ۇلت بەسىگىن الديلەگەن رۋحاني قۋات
ال تۇركى نەمەسە قازاق عالىمدارىنىڭ سوڭعى زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە جازىلعانداي، ءبىزدىڭ دە بۇل كوشتىڭ بەل ورتاسىنان ەشقاشاندا قالىپ كورمەگەنىمىزدى، ادامزات قۇندىلىقتارى ەسەپتەلەتىن ورەلى مادەنيەتتىڭ بىرازىن باتىس جۇرتىنا ءبىز سىيلاعانىمىزدى كولدەنەڭ تارتىپ ءجۇرمىز. قىسقاسى ءبىز كىمنەن كەم بولعان ەدىك دەيمىز ەندى.
بۇلاردى نەگە ايتىپ وتىرمىز؟ سەبەبى، كەشەگى كۇنگە دەيىن ءبىز ۇلتتىق تاريحىمىزدىڭ شىناي بولمىسىن تولىق بىلمەدىك. وتارشىل ەلدىڭ زورلىقشىل ساياساتى تاريحىمىزدى بۇرمالاپ جازىپ اداستىردى. جامان ەدىك دەپ تومەنشىكتەيتىن كەزىمىزدە سول تۇس. وندا ولار بىزگە سەنىڭ كوزىڭدى اشتىق، سورلى ەدىڭ، قاراڭعى ەدىڭ، باي-كەدەي بوپ ءبولىنىپ ءبىر-ءبىرىڭدى قاناۋشى ەدىڭ باعىڭدى اشتىق، بارلىعىڭدى باقىتتى ەتتىك دەدى. وسىعان سەنگەندەيمىز. سەنبەسكە دە شارا جوق. اقىل ايتار الاشتىڭ سەركەلەرىن قويداي قىرىپ جۋساتىپ ساپ، باسقامىزدى باسىمىزدى يزەكتەتىپ ەركسىز سەندىردى.
بۇل ۋاقىتتارعا دەيىن ورىستار شار پاتشانىڭ وتارلاۋىنان باستاپ جۇزدەگەن جىل بويى قازاق حالقىن قۇلدىق سانادا ۇستاۋدىڭ سان ءتۇرلى ايلا-شارعىسىن جاساپ باقتى، توزدىردى، اقىرى ونىڭ جەمسىن كوردى. سول تۇستا ايتىلعان الاش قايراتكەرى مىرجاقىپ دۋالاتتىڭ «باي-كەدەي، جاس-كارى، جاقسى-جاماننىڭ ايىرماسى ءبىتىپ، ءبارى بىردەي سورلى بولدى. ءبارى بىردەي مۇڭدى بولدى.»- دەيتىن ناقتى شىندىق پايىمى ەسكە ورالادى.
سول ەزىلگەن ۇلتتىڭ ەتەك-جەڭى جيىلعان بۇگىنگى كۇنى ارينە شۋاقتى. ءبىز كىمنەن كەم بولعامىز دەگەنەن شىققان اڭگمە عوي. ءاسىلى، مەن تەك ادەبيەت سالاسىنان ازداپ وي قوزعاماقشى ەدىم. بۇل ويعا تۇرتكى بولعان قازاقپارات سايتىنىڭ توتتە جازۋ نۇسقاسىنداعى «قازاق رۋحانياتى» اتالاتىن توراپ ايدارشاسى ەدى. باي مازمۇندى رۋحاني قورعا تاپ بولىپ، قۇنىعا وقىپ شىقتىم. قازاقتىڭ بايىرعى اۋىز ادەبيەتى، ولەڭى، كەيىنگى جازبا ادەبيەتىنىڭ قاي كەزەڭدە دە دەڭگەيى جوعارى بولعانى بۇرىننان بەلگىلى بولسا دا، وسى جولى بۇرىن وقىماعان، ۇشىراستىرا الماي جۇرگەن، ىزدەپ تاپپاي جۇرگەن تەرەڭ ءيىرىمدى، ورەلى ادەبيەتتىڭ ناعىز باپتى جاۋھارلارىنا جولىقتىم.
قانداي عاجاپ، اناۋ قازتۋعاننان باستالعان جىراۋلاردىڭ ولەڭدەرى ءوز الدىنا ءبىر توبە، قىسقا ۋاقىتتاردا قالپتاسقان جازبا پروزامىزدىڭ دەڭگەيى دە الەمدىك ادەبيەتتەن كەم ءتۇسىپ تۇرماعان سەكىلدى. سول قىسقا ۋاقىتتاردا قازاق ۇلتىنان سونشاما كوپ قارىمدى قالامگەرلەدىڭ توبىمەن دۇركىرەپ شىعۋى تاڭعالارلىق ەمەسپە! ال، سول اعا بۋىنداردىڭ ءىزىن باسقان، بۇگىندە ورتامىزدا جۇرگەن مۇقتار ماعاۋيىن، ءابىش كەكىلباي، قابدەش جۇمادىل تاعى باسقا تولىپ جاتقان جازۋشىلاردىڭ «سەن تۇر، مەن اتايىن» دەيتىن دەي شوعىرلى توبىنا قاراپ وتىرىپتا كوڭىلىڭىز مارقايادى. شەتىنەن قالامى قۋاتتى جازۋشىلار.
ادەبيەت سالاسىندا ورتا ازيا، تۇركى حالىقتارىندا قازاقتى وراپ كەتەتىن جازۋشىلاردىڭ مۇنداي قوسىنى بۇگىندە جوق. ولاردا قىرعىزدان شىققان شىڭعىس ايتماتوۆتان باسقا ارعى-بەرگى ۋاقىت كەزەڭىندە ءدال بىزدەگىدەي تالانتتى ۇلدار تىم از ۇشىرايدى، جوق دەرلىك. وعان كوز جەتكىزۋ ءۇشىن، جۇرەككە وسىلاي ماقتانش نىق سەنىم ۇيالاتۋ ءۇشىن ءاربىر قازاق « قازاق رۋحانياتىنداعى» قۇندى دۇنيەلەردى وقىپ شىققانى ءجون شىعار دەپ ويلايمىن. وقىرمان قاۋىم ءسىزدىڭ ويىڭىز قالاي؟
ارمان التاي
