قازاق پەن وزبەكتىڭ اراسى نەگە الىس؟
بۇل ەكى مەملەكەت سوۆەت وداعىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزدە ءوز مۇددەلەرىن ورتالىق بيلىك - ماسكەۋ الدىندا بىرگە قورعاعان.
سوۆەت وداعى كەزىندەگى قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءبىر جارقىن مىسالىن كەلتىرە كەتەيىك. وزبەكستاننىڭ قازىرگى ناۋايى وبلىسىنداعى التىن كەندەرىن يگەرۋ بويىنشا وزبەكستان باسشىلىعى س و ك پ و ك ساياسي بيۋروسىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىس ەنگىزەدى.
سول كەزدەگى «مينيستەرستۆو سرەدنەگو ماشينوستروەنيا س س س ر» دەپ اتالاتىن ونەركاسىپ يمپەرياسىنىڭ باسشىسى، وداققا بەلگىلى، ءسوزى ءوتىمدى تۇلعا - جولداس سلاۆسكي وزبەكستاننىڭ بۇل جوباسىن وتكىزبەي قويادى. سوندا وزبەكستاننىڭ باسشىسى شاراپ اكا قازاقستان باسشىسى ديماش اعادان وسى جوبانىڭ بەكىتىلىپ، وزبەكستاندا التىن ءوندىرىسىنىڭ نەگىزىن سالۋعا قولعابىس جاساۋىن وتىنەدى.
دىنمۇحاممەد قونايەۆ - ماسكەۋ ءتۇستى مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىن اياقتاعان، قۇندى مەتالدار ءوندىرۋ سالاسىنىڭ وداق دەڭگەيىندەگى بەلگىلى مامانى. ديمەكەڭ ساياسي بيۋرونىڭ، ياعني كوممۋنيستىك يمپەريانىڭ ەڭ جوعارى بيلىگىنىڭ بەلدى مۇشەسى رەتىندە وسى جوبانىڭ بەكىتىلۋىن قولعا الادى. ساياسي بيۋرونىڭ مۇشەلەرىنىڭ اربىرىمەن وڭاشا كەزدەسىپ، كوپشىلىگىن وسى جوبانى قولداۋعا كوندىرىپ، تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن قايتا پىسىقتاپ، وزبەكستاندا التىن ءوندىرىسىن دامىتۋ جوباسىن ساياسي بيۋرونىڭ قاراۋىنا قايتا ۇسىنادى.
ساياسي بيۋرو اتالمىش جوبانى بەكىتىپ، قىزىلقۇم قويناۋىندا التىن ءوندىرۋ ونەركاسىبى دامي باستايدى. بۇل جوباعا وداق قازىناسىنان قىرۋار قارجى ءبولىنىپ، جىلىنا ورتاشا 60-70 توننا التىن وندىرەتىن الىپ ونەركاسىپ - «كىزىلكۋمزولوتو» يمپەرياسى مەن ناۋايى، زارافشان، ءۇشقۇدىق قالالارى بوي كوتەرەدى. بۇگىندە التىن ءوندىرىسى تاۋەلسىز وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك قازىناسىنا قۇيىلاتىن ءتۇسىمنىڭ ايتارلىقتاي بولىگىن قۇراپ وتىر. «كىزىلكۋمزولوتو» التىن ءوندىرۋ ونەركاسىبىن قازاقستان مەن وزبەكستان باسشىلارى ارسىنداعى شىنايى، ىقىلاستى ىنتىماقتاستىقتىڭ كەرەمەت ءبىر كورىنىسى دەۋگە بولادى.. .
بۇگىندە قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى ەكونوميكالىق قاتىناستار ءوز الەۋەتتىك دەڭگەيىنەن ەداۋىر تومەن جاعدايدا. تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە، ەكى ەل ەكونوميكاسىنىڭ الەۋەتى وتە جوعارى، كورشى ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن 10 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بار.
ءبىراق، بۇل «مۇمكىندىكتىڭ» ورىندالۋىنىڭ ءبىر العى شارتى بار: ول - ەكونوميكانىڭ ەركىندىگى، شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرى اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ ساياساتقا ەمەس، نارىق زاڭدارىنا باعىنۋى، كورشىنىڭ دامىپ، كوركەيۋىنە قىزعانىشپەن، كۇنشىلدىكپەن قاراماۋ، تاعى- تاعىلار. وكىنىشكە قاراي، ءدىنى بولەك، ءتىلى بولەك، كەرەك بولسا ءدىلى بولەك قازاقستاننىڭ شىعىسىنداعى قىتاي مەن باتىسىنداعى رەسەيدە بار بۇل العى شارتتار «ءوز اعام» دەپ ماقتايتىن كورشىمىزدە جوق. قىزعانىش پەن كۇنشىلدىككە بوي الدىرعان سوقىر ساياسات ەكونوميكالىق مۇددە مەن گۋمانيتارلىق قاتىناستاردى جەگىدەي جەپ كەلەدى.
قازاقستاننىڭ قارىشتاپ دامۋى وزبەكستاننىڭ وزەگىن ورتەيدى. ەكونوميكا سۋبەكتىلەرىنىڭ قازاقستانمەن قارىم- قاتىناسى قۇپتالمايدى، ەڭ قىزىعى - قازاق تەڭگەسى وزبەكستان ورتالىق بانكى تاراپىنان كوتيروۆكا جاسالمايدى، ياعني باعاسى بەلگىلەنبەيدى. قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى تاۋار اينالىمى باسىمدىق بولىپ تابىلمايدى، سوندىقتان قازاق تاۋارىن ساتۋدان تۇسكەن قارجىنى كونۆەرتاتسيالاۋ - قيىننىڭ قيىنى.
قورىتا ايتقاندا، ايىرباستاۋ جۇيەسىندەگى مونەتارلىق ساياساتتىڭ مەشەۋلىگى، كورشى ەلدەردەگى ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ ءتۇرى مەن مازمۇنى جاعىنان ءبىر-بىرىنە ساي كەلمەۋى، قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ - نارىقتىق، ال وزبەكستان ەكونوميكاسىنىڭ - اكىمشىلىك-بيۋروكراتيالىق باعىتتا دامۋى - وزبەكستاننىڭ تەك كورشىلەرمەن ەمەس، الەمدىك قاۋىمداستىقپەن دە ەكونوميكالىق قاتىناستارىنا تۇساۋ بولىپ، تۇرالاپ تۇرىپ قالۋىنا اكەلدى.
وزبەكستان مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم- قاتىناستارعا كەدەرگى بولىپ كەلە جاتقان نەگىزگى سەبەپ تە وسى. ال، سان عاسىرلار بويى اعايىندىقتان اجىراماعان ەكى مەملەكەتتىڭ قازىرگى شەكاراسىنداعى كورىنىس اقىلعا سىيمايدى. ادامنىڭ قادىر- قاسيەتى باسقا جەردە وزبەك شەكاراسىنداعىداي اياقاستى ەتىلمەيدى: ۇرىپ- سوعۋ، كەزەكتە تۇرعان ادامداردى قۇمىرسقا قۇرلى كورمەۋ، نەگىزسىز قارۋ قولدانۋ، ادام ءولىمى - كوبىرەك قازاقستان ازاماتتارىنىڭ وققا ۇشىپ ءولۋى - قازاق- وزبەك شەكاراسىن دوستىق شەكاراسى ەمەس، قاتىگەزدىك پەن قاستىق شەكاراسىنا اينالدىردى. شەكاراداعى كەلەڭسىزدىكتەردەن جۇرەگى شايىلعان جالپى جۇرت بىلاي تۇرسىن، تۋىس ادامدار مەن دوس- جارانداردىڭ دا ءبىر- بىرىنە بارىپ كەلۋى سيرەپ كەتتى. ادامدار جاقىن تۋىستارىنىڭ توي- تومالاعى مەن ءولىم- جىتىمىنە لاجسىز بارىپ-كەلەتىن جاعدايعا جەتتى.. .
جاقىندى جات جاساعان ساياسات سەنى قايتەيىن.. .
ساياسي سالاداعى ىنتىماقتاستىق دەڭگەيى دە تاراپتاردى قاناعاتتاندىرىپ وتىرعان جوق. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق تۇرعىداعى باستامالارى ادەتتە وزبەكستان تاراپىنان قولداۋ تاپپايدى، دۇرىسى - قىزعانىش تۋدىرىپ، كورشىگە ءتان پارىزعا ساي ارەكەت ەتۋگە جىبەرمەيدى. بىردە ۋكراينانىڭ پرەزيدەنتى لەونيد كۋچما تاشكەنتكە رەسمي ساپارمەن كەلدى. ۇلكەن باسپا ءسوز ءماسليحاتى ءوتىپ جاتىر. سوندا يسەكەڭ: «ەگەر ۋكراينا وزبەكستاننىڭ كورشىسى بولعاندا، مەنىڭ بۇل ومىردە باسقا ارمانىم بولماس ەدى» دەدى. كورشىنى اللا بەرەدى، ونى ەلدەر وزدەرى تاڭداي المايدى.
كوپتى كورگەن، وزبەكستان ساياساتىنىڭ «اسحاناسىن» ءجىتى بىلەتىن ءبىر اقساقال اعامىز قازاق- وزبەك قاتىناستارى جايلى وي قوزعاي وتىرىپ، كورشىلەر اراسىنداعى جاعداي وزبەك بيلىگى اۋىسقاندا عانا جاقسى جاعىنا قاراي وزگەرەدى دەگەن پىكىر ايتتى. قارا حالىق - قاي ەلدە تۇرسا دا - قازاقستان مەن وزبەكستان اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ تۇراقتى، ءوزارا ءتيىمدى، ورتاق مۇددە مەن سىيلاستىق نەگىزىندە دامىعانىن قالايدى. ساياساتكەرلەردىڭ بۇل تۇرعىداعى ريتوريكاسىندا كەمشىلىك جوق: تەك قۇرعاق قاسىقتىڭ اۋىز جىرتاتىنى بار. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل تۇرعىداعى ۇستانىمى ۇلگى تۇتارلىق: ن. نازاربايەۆتىڭ وزبەكستان حالقى نەمەسە باسشىلىعى جايلى جامان سويلەگەنى نەمەسە سىناعانى، جالپى قازاقستان تاراپىنىڭ وزبەكستاننىڭ كورشىلىك قۇقىعىنا قول سۇققانى ەسىمىزدە جوق. دوستى دۇشپانعا اينالدىرعاننان، دۇشپاندى دوسقا اينالدىرعاننىڭ ابىرويى اسقاق، مارتەبەسى بيىك قاشاندا.
ارينە، قازاق-وزبەك قاتىناستارىنا ا ق ش، قىتاي جانە رەسەيدىڭ بەلگىلى دارەجەدە ىقپالى بار. ءبىراق، الەمدىك جانە ايماقتىق گەوساياسي مۇددەلەردىڭ كورشىلەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىققا قويىپ جاتقان شەكتەۋلەرى شامالى. وڭتۇستىكتەگى كورشىگە جەتپەي تۇرعانى - شىنايى ىنتىماقتاستىققا دەگەن ىنتا مەن ىقىلاس قانا بولىپ تۇر. قازاق پەن وزبەك دوستىعى قازىرگىدەي ەمەس، تىعىز اعايىندىق قارىم- قاتىناستا بولسا، ەكى مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس التى الاشتى ۇران ەتكەن تۇتاستاي تۇركى ەلدەرىنىڭ مەرەيى الدەقايدا ۇستەم بولاتىنى ءسوزسىز ەدى.
سەيىت يماتوۆ
