قولباسئ قابانبايدئث اتا-تةگئ قاراكةرةي مة، الدة قاراقئتاي ما؟
استانا. قازاقپارات - ءبئراق وزبةكتةگئ قارانايمانداردئث ةشقايسئسئنا «كةرةي» قوساقتالماعان.
ولارمةن ذزاق اثگئمةلةستئك. ةكئ كذن قوناق بولدئم.
قئزئعئ، تؤعاندارئنداي قارسئ الئپ، بار جذمساعئن الدئما تارتتئ. وزبةكتئك-ذلتتئق رؤحتئ ساناسئنا ابدةن سئثئرگةن، جاتتئ تورئنة جؤئتا بةرمةيتئن وزبةك نايماندارئنئث بويئنداعئ ةكئ مئث جئلدئق قاندارئ ويناپ شئعا كةلدئ.
سئيلئ ادامدارئنا كوپ جئل ساقتالعان بال بةرةتئنئنة تاثداندئم. وزبةك شةجئرة، رؤ بئلمةيدئ دةگةن بوس ءسوز ةكةن. ذلكةندةر جاعئ ئركئلمةيدئ. جاستارئ دا قاي رؤ ةكةنئن تولئق ايتادئ. نايماندار، ونئث ئشئندة قارانايماندار تؤرالئ مول دةرةك الدئم.
سوناؤ 1330-1340 - جئلدارئ وزبةك حاننئث اتئمةن اتالئپ، ذلت بولؤعا بةت العاندارئنان بةرئ اتتاي 700 جئلداي ؤاقئت وتسة دة، ءبئز 1460 - جئلداردان بةرئ «كوشپةلئ وزبةكتةردةن» ات قذيرئعئن ءبئرجولا كةسئپ كةتسةك تة، تؤعان باؤئرلارداي سئرلاستئق. وزبةكتئث پالاؤدان باسقا دا نةشة ءتذرلئ ذلتتئق اسئ بارلئعئنا، سذتتةن ايران، قاتئق، قذرت، ئرئمشئك جانة دة باسقا الؤان ءتذرلئ تاعام جاسايتئنئنا كوزئم جةتتئ.
وسئ قارانايمانداردئث ايتؤئمةن ءاندئجانعا ءتيئپ تذرعان قئرعئزدئث وشئنا سوقتئم. جانئندا «ةركئن» اگروفيرماسئ بولئپتئ. سوندا قئرعئز قارانايماندارئ تذراتئنئن بئلةدئ ةكةن. بذلاردئ دا تاپتئق، راس، بار قارانايماندار، وزدةرئن قئرعئز اتايدئ. جانة قئرعئزداعئ چانتةكة، جؤان بذت، سار، كوكشئ، تاعئ دا باسقا نايمانداردان وزدةرئن پاث ذستايدئ. سةبةبئن كةتةر ساتتة سذراپ الدئق.
عالامتوردا پئكئر جارئستئرؤشئلار قادئم زامانداردان بةرئ قارانايمان دةگةن وسئنشا مول، سالئمدئ رؤدئث ةث ةجةلگئ نايماندارمةن قاتار جاساپ كةلة جاتقانئن، ولاردئث كةي رؤدان ئلگةرئ بولؤئ دا مذمكئن ةكةنئن بئلمةگةن نةمةسة بئلگئسئ كةلمةگةن. قازاق جةرئندة قارانايمان كةزدةسپةگةن سوث قول جةتئمدةگئ «قاراقئتاي» جذرتئنئث «قارا» ءسوزئن الئپ، «كةرةي» ءسوزئن قوسئپ، «قاراكةرةي» رؤئن وپ-وثاي تؤدئرعان.
تاريحتا ةشنارسة انشةيئن بولا سالمايدئ، حالئقتئث قاسئرةتئمةن، تار جول- تايعاق كةشؤئمةن كةلةدئ. لاقاپ ئزدةؤشئلةر ت.جذرتباي اتاعان رؤلاردان وزگة، ةلذي داشئنئث زامانئنداعئ، ХІІ عاسئردئث ورتاسئنداعئ مةركئت، تةلة، كةتة، ذرانقاي، بايجئگئت، بايئس، تؤمات، توقاس جانة دة باسقا تايپالاردئث اراسئنان نايماننئث بةس بئردةي رؤئن اثدامايدئ.
سةبةبئ- زةرتتةمةگةن. كذنئ بذگئنگة دةيئن نايماندا بايئس، سةمئز نايمان (سةمئز بذقانئث نايمانئ دةپ بئلگةن ءجون- اأت.)، بايجئگئت، كةتئك (كةتة)، تذمات (تؤما)، توقاس (توعاس) رؤلارئ امان-ساؤ سول زامانداردان بةرئ كةلةدئ.
سوناؤ ارئق بذقا، سةمئز بذقا تذسئنداعئ- ҮІІ عاسئرداعئ نايمان ذلئسئنئث ةث قابئرعالئسئ قارا نايماندار بولعان. ولار 1204 - جئلعئ، العاشقئ شئثعئس حان- نايمان سوعئسئنان باستاپ، نايماننئث سوثعئ حانئ كذشئلئكتةن ءبئر ةلئ قالماي، تاجئكستانداعئ تاؤلئ باداحشانعا دةيئن سوعئسا شةگئنئپ، 1218 - جئلئ كذشئلئكتئث جةكپة-جةكتة ولگةنئن ءوز كوزئمةن كورگةن.
سونشا جان الئپ، جان بةرئسؤئنئث ناقتئ سةبةبئ بار. نايمان حاندارئ تاپ وسئ قارانايمان تايپاسئنان شئققان. باسئ ارئق بذقا مةن سةمئز بذقادان تارتئپ، ينانئع بئلگة بذقا حان، ونئث ذرقئ باي بذقا، سوثعئ نايمان حانئ
كذشئلئككة دةيئن تذگةلدةي قارانايمان رؤئنان. مذنئ وزبةك پةن قئرعئزدئث قارانايماندارئ ءالئ كذنگة ذمئتپاي، ماقتان كورئپ، كوسئلئپ ايتادئ. ةكئ ذلت - وزبةك پةن قئرعئز تاتؤ تذرماعانئن ءبارئمئز بئلةمئز. بذگئن دة ءدذرداراز. ءبئراق وزبةگئ - قئرعئزداعئ، قئرعئزئ - وزبةكتةگئ قارا نايماندارئن، ةكةؤئ ار جاقتارئ قاراكوك ةكةنئن ذمئتپاعان. سوناؤ ҮІІ عاسئرداعئ ءتول اتاؤلارئن ساقتاپ وتئر. «بئزدةر - قارانايماندار حان اؤلةتئمئز. مئنا پاسكئلةر بئزگة دارةت سؤ دايئنداپ بةرةتئندةر» دةپ كةسئكتئ سويلةيدئ. پاسكئلةر مويئندايدئ. بئزدئثشة پاسكئلةر تولةثگئتتةر سياقتئ.
«قارا» ءسوزئ جةكة تالداؤدئ قاجةت ةتةدئ. مئسالئ، قارا شاثئراق. ءتذسئندئرؤدئ تالاپ ةتپةيدئ، اؤلةتتئث باستئ وتاؤئ. قارا ةرتئس- ةرتئستئث نةگئزئ. قارا مال - ذلكةن مال. قارانوپئر - وتة كوپ. قاراقذرئم - اسا كوپ. قاراجول - كةث، ذلكةن جول. سوندا «قارانايمان» دةگةن - نايماننئث ةث سئيلئ، ةث ذلكةن، ةث مولئ، بار نايماننئث ذيتقئسئ - نايمان حاندارئ شئققان رؤ دةگةن ماعئنادا.
قاراكةرةي - نايمان ئشئندةگئ ءسوز باسئ «قارا» دةپ باستالاتئن جالعئز رؤ ةمةس. قارانايمان، قارامولدا، قاراتذمار، قاراباعانالئ، قارامويئن، تورتقارا، قاراتاي، قارااؤئل رؤلارئ جانة بار. وسئلاردئث نةگئزئ قارانايمانداردان ءبولئنئپ، جةكة اتالئپ كةتكةن تايپا سةكئلدئ كورئنةدئ. سوندئقتان نايمانعا كةرةي ءسئثئپ، قاراكةرةي اتالدئ دةگةن قورئتئندئ ءوزئ سذرانئپ تذر. ونئث ذستئنة، كةرةي نايماندئ سئثئرسة، ول كةرةي ئشئندة ءجذرؤئ كةرةك قوي. بذل جةردة ءبارئ باسقاشا. ءبئرشاما كةرةي قارا نايماندارعا سئثگةنئ انئق.
الؤان پئكئر ايتئلعانئ دا جاقسئ. ءتذبئ اقيقاتئ شئعادئ. سونداي شئندئقتئث ءبئرئ بئلاي سةكئلدئ: « ҮІІ عاسئرعا قاراي نايمانداردا ذلئس (مةملةكةت- اأت.) قذرؤ احؤالئ پئسئپ-جةتئلئپ، ناتيجةسئندة حان باسقارعان دةربةس مةملةكةت تاريح ساحناسئنا كةلدئ. جاثادان قذرئلعان كونفةدةراسيانئث قذرامئنا سةگئز تايپا- نايمان، تاتار، قاتاگين، سالجيؤت، مةرگيت، دؤربةت، ئبئرا، تايجيؤت ةندئ» (ة.سالئمباي. اتا-بابا تاريحئ. الماتئ، 2007 ج. 34 بةت). رؤ اتتارئ كذنئ بذگئنگة دةيئن اسا وزگةرمةپتئ: نايمان - نايمان، تاتار - تاتار، قاتاگين - قاتاعان، سالجيؤت - سارجومارت، مةرگيت - مةركئت، دؤربةت - دذرمةن، ئبئرا - بؤرا، تايجيؤت - تايچيؤت. سارجومارت پةن بؤرا - سول زاماننان بذگئنگة دةيئن نايمان. دذمةندةر دة. ال كونفةدةراسيا باسئنداعئ نايمان رؤئ وسئلاردئ قذراعان، ذيتقئ، نةگئزئ، كوپشئلئگئ بولعان جانة سول كةزدةگئ بئرنةشة تايپانئ بئرئكتئرئپ، ورتاق اتاؤدئ يةلةنگةن، بذگئنگئ نايمانداردئث تذتاستاي بئرئككةن سول زامانداعئ ءتذرئ - قارانايماندار دةسةك، شئندئقتان اسا الئس كةتپةيتئندةيمئز. وسئ نايماننئث ئشئندة بذگئنگئ ون ءبئر اتا نايماننئث بارلئعئ بار بولؤئ دا مذمكئن. كةيئن كونفةدةراسيانئث السئرةؤئنةن، قارانايماندار ءارتذرلئ نايمان رؤلارئنا ءبولئنئپ، نةگئزئ قارانايمان اتاؤئن ساقتاپ قالعان. قارانايمانداردئث كذشئلئك حان ولگةن ولكةدةن بةرئ تارتئپ، نايماننئث سوثعئ حانزاداسئ وكئرةش شال جةرلةنگةن جةرلةردئ جاعالاي وتئرؤ سةبةبئ دة سوندا. اتا- مذراتقا ادالدئقتارئندا. قارانايماننئث سوثعئ حانزاداسئ وكئرةشتئث ماثايئنا توپتاسقانئندا.
وسئ جةردة داؤكةس، ارينة، «باتئرئم-اؤ، قاراكةرةي شةجئرةدة وكئرةش شالدان تارايدئ. وكئرةش ХІҮ- ХҮ عاسئردا ءومئر سذرسة، ҮІІ- ХІІІ عاسئردا قايداعئ قارانايمان- قاراكةرةي» دةپ ورئندئ سذراق قويادئ. راس، شةجئرة بويئنشا قاراكةرةي، ماتاي، سادئر، ءتورتؤئل - وكئرةش شالدئث بةسئنشئ ذرپاعئ. ءبئراق بذل شةجئرة عانا. ال شئنايئ تاريحتا ماتاي مةن سادئر (شاتو) ҮІІ عاسئردا سارجومارت، بؤرا سةكئلدئ ناقتئلئ تاريحقا ةنگةن. وكئرةش ХІҮ عاسئردا نايماننئث ءبئر توبئنئث باسئن قذراپ، سولارعا تذتقا بولعان اؤلية. بذل ءوز الدئنا جةكة تاقئرئپ.
كةرةي ةكئگة ةمةس، بئرنةشةگة بولئنگةن ءتارئزدئ
كةرةي قازئر نةگئزئنةن اشامايلئ جانة اباق بولئپ ةكئگة تارامدئ. مةنئثشة، كةرةي ةكئگة ةمةس، بئرنةشةگة بولئنگةن ءتارئزدئ. ارئسئ - شئثعئسحان، بةرئسئ «اقتابان شذبئرئندئ...» كةزئندة. ءذشئنشئ بولئگئ باعزئدا قارا نايماندارعا ءسئثئپ كةتكةن. بذگئن قايسئمئز تازا نايمان، قايسئمئز كةرةيمئز دةپ سذراؤ - اقئماقتئث ءئسئ بولادئ. وتقا سالئپ-ورتةپ، توسكة سالئپ-شاؤئپ، قاراكةرةيدئ ورتاسئنان جارا المايسئث.
وزبةك پةن قئرعئزداعئ نايمان رؤلارئ بةرگةن اقپار ويلاندئرادئ. ءبئز كةز-كةلگةن رؤدئ قازاقتان وزگة ذلتتاردئث اراسئندا جذرگةندةرمةن سالئستئرا، قاتار قويا زةرتتةؤئمئز كةرةك ةكةن. سةبةبئ، ولاردا بئزگة بةلگئسئز جايتتار بولؤئ ابدةن مذمكئن. مئسالئ، قازاق اراسئندا تذسئنئكسئزدةؤ بولئپ كةلگةن «وكئرةش» وزبةكتة- كئشئ بذقا- (حانزادا- اأت.) دةگةن ماعئنا بةرةدئ ةكةن. مذنئ وكئرةش شال مولاسئ ساقتالعان ؤكراچ نايمان قئشلاعئنئث ؤكراچ نايماندارئ ةستةرئندة ذستاپ وتئر.
كئشئ جذزدةگئ «كةرةيتتةر» مةن كةرةيلةردئث ذقساس ايتئلؤئ جاي عانا ما؟ «ت» ءارپئ كونةدةن بةرئ كوپتئك جالعاؤئن دا بةرةدئ. مئسالئ ءبئز بذعئلئ دةسةك، قالماق بذعئتئ، ءبئز المالئ دةسةك، قالماق الماتئ، ءبئز ئرعايلئ دةسةك، قالماق ئرعايتئ، ت.ب. دةيدئ. جوعارئداعئ «تؤمات» رؤئ دا بذعان ءبئر مئسال. قاراكةرةيدئث تؤماسئ. كةرةيدئ ةگجةي- تةگجةيلئ تالداساق، اراسئنان كئمدةر شئعار ةدئ. بذگئنگئ كةرةي ئشئندةگئ مةركئتتةر كةشة شئثعئسحاننئث قاتئنئ بورتةنئ تارتئپ اكةتكةن جاؤباسار جةكة رؤ ةدئ عوي. قازئر مئثعذل عالئمدارئ جوشئ حاندئ ناق وسئ مةركئتتئث جيلگؤ باتئرئنان تؤعانئن مويئندادئ دةگةن جازئلئپ جاتئر. مةركئت قاشان كةرةي اتاندئ؟ مئناداي جاؤاپ بار سةكئلدئ. ابدةن كةكتةسئپ، قانئ قارايعان شئثعئس مةركئتتئ ءتذپ-تذگةل قئرئپ سالماققا بةكئنگةنئ بةلگئلئ. وسئ ساتتة ءبئرشاماسئ كةرةيدةن پانا تاؤئپ، كةرةيمئز دةپ كةتؤئ ابدةن مذمكئن.
ةل اراسئندا سةنئم تؤدئرماعان «ءتذپ- تذقياننان وزئمة شةيئن» دةگةن كئتاپتا «مةن، مةركئت، شاپئراشتئ بالاسئمئن. ءذيسئن-كةرةي ةكةؤئنئث تالاسئمئن» دةگةن جولدار ءجذر (شاپئراشتئ قازئبةك بةك تاؤاسار ذلئ. الماتئ، 1993 ج. 96 بةت). مةركئت ҮІІ عاسئردا نايمان كونفةدةراسياسئنئث قذرامئندا بار. شاپئراشتئ بةرتئن، بايدئبةك بابا تذسئنان، ХІҮ- ХҮ عاسئردان ايتئلا باستايدئ.
وسئنئ ةسكةرسةك، كئتاپتا بئرةؤدئث قولئمةن اكة مةن بالانئث ورنئ ادةيئ اؤئستئرئلعانئن، اكةنئ قاساقانئ بالا جاساعانئن تانؤ قيئن ةمةس. مذنداي جاعداي كوشپةلئلةر ارسئندا ورئن الئپ تذرعان. قالماقتئث دا باسئنان وتكةن. ار جاعئنان قئتاي قئرعئنئ كةلگةندة، ءبئراز قالماق اياكوزدئث وث جاعالاؤئندا تاقاؤ وتئرعان نايمان، شاپئراشتئ، شانئشقئلئ سةكئلدئ رؤلاردان پانا تاؤئپ، سولاردئث قولتئعئنا كئرئپ كةتتئ، شابئندئدان امان قالدئ. عاجاپ! نة دةگةن كةث پةيئل حالئقپئز! اتا جاؤدئ ئعئنا قوندئرعان قازاقتان باسقا جذرت بار ما ةكةن! قازئر ارامئزدا ولاردئث كئم ةكةنئن اجئراتؤ مذمكئن دة، قاجةت تة ةمةس. بئلةتئندةردئث اؤزئ بةرئك. اسئلئندة، رؤلاردئث بئردة ءبولئنئپ، بئردة قايتا قوسئلئپ وتئرؤئ تاريحتا ءجيئ كةزدةسةدئ. نايمان دا بذل ذردئستةن شةت قالماعان. جئراقتاپ كةتئپ، قايتا تابئسئپ وتئرعاندارئ دا، بذرئنعئ ورئندارئندا قالئپ قويئپ، جاثا اتاؤ العاندارئ دا تولئپ جاتئر. مئسالئ نايمانداعئ تورتقارا، تورتؤئل، اقتاز، كةنجةباي رؤلارئ كئشئ جذزدة، ارعئندا، قئپشاقتا، دؤلاتتا ءجذر. سئرگةلئ - ؤاق پةن ذلئ جذزدة. قاراكةسةك - كئشئ ءجذز بةن ارعئندا. بذل جةكة اثگئمة.
قارا نايماندار بار نايماندارمةن قاتار جاساسئپ كةلة جاتئر. ХІҮ- ХҮ عاسئردا كةزدةسةتئن سالجيؤت (سارجومارت)، ئبئرا (بؤرا)، دةربةن (دذرمةن) نايمانداردئث باسئن قوسئپ، ذلئس قذردئ. د.وسوننان باستاپ، ءئي.يا.شميدت، ا.پوزدنةأا، أ.أ.بارتولد، أ.پ.أاسيلةأ قاتارلئ عالئمدار نايمانداردئ تؤ باستا موثعول تةكتةس حالئقتار ساناتئنا قوستئ. ءتئپتئ، نايماندار مةن كةرةيلةردئ حان جؤ لين، پ.راچنةأسكي، أ.كئچانوأ سةكئلدئ عالئمدار قئرعئز حالقئنئث نةمةسة قئرعئز قاعاناتئ ةتنوسئنئث ءبئر بولئگئ دةپ تة قاراستئردئ. ال راشيد- اد- دين باستاعان ح.حوأارس، پ.پوؤحا، ا.بوريأنيكوأ، گ.ة.گرؤمم-گريجيمايلو، ل.ل.أيكتوروأا، مؤروياما، ن.ا.اريستوأتةر نايمانداردئث تذركئ تةكتةس ةكةنئن تاستاي ةتئپ دالةلدةدئ.
كامال ءابدئراحمان استانا.
(جالعاسئ، باسئ گازةتئمئزدئث №49 سانئندا جاريالاندئ. جالعاسئ بار)