تاريحتا «ءولىم ماتچى» اتانىپ كەتكەن جارىس

بەيبىت زاماندا ك س ر و چەمپيوناتىندا باق سىناپ، بەلدى كوماندالار ساپىندا ونەر كورسەتكەن ءبىرقاتار اياق دوپ شەبەرلەرى سول كەزدەرى تەمىر تورعا توعىتىلعان بولاتىن. سول سەكىلدى فاشيستەر اراسىندا دا اياق دوپ ونەرىنىڭ قىر-سىرىن جەتىك مەڭگەرگەن جاۋىنگەرلەر دە جوق ەمەس ەدى.

مىنە سولاردىڭ بارلىعىنىڭ باسىن قوسقان گەرمانيا باسقىنشىلارى اسكەري قولباسشىلارىنىڭ ءبىرى كيەۆتەگى «زەنيت» ستاديونىندا فۋتبول باسەكەسىن وتكىزدى.

1942-جىلدىڭ 9-تامىزىندا ورىن العان ايتۋلى وقيعا «ءولىم ماتچى» دەگەن اتاۋمەن تاريحتا قالدى.

بۇل وقيعا جايىندا سول كەزدەرى ەمىس-ەمىس ايتىلا باستادى. ەل اراسىندا ءتۇرلى اڭگىمەلەر ءوربىپ، ءبىرقاتار باسىلىمداردا شاعىن ماتەريالدار جارىق كوردى.

دەسەك تە سۇراپىل سوعىستىڭ بەينەتىن كورىپ، ازابىن مولىنان تارتقان حالىق وعان اسا ءمان بەرە قويعان جوق. ال سۇراپىل سوعىس اياقتالىپ، حالىق ەندى-ەندى عانا ەڭسە تىكتەي باستاعان تۇستا جۋرناليستەر جوعارىداعى وقيعاعا قايتا ورالدى.

وسى ورايدا، العاش رەت «كەشكى كيەۆ» گازەتىنىڭ 1958-جىلدىڭ 21-قاراشاسىندا جارىق كورگەن پەتر سيەۆەروۆتىڭ «سوڭعى ايقاس» اتتى ماقالاسى ەل-جۇرتتى دۇرلىكتىردى. بۇل ماقالادا تويىنعان فاشيستەر مەن اش-جالاڭاش كەڭەس سولداتتارى اراسىندا فۋتبول ماتچى ۇيىمداستىرىلىپ، باسەكە اياقتالعاننان سوڭ جاسىل الاڭعا شىققان ساربازداردىڭ بارلىعى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنى جان-جاقتى باياندالدى.

سودان كەيىن-اق بۇل اڭگىمە كۇن تاقىرىبىنان تۇسكەن جوق. كوپتەگەن قالامگەرلەر وسى تاقىرىپقا قالام تارتتى. بىرنەشە كىتاپ شىقتى. 1964-جىلى «موسفيلم» كينوستۋدياسى «ءۇشىنشى تايم» دەپ اتالاتىن كوركەم فيلم ءتۇسىردى. ونى جۇرت قىزىعا تاماشالادى. جوعارىداعى وقيعا شەتەلدىكتەردىڭ دە نازارىنان تىس قالعان جوق. 1981-جىلى امەريكالىق رەجيسسەر دجون حيۋستوننىڭ «جەڭىس» اتتى ءفيلمى كورەرمەندەرگە جول تارتتى.

بۇل تۋىندىدا سيلۆەستر ستاللونە، مايكل كەين، وسۆالدو ارديلەس، پول ۆان حيمست سىندى گولليۆۋد جۇلدىزدارىمەن قاتار، برازيليانىڭ پەرىسى، تەڭبىل دوپتىڭ كورولى پەلە جانە اتاقتى اعىلشىن فۋتبولشىسى بوببي مۋر دا كينوعا ءتۇسىپ، جاڭا قىرلارىنان تانىلدى.

2012-جىلدىڭ كوكتەم ايلارىنان بەرى ۇلكەن ەكراننان كورسەتىلە باستاعان اندرەي ماليۋكوۆتىڭ كينوتۋىندىسى دا قالىڭ كورەرمەننىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. بۇل فيلمدە سەرگەي بەزرۋكوۆ، ەليزاۆەتا بويارسكايا، وستاپ ستۋپكا، ەدۋارد بەزرودنىي، ەكاتەرينا كليموۆا سەكىلدى بەلگىلى اكتەرلەر باستى رولدەردى سومدادى.

جوعارىداعى مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك، ۋكراينادا تۇتقىنعا تۇسكەن ساربازدار اراسىندا كيەۆتىڭ «ديناموسى» مەن «لوكوموتيۆى» ، ودەسسانىڭ «سپارتاك» جانە باسقا دا كوماندالارىنىڭ ويىنشىلارى بولعان.

تەمىر قاپاستا جاتقاندار قاتارىندا نيكولاي ترۋسيەۆيچ، پاۆەل كوماروۆ، لەك گۋنداريەۆ، ميحايل مەلنيك، ماكار گونچارەنكو، يۆان كۋزمەنكو، الەكسەي كليمەنكو، ميحايل سۆيريدوۆسكي، ۆاسيلي سۋحاريەۆ جانە تاعى باسقا تانىمال اياق دوپ شەبەرلەرىنىڭ بار ەكەنىن بىلگەن بەتتە ۆەرماحت اسكەرلەرى باسشىلارىنىڭ ويىنا ەكى جاقتان كوماندا جاساقتاپ، فۋتبول ماتچىن ۇيىمداستىرۋ تۋرالى وي كەلەدى.

كوپ ۇزاماي بۇل جوسپار جۇزەگە اسىرىلادى. قوس كوماندا بىرنەشە رەت جاسىل الاڭعا شىعىپ، ءبىرقاتار «جولداستىق» كەزدەسۋ وتكىزەدى. بۇل ماتچتاردىڭ بارلىعى دا كەڭەس سولداتتارىنىڭ پايداسىنا شەشىلدى.

اشقۇرساق تۇتقىنداردى ۇتا الماۋى فاشيستەردىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرادى. سودان ولار قانداي دا ءبىر جولمەن قارىمتا قايتارۋدى ويلاستىرادى. سول ءۇشىن وزدەرىنىڭ بارلىق ءتاۋىر ويىنشىلارىن «فلاكەلف» كلۋبىنىڭ تۋى استىنا جيادى دا، نەگىزگى باسەكەنى 9-تامىزعا بەلگىلەيدى.

سول كۇنى نەمىستەر جاسىل الاڭعا ادەمى فورما كيىپ شىقسا، ءبىزدىڭ ساربازدار ەسكى-قۇسقى قىزىل ءتۇستى كيىمدەردى ۇستەرىنە ىلە سالدى.

ستاديونعا جينالعان فاشيستەر ءوز كومانداسىنىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىنە كامىل سەنەدى. ويتكەنى بۇل ماتچقا ولار تىڭعىلىقتى دايارلاندى. ال تۇتقىندار اش-جالاڭاش. جاتتىعۋ جاساۋ بىلاي تۇرسىن، كۇنى-ءتۇنى قارا جۇمىسقا جەگىلگەن ولاردىڭ بەل جازۋعا دا مۇرشالارى بولمادى. باسقىنشىلاردىڭ ءوز كوماندالارىنا سەنىمدى بولعاندارى سونشالىق، كەڭەس سولداتتارى الاڭعا شىققان بەتتە ولاردى مۇقاتىپ، كەكەتىپ، كۇلكى قىلادى.

كوپ ۇزاماي تورەشىنىڭ ىسقىرىعى ەستىلەدى. باسەكە بارىسىندا العاشقى گولدى نەمىستەر سوققانىمەن، ىلە-شالا تۇتقىندار قاتارىنان ءۇش رەت قاقپانى ءدال كوزدەيدى. ءبىرىنشى كەزەڭ 3:1 ەسەبىمەن اياقتالادى. جاعداي ءدال وسىلاي ءوربيدى دەپ ەش ويلاماعان گەرمانيا وفيتسەرلەرىنىڭ ءبىرى ءۇزىلىس كەزىندە كيىم اۋىستىراتىن بولمەگە باسا-كوكتەپ كىرىپ كەلىپ: «جەڭىلەسىڭدەر. ايتپەسە اتىپ تاستايمىز»، - دەپ سەس كورسەتەدى. ءبىزدىڭ جاۋىنگەرلەر كەلىسكەندەي سىڭاي تانىتىپ، تەك ميىعىنان كۇلەدى دە قويادى.

كەيبىر مالىمەتتەرگە سەنسەك، كيىم اۋىستىراتىن بولمەنىڭ استىنان ارنايى ترانشەيا قازىلعان. كەڭەس سولداتتارىنىڭ سول ترانشەيا ارقىلى قاشىپ كەتۋىنە بولار ەدى. ۇزىلىسكە شىققان بەتتە كەيبىر ويىنشىلارعا سونداي وي كەلدى. ءبىراق سوڭعى ساتتە كوماندا ساپىنداعى بەلسەندى سپورتشىلاردىڭ ءبىرى: «قاشىپ قايدا بارامىز؟ نەمىستەر ءبىزدى الىسقا ۇزاتا قويمايدى. ۇستاپ الادى دا، اتىپ تاستايدى. ونداي ءولىم بىزگە قاجەت پە؟ ! ودان گورى جاسىل الاڭدا مىقتىلىعىمىزدى پاش ەتىپ، وسى فاشيستەردى تاس-تالقان ەتەيىك.

قاجەت بولسا، باسەكە بارىسىندا ءولىپ كەتەيىك. ەڭ باستىسى، ك س ر و جاۋىنگەرلەرىنىڭ رۋحىنىڭ بيىك ەكەنىنە باسقىنشىلار انىق كوز جەتكىزسىن. قولدان كەلىپ تۇرسا، سونداي ءبىر ەرلىك جاساۋدان نەگە تارتىنۋىمىز كەرەك؟!»،-دەپ ءتۇبىن ءتۇسىرىپ تۇرىپ سويلەيدى.

كوماندالىق ارىپتەستەرىنىڭ جالىندى ءسوزىن قۇپتاعان بارلىق ويىنشىلار لەزدە ءوز رايلارىنان قايتادى.

ءسويتىپ ولار ۇزىلىستەن كەيىن قايتا جاسىل الاڭعا شىعادى. ەكىنشى كەزەڭ باستالعان بەتتە نەمىستەر دورەكىلىك تانىتىپ، ءبىزدىڭ نەگىزگى ويىنشىلاردى قاساقانا تۇردە جاراقاتتايدى. ءبىرىنىڭ اياعىنان تەپسە، ءبىرىن شىنتاعىمەن بۇيىردەن ۇرىپ قۇلاتادى. وسىنىڭ بارلىعىن كورە تۇرا تورەشىلەر جۇمعان اۋىزدارىن اشپايدى. سونىڭ ارقاسىندا فاشيستەر تارازى باسىن تەڭەستىردى.

ءبىراق نامىسقا تىرىسقان كەڭەس ساربازدارى ەڭ سوڭعى سەكۋندتارعا دەيىن ايقاسادى. «باس جارىلىپ، كوز شىقسا دا» جانكەشتىلىك تانىتىپ، جەڭىستى فاشيستەردىڭ ۋىسىنان جۇلىپ اكەتەدى. بۇل باسەكە 5:3 ەسەبىمەن اياقتالادى.

ارادا ءبىر اپتا وتكەننەن كەيىن نەمىستەر سول ويىندا جاسىل الاڭعا شىققان تۇتقىنداردىڭ بارلىعىن ءدۇيىم جۇرتتىڭ كوز الدىندا اتىپ تاستايدى. ولاردىڭ ەرلىگى كەڭەس سولداتتارىنىڭ رۋحىن كوتەرەدى. سۇراپىل سوعىس اياقتالعاننان سوڭ اتالمىش باسەكەگە قاتىسقان ءبىر توپ ويىنشىلار مەملەكەتتىك ناگرادالارمەن ماراپاتتالادى. كيەۆتەگى ۆالەري لوبانوۆسكي اتىنداعى ستاديوننىڭ ءدال الدىندا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. مىنە بىزگە جەتكەن اڭىز وسىنداي.

دەسەك تە اراعا جىلدار سالىپ، ءباسپاسوز بەتتەرىندە مۇلدە باسقا مالىمەتتەر جارىق كورە باستايدى. ءيا، جوعارىدا اتالعان ماتچتىڭ وتكەنى راس. ونى جۋرناليستەر جوققا شىعارمايدى. الايدا ويىن قارساڭىندا كەڭەس ساربازدارىنا ەشكىم تىزە باتىرماعان. نەمىستەر ولاردى ۇرىپ-سوعىپ نەمەسە زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋ ارقىلى جاسىل الاڭعا شىعۋعا ماجبۇرلەگەن جوق. كيىم اۋىستىراتىن بولمەدە قازىلعان ترانشەيا مەن باسا-كوكتەپ كىرىپ، سۇق ساۋساعىن شوشايتقان وفيتسەردىڭ بولماعانى ءتۇرلى دەرەكتەر ارقىلى انىقتالدى.

باسەكە بارىسىندا تۇتقىنداردىڭ كوپ قيانات كورىپ، تورەشىلەر تاراپىنان ادىلەتسىزدىككە ۇشىراعانى دا تازا وتىرىك. تىپتەن شاڭ باسقان مۇراعاتتاردا سول ماتچتان كەيىن تۇسىرىلگەن بىرنەشە سۋرەت ساقتالىپ قالعان ەكەن. سول فوتولاردا قوس كوماندانىڭ ويىنشىلارى بەينەلەنگەن. ءبارى دە ءدىن-امان، كوڭىل كۇيلەرى كوتەرىڭكى. ماتچ اياقتالعاننان كەيىن بارلىعى بىرگە تويلاعان. سوعان قاراعاندا بۇل ويىن، شىنىندا دا، جولداستىق سيپاتتا وتكەنگە ۇقسايدى.

ال ۆەرماحت وفيتسەرىنىڭ بۇيرىعىن ورىنداماعانى ءۇشىن اتالمىش باسەكەدە ونەر كورسەتكەن فۋتبولشىلاردىڭ بارلىعى دا ءبىر اپتادان سوڭ اتۋ جازاسىنا كەسىلدى دەگەن اڭگىمە شىندىققا ەش جاناسپايدى.

ءيا، ولاردىڭ دەنى كوپ ۇزاماي ماڭگىلىك ساپارعا اتتانعانى راس. قولدا بار دەرەك كوزدەرىنە سەنسەك، تۇتقىنداردىڭ كەيبىرى ورتاق تارتىپكە باعىنباعان، كەيبىرى تۇرمەدەن قاشپاق بولعان، كەيبىرىنىڭ كەزىندە ن ك ۆ د-دا قىزمەت ەتكەنى اشكەرەلەنگەن. سول ازاماتتاردى نەمىستەر اتۋ جازاسىنا كەستى. ياعني جوعارىدا ايتىلعان فۋتبول ماتچىنىڭ جوعارىداعى وقيعاعا ەش قاتىسى جوق.

مىنە «ءولىم ماتچى» تۋرالى ەل اراسىندا ۇزاق جىلدار بويى وسىنداي سان-قيلى، ءبىر-بىرىنە قاراما-قايشى پىكىرلەر ايتىلىپ، ءتۇرلى اڭگىمەلەر وربۋدە. ال ونىڭ قايسىسى راس، قايسىسى وتىرىك ەكەنىن ەشكىم ءدوپ باسىپ ايتۋى قيىن.

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى