا قابىلەتى رەسەي تۇرماق شەتەل عالىمدارىنىڭ ءوزىن تاڭعالدىرۋدا. اتا- اناسىنىڭ ايتۋىنشا دۇنيەگە كەلگەن شاقالاق ەكى اپتادان كەيىن باسىن تىك ۇستاي العان. التى ايدان كەيىن سويلەي باستاعان. ءبىر جارىم جاسىندا كىتاپ وقي باستاسا، ەكى جاسىندا سۋرەت سالعان. بالاباقشاعا بارعان كەزىندە شەت تىلدەردى جەتىك مەڭگەرە باستاعان. سونداي- اق ەستە ساقتاۋ قابىلەتى سۇمدىق ەكەن. جۇرە كەلە بوريا بوگدە عالامشارلاردا ادامزاتتان دا ەرەك دامىعان تىرشىلىك يەلەرى تۇراتىنى جونىندە ايتا باستاعان.
اسىرەسە مارس پلانەتاسى جونىندە ايتقاندارى عالىمداردى ويعا قالدىرعان. ءبىر قاراعاندا مارس عالامشارى ەلسىز، يەسىز، تىرشىلىگى جوق سەكىلدى كورىنگەنمەن ونىڭ استىندا ۇلكەن ءبىر وركەنيەتتىڭ قازانى قايناپ جاتقان كورىنەدى. كەزىندە ونىڭ بەتىندە ءىرى يادرولىق سوعىس بولىپ، اۋا قۇرىپ، تىرشىلىك يەلەرى امالسىز جەر استىنا ءتۇسىپ، كومىر قىشقىلى گازىمەن تىنىستاۋدى ۇيرەنگەن كورىنەدى.
بوريا سول جونىندە كەرەمەت اڭگىمەلەردى تىلگە ءجيى تيەك ەتەدى ەكەن. ونداعى ادامدار جەردىگى سەكىلدى اۋىرىپ، نە بولماسا ۋاقىتى كەلگەن سوڭ ولمەيدى، 30 جاستان اسا بەرە قاتىپ قالادى- مىس. بوريا اتلانتيدا دەگەن جەر بەتىندە ەرەكشە ەل بولعانىن، ولاردى ءوز كوزىمەن كورگەنىن، ءتىپتى ولاردىڭ قالاي جويىلىپ كەتكەنىن دە بىلەدى ەكەن. سونداي- اق جەر بەتىندە ءوزى سەكىلدى عاجاپ قابىلەتكە يە بالالار الداعى ۋاقىتتا كوبەيە بەرەدى دەيتىن كورىنەدى.
ال جەر شارى بولاشاقتا بىرنەشە مارتە جويىلىپ كەتۋدىڭ تابالدىرىعىنا بارىپ قايتپاق. وندا دا الگى ايرىقشا قابىلەتكە يە جانداردىڭ ارقاسىندا ادامزاتتىڭ التىن بەسىگى امان قالادى- مىس.
بوريا يۆانوۆپەن الەمنىڭ تالاي اتاقتى عالىمدارى كەزدەسىپ، ونىڭ ەرەكشە بىلىمىنە، عالىمدار بولماسا بىلايعى جۇرت بىلە بەرمەيتىن تەرميندەردى جاتشا سوعاتىنىنا، كوكتەگى جۇلدىزداردىڭ ورنالاسۋى ت. ب دۇنيەلەردى كوزدى جۇمىپ قويىپ ايتاتىنىنا تاڭعالىسقان. ءسۇيتىپ، « راسىندا ول جاتجۇرتتىقتاردىڭ تۇقىمىنان بولۋى مۇمكىن» دەگەن ويعا كەلگەن.
تاعى ءبىر مىسال، اۆستراليادا دۇنيەگە كەلگەن دجەيا مورگان دەگەن بالانىڭ ايتقاندارى الەم عالىمدارىن شوشىتۋدا. ول دا تۋا سالا سويلەپ كەتكەن. بىزدىڭشە ايتقاندا بۋندەركيندەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ايتقاندارىن تىزبەكتەپ كورەتىن بولساق، 2060 - جىلدارى ادام بالاسى بوگدە عالامشار يەلەرىمەن تىكەلەي بايلانىسىپ، ەكى ورتادان پايدا بولعان العاشقى ۇرپاقتار دۇنيەگە كەلەتىن كورىنەدى. سول كەزدەن باستاپ ادامزات تاريحىنىڭ التىن كەزەڭى باستالىپ، ول 30 جىلعا سوزىلماق ەكەن. ءبىراق سول 30 جىلدان كەيىن جەر وزگە ءبىر عالامشاردان كەلگەن اگرەسسيانىڭ ارقاسىندا قاق جارىلىپ كەتپەك. ياعني ادامزاتتىڭ اقىرى بولماق. ءبىراق وعان دەيىن جەر شارىن مەكەندەگەن حالىقتىڭ ءبىراز بولىگى كۇن جۇيەسىندەگى ون ەكىنشى عالامشار دەگەن ات العان نيبيرۋعا قونىس اۋدارىپ ۇلگەرەتىن كورىنەدى. ادامزاتتىڭ قالعان تىرلىگى سوندا جالعاسىن تاپپاق.
ال شۆەتسيالىق جەتكىنشەك توماس رامۋسسەل دە ەرەكشە قابىلەتكە يە جان. ول ەكى جاسىندا الەمنىڭ ايگىلى ادامدارى سالعان كارتينالاردى اۋدارماي سالا العان. ۇلى اقىنداردىڭ ولەڭدەرىن 3 جاسىندا جاتقا سوققان. ول قازىردىڭ وزىندە 2050 - جىلعا دەيىنگى ادامزاتتىڭ دامۋ تاريحىن قاعازعا ءتۇسىرىپ ۇلگەرگەن كورىنەدى. 2030 - جىلى ا ق ش ونداعان ۇساق مەملەكەتتەرگە بولىنبەك. رەسەيدە بىرنەشە بولشەككە تۇسپەك.
قىتاي الەمدەگى ەڭ دامىعان مەملەكەتتكە اينالعانىمەن، ول دا 2040 - جىلى قاققا ءبولىنىپ، ونىڭ ورنىنا ەكى دامىعان مەملەكەت دۇنيەگە كەلمەك. وسى ارالىقتا جەر بەتىنەن 30 داي مەملەكەت قۇردىمعا كەتپەك كورىنەدى. سونىڭ ءبىرى - جاپون، ەكىنشىسى - كۋبا. جاپون ارالى ءىرى جەر سىلكىنىسى كەزىندە سۋ تۇبىنە كەتەدى ەكەن. ءبىراق ول ەل رەسەيدەن قيىر شىعىستى جالعا الىپ ءبىراز حالقىن امان الىپ قالادى- مىس.
توماس رامۋسسەلدىڭ جازبالارىنا قاراعاندا كۇن جۇيەسىنەن تىس جەردە جۇزدەگەن عالامشاردا اسا دامىعان مەملەكەتتەر ءومىر ءسۇرىپ جاتقان كورىنەدى. ال ءوزىن شۆەتسيالىق بالا سولاردىڭ بىرىندە بۇدان 10 مىڭ جىل بۇرىن دۇنيەگە كەلگەنىن ايتادى. ادامزاتتىڭ پايدا بولۋى، وركەندەۋى جانە قالاي جويىلۋى جونىندە كىتاپ جازاتىنىن دا اينالاسىنداعىلارعا ەسكەرتىپتى.
ءبىراق جوعارىدا اتى اتالعان بالالاردىڭ راسىندا قانشالىقتى ەرەكشە قابىلەتكە يە ەكەنىن ءبىز كورگەن جوقپىز. سوندىقتان ولاردىڭ ايتقانى ءدوپ كەلەدى دەپ ايتۋدىڭ ءوزى قيىنداۋ. مۇنداي ايتقىشتار الەمنىڭ ءار تۇكپىرىندە تابىلادى. قالاي دەسەك تە، عالىمدار اراسىندا ادامنىڭ ارعى تەگى عارىشتان تۇسكەندەر دەگەن بولجام بار. ولاردىڭ ۇرپاقتارى تىم قابىلەتتى كەلەدى دەسەدى ولار. مۇمكىن شىن دا بولار- اۋ.
سەيسەن امىربەك ۇلى
«ايقىن» گازةتئ
