رةيحستاگقا تؤ تئككةن راقئمجان قوشقاربايةأتئث نةمةرةسئ قازاقتئعئنان نةگة جةرئپ ءجذر؟
استانا. قازاقپارات - «قازاقتاردئث كوشپةلئ ةركئن تئرلئگئ ازيادا دذنيةگة كةلئپ دامئدئ.
ورئستاردان شئققان كازاكتار بذعان ءتانتئ بولعاندئعئن ولاردئث جئلنامالارئنداعئ دةرةكتةر ايعاقتايدئ.
1444 - جئلئ قورشاؤدا قالعان ماسكةؤگة كازاكتار كةلئپ، تاتارلارمةن سوعئسادئ.
1517 - جئلئ ؤكراينادا بةلگورودقا (اككةرمان) شابؤئل جاسايدئ. كوشپةلئ تذركئلةردة ةركئن ءومئردئ اثساؤشئلئق، شاهارلارعا شاپقئنشئلئق ذيئمداستئرؤ ورئس-كازاكتارئنان بذرئن باستالعان.
التئن وردانئث ئدئراؤئ كةزئندة ذساق حالئقتار اراسئنداعئ تالاس-تارتئستئث سالدارئنان ءارتذرلئ رؤلار دالاعا قونئس اؤدارئپ، قازاق قاؤئمدارئن قذرا باستادئ. سونداي-اق، ورئس-كازاكتارئ دا ارتةكتةس تايپالاردان وداق قذرئپ، كازاكتار دةگةن اتاؤعا ية بولدئ».
«قازاق شةجئرةسئ» دةگةن ةثبةگئندة شوقان ءؤاليحانوأ قازاق پةن كازاك تؤرالئ وسئنداي مالئمةت كةلتئرةدئ. اثگئمةنئث وزةگئن ذعئپ وتئرعان بولارسئز؟..
«جةتئسؤ قازاقتارئ». ولار وزدةرئن وسئلاي تانئستئرادئ. بئلايعئ جذرت - كازاچةستأو اتايدئ. دذرئسئ - كازاك. جوق، مةن قاتة جازبادئم. ءيا، ولار - كازاكتار.
وسئ كازاكتارمةن مئنا بئزدةردئ، ياعني قازاقتاردئ بئلايعئ جذرت كوپ شاتئستئرادئ. «ق» ءارئپئن «ك» ارئپئنة اينالدئرا سالسا بولدئ، ورنئ ويسئراپ «كازاك» بولادئ دا قالادئ. بذل قازئرگئ قارئپتئث ءبئر كةمشئل تذسئ. لاتئنشامئز دا وثئپ تذرعانئ شامالئ. الةمدئك، اسئرةسة، حالئقارالئق جارئستاردا ءبئزدئث ةلدئث اتاؤئ بئرةسة - Kazakhstan، ال ةندئ بئردة - Qazaqstan دةلئندئ. دذرئسئ - Qazaqstan.
ايتپاقشئ تذرئك باؤئرلار ءالئ كذنگة دةيئن ءبئزدئ Kazakhstan دةپ ايتادئ. اؤةلدة بذل نذسقانئ ءوزئمئز الئپ تاستادئق، الگئندةگئ كازاكتارمةن داؤ بولماس ءذشئن. وتارشئل رةسةي دة كةزئندة ذر دا جئق كازاگئمةن بذراتانا قازاقتئ شاتاستئرماس ءذشئن، ءبئزدئ بئردة «كيرگيز» دةمةدئ مة؟ كةيدة «كيرگيز-كايساك» دةپ اتادئ.
كازاك ...
«كوزاك»، «كازاك» - تاتار ءسوزئ. ماعئناسئ: «ازات كةشةلةر»، «ازات اسكةري كةشةلةر». بذل سلاأيان جانة ودان كةيئن ورئس تئلدةرئنة بورئشتان (سالئقتان) ازات، ةرئكتئ، ةرجذرةك جانة اتتئ جاؤئنگةر دةگةن ذعئمداردئ بئلدئرةتئن ءسوز رةتئندة ةنگةن. وسئدان-اق كئم ةكةندةرئن بئلگةن بولارسئز؟!
كازاكتار - پولياك، نةمئس، وسمان تذرئكتةرئنئث تذرتپةكتةؤئنةن قاشئپ، ةدئل، دون وزةندةرئن پانالاعان سلاأيانداردئث جئرئندئسئ.
XVI عاسئردئث ةكئنشئ جارتئسئنان باستاپ كةيئننةن جايئق كازاكتارئ دةپ اتالئپ كةتكةن ةرئكتئ كازاك قاؤئمداستئعئ قذرئلا باستادئ. XVI عاسئردئث 80-جئلدارئندا دون كازاكتارئنئث ءبئر بولئگئ ماسكةؤ مةملةكةتئنئث اسكةرئنةن جةثئلئپ، اتامان ةرماكپةن بئرگة سئبئرگة كةتتئ.
بذل جةردة ولار ءسئبئردئ باسئپ الؤعا قاتئستئ. ةكئنشئ بولئگئ أولگا بويئمةن كاسپي تةثئزئنة تذسةدئ. جايئق بويئمةن جذزة وتئرئپ، ذلكةن نوعاي ورداسئنئث استاناسئ - سارايشئق قالاسئنا كةلةدئ. سارايشئقتئ تالقانداپ، تةثئز ارقئلئ قايتادان دونعا كةتةدئ.
1808 - جئلعئ ةرةجةگة سايكةس، ءسئبئر لينيالئق اسكةرئ كازاكتاردئ قئزمةتكة ءوز قارؤ جابدئقتارئمةن، كيئم-كةشةگئمةن جانة جئلقئلارئمةن الؤعا ءتيئس بولدئ. ءسئبئر كازاك اسكةرلةرئن قذرعان كةزدة پاتشا ذكئمةتئ ءبئرئنشئ كةزةكتة كازاكتاردئث پوليسةيلئك رول اتقارؤئ كةرةكتئگئن ةسكةردئ. ال ةندئ ءسئبئر كازاك اسكةرلةرئ «بارلئق بذلئكشئلةردئ تئنئشتاندئرؤشئ جانة جؤاسئتؤشئ» رةتئندة وزدةرئنئث مئندةتتةرئن قاتئگةزدئكپةن ورئندادئ. شئنداپ كةلگةندة، قاراقشئلارلاردئث ءارئ نة بةرگئ جاعئ.
قازاقتئق قاعئنان جةرئپ، كازاك اتانعاندار كئمدةر؟
قوش، اثگئمةنئث وزةگئنة ورالساق. اؤةلدة «ةشكئمگة سوقتئقپاي جاي جاتقان ةلئمئزدئث» كةيپئنة ةندئ. ةنبةسكة شارالارئ دا قالماعان-دئ. كةيئن ماثايئنداعئلاردئ وزدةرئنة تارتتئ. باسقاسئ باسقا، ولارعا ءبئزدئث دة وتانداستارئمئز قوسئلدئ. قازاق اتاؤئنان باس تارتئپ، ءوز قاعئنان جةرئگةن كئمدةر دةيسئز عوي؟
تانئس بولئثدار، تالعات شارئپبايةأ، المابةك سايداقبةكوأ.
ةكةؤئ دة شئمكةنت قالاسئنئث تؤمالارئ جانة انا جاققا وتپةس بذرئن شئمكةنت قالاسئنئث تؤمالارئ بولعان. «قازاق قاعئنان جةرئپ، كازاك بولارداي باستارئثا نة كذن تؤدئ؟» دةگةن سذراعئمئزعا قوس باؤئر: «مذنئث ءبارئ ساياسات. شئندئعئ سول، كازاكتار مةن قازاقتار بئرلةسئپ ورتاق جاؤعا شاپقان. مذنئث دالةلئ - سذرانشئ باتئر. ةندئ تةنتةك كئمدة جوق. توبةلةس ارا-تذرا بولئپ تذرادئ عوي... ال، قازاقتئث كازاكتئققا ءوتؤئ جاقسئ ءذردئس».
جاعامئزدئ ذستادئق نة ءذشئن ءوتتئ ةكةن؟ ءا، ايتپاقشئ سئلتاؤ بار ةمةس پة؟ قوس باؤئرلار: «سذرانشئ باتئردئث ذرپاعئمئز»، - دةيدئ. 1860 - جئلئ سذرانشئ باتئر قول جيئپ قوقاندئقتارمةن سوعئسادئ. سةبةبئ دة جوق ةمةس، تذركئستاندئ تئزة بذكتئرؤ ماقساتئمةن نةمةسة كةرئسئنشة، سذرانشئ باتئر كازاكتارعا قوسالقئ كذش رةتئندة قاتئسادئ.
ايتپاقشئ وسئ سذرانشئ باتئر قازاق پا، الدة كازاك بولعان با؟ ول جاعئ بةيمالئم، ءبئراق بذگئنگئ ذرپاقتارئنئث قاي جاقتا ةكةنئ ايتپاسا دا تذسئنئكتئ.
قوش، تالعات شارئپبايةأتئث فوتوگالةرياسئمةن دة تانئسئثئزدار:

انت قابئلداعانئن دا كوردئك. قابئلداپ بولئسئمةن قذران ءسذيئپ، باسئن قويعانئن دا تاماشالادئثئزدار. بولدئ، جةتةر! ودان ارگئسئن كورؤگة ءسئزدئث دة مةنئث دة ءداتئم شئدامايدئ.
بذنئمةن وسئ ءبولئمدئ اياقتاعئم-اق كةلةدئ، ءبئراق اتاسئنا نالةت ةرلان قوشقاربايةأ بولماعاندا. قازاقتئث قذدئعئنان سؤ ءئشئپ، سوثئندا تذكئرئپ كةتكةندةردئث قاتارئندا ةرلان قوشقاربايةأتا بار. فاميلياسئنان دا تانئعان بولارسئز؟ ءيا، اتاقتئ رةيحستاگقا تؤ تئككةن راقئمجان قوشقاربايةأتئث نةمةرةسئ. مئنة، ول.

بذل ول ءذشئن - ابئروي، تيئسئنشة مارتةبة. «وتانئمدئ جانة كازاچةستأونئ قورعاؤعا انت ةتةمئن!» دةپ قذراندئ ءسذيئپ، انت ةتتئ.

قذرانئن ذستاپ، انت بةرسئن، تؤئن سذيگةنئ نة قئلعانئ؟! قوي، ولاي ةمةس شئعار دةسةثئز، مئنة، كورئثئز الگئ «جذگةرمةكتئث» نة بذلدئرگةنئن.
كوردئثئز، كوكةيئثئزگة ءتذيدئثئز. نة ءذشئن؟ - دةگةن سذراققا قوشقارباةأ بذي دةپ تئل قاتتئ: «كازاچةستأوعا كةلؤئمة اتامنئث ةش قاتئسئ جوق، مةنئث دوستارئم بار، مةن سولارمةن بئرگةمئن».
بذرئن قازاق بولئپ، قازئر انا جاقتا جذرگةن ءذش دوس، ءذش باؤئر بئرگة سؤرةتكة دة ءتذسئپتئ.

بذدان باسقا اسئلحان ارتئقبايةأ دةگةن تاريحشئسئماق بئرةؤ ءجذر، «وتان شةكاراسئنئث كذزةتئن كازاكتاردئث قولئنا بةرؤ كةرةك» دةپ شاتتئ-بذتتئ بئردةثةسئن ايتئپ. بذل دةگةنئثئز - تاپ-تازا ايؤدئث اؤزئنا ءوزئث بارئپ ءتذسؤ عوي. تاريحشئ بولماق تذگئلئ، ةسئ دذرئس ءبئر قازاق وندايعا كونة مة؟ ارينة، جوق! سوثعئ كةزدة قاپتاپ كةتكةن وداقتاردان باس تارتا الماي دئثكةلةپ جذرگةندة، شةكارانئ كازاكتارگا تاپسئرئپ قويؤ - ءوز كورئثدئ ءوزئث قازؤمةن پارا-پار دذنية ةمةس پة؟! ارتئقبايةأتان الگئ تالعات پةن المابةكتئث جاؤاپتارئ ارتئق پا دةدئم...
مذمكئن، ءسئز ايتارسئز، «مذندا تذرعان ةشتةمة جوق. كازاچةستأو - ول اسكةري تاپ قانا»، - دةپ. ءبئراق سول كازاكتاردئث قازاقستان حالقئ اسسامبلةياسئنا ذلت رةتئندة تئركةلؤئن قايدا قويامئز؟ رةسپؤبليكادا 12 فيليالئ بار «سويؤز كازاكوأ ستةپنوگو كرايا» دةگةن وثئرلئك قوعامدئق بئرلةستئككة قاتئسئپتئ. ينتةرنةت اقتارعان دةرةكتةر وسئلاي دةيدئ. قاؤئمداستئققا «بولشوي كرؤگ»، «اتامان» دةگةندةر باسشئلئق جاسايدئ ةكةن، ال بذل سوزدةردئث توركئنئ اسكةري قئزمةتكة بايلانئستئ ةمةس پة، وسئ؟!
ماسةلةن، «اسكةري شةثبةر» («أويسكوأوي كرؤگ») - كازاكتاردئث جالپئ جينالئسئ. مذندا اتامان سايلانادئ. ال ونئث كذن تارتئبئندة قانداي ماسةلة قارالادئ دةسةك، ورئس زةرتتةؤشئلةرئ ونئ: «أويسكوأوي كرؤگ رةشال أوپروسئ وبياألةنية أوينئ ي زاكليؤچةنيا ميرا، پوسئلكي أويسك ساريؤ، ا تاكجة پريةما ي وتپراأكي پوسولستأ. نا كرؤگؤ «دؤأانيلي»، ت.ة. دةليلي دوبئچؤ ي گوسؤدارةأو جالوأانة» دةلئنگةن. سوندا ءبئزدئث «ءتول كازاكتارئمئز» مذنداي باس قوسؤدا قانداي پروبلةمانئ تالقئلايدئ؟-دةگةن زاثدئ سذراق تؤئندايدئ.
كازاكتاردئث ءومئر سذرؤلةرئ بئزگة ذقسايدئ. قوي باعادئ، جئلقئ ذستايدئ. ذيلةرئ اعاش ءذي. جئلقئ دةمةكشئ جاي جئلقئ ةمةس، اقالتةكةلةردئ ءذيئر-ذيئرئمةن كئسئنةتئپ وتئر. ماقساتئ - اقالتةكةمةن ابرويلئ كورئنؤ. تذبئندة نة جاتئر دةيسئز عوي؟ وزدةرئنة قوسئلعاندارعا ات سئيلاپ، قاتارلارئن كوبةيتؤ.
كازاك-قازاققا تؤئس پا؟!
كازاكتار قازاق جةرئنة قاشان كةلدئ؟ قازئرگئ «جةتئسؤ جانة دالا كازاكتارئ» دةپ جذرگةندةر كئمدةر؟! شاث-شاث ارحيأتئ قوپارماي-اق، شةجئرةدةن ياكي بولماسا قازاق اؤئز ادةبيةتئنةن الئپ قارايئن دةسةث كةي كئسئلةر «ةموسياعا تولئ» دةپ كئسئمسئنؤئ دة مذمكئن. قوش، ولاي بولسا رةسةي مذراعاتئن قوپارايئق. كازاك جازؤشئسئ ؤسوأ بئلاي دةيدئ: «سئبئر كازاك اسكةرلةرئ جايئق جانة دون كازاكتارئ سياقتئ ءوز بةتئنشة ءونئپ شئققان جةمئس بولعان جوق. ونئ قولدان جاساپ شئعارعان ذكئمةت ةدئ. حالئقتئث ةركئنةن تئس، ءتذرلئ اكئمشئلئك رةفورمالاردئ جذزةگة اسئرؤ ارقئلئ، جةر اؤئپ كةلگةن نةمةسة قئلمئسكةر ايةلدةرگة ذيلةندئرة وتئرئپ، كازاكتاردئث قاتارئن جاساندئ تذردة كوبةيتة الدئ. سونداي-اق ولارعا قوعامدئق جانة ءوزئن-ءوزئ باسقارؤ مةكةمةلةرئن اشئپ بةردئ. وسئنئث ءبارئ اينالئپ كةلگةندة، قازاق دالاسئن وتارلاؤ ءذشئن جاسالعان شارالار ةدئ».
كازاك وتارشئل ورئستاردئث قولئنداعئ شوقپارئ ةدئ. وعان قانداي دالةلئث بار دةسةثئز، «ءبئرئنشئ بولئپ ورئستاردئث ورتا ازيانئ وتارلاؤداعئ ءبئزدئث مةملةكةتئمئزگة سةنئمدئ تئرةك بولاتئن نةگئزگئ كذشئ - كازاكتار ةكةنئن كورسةتتئ. كازاكتاردئ باسقئنشئ كذش رةتئندة پايدالانا وتئرئپ، ولارعا باسئپ العان جةرلةرئن بةرؤ، ارتتارئنا الاندامايتئنداي جاعداي جاساؤ ارقئلئ ءبئز كوپ جةثئسكة جةتة الامئز. باسئپ العان جةرلةرئن ءوز مةنشئگئنة يةلةنگةن كازاكتار، سول جةردئ كةثةيتؤ ءذشئن-اق، وزدةرئ جاثا جةرلةردئ جاؤلاي بةرةدئ. سونئث ارقاسئندا رةسةي ول جةرلةردة دة ءوز زاثئ، ذكئمئن جذرگئزئپ، بذراتانالاردئ بوسقئن ةتئپ، ءتئپتئ ولاردئ ورئسقا ءسئثئرئپ جئبةرئپ وتئرا الامئز» - دةيدئ ورئستئث دؤكناسوأ دةگةن اأتورئ.
«جةثئمپاز ويئنا كةلگةندئ ئستةيدئ. ال جةثئلگةن كونؤ كةرةك. سةبةبئ، ول جةثئلدئ». ريمنئث ءبئر دانئشپانئ وسئلاي دةپ ءسوز قالدئرئپتئ. ايتئلعانداي-اق ةكةن. ءبئز جةثئلدئك. ورئس ويئنا كةلگةن ويراندئ جاسادئ. كازاكتئث قوسئندارئ تئم قاتئگةزدئك تانئتتئ. وعان دالةلدئ تذركئستاننئث گةنةرال-گؤبةرناتورئ بولعان كاؤفماننئث تاشكةنت اقسذيةكتةرئنئث الدئندا سويلةگةن سوزئنةن تابؤعا بولادئ: «باستاپقئ كةزدة ءبئزدئث كازاكتار قاراقشئلاردان كةم بولماي، قازاقتاردئ توناؤمةن اينالئستئ. سول كازاكتاردئث ءبئر توبئ ذلئ ءجذز قازاقتارئنئث اؤئلدارئنا تاثعا جاقئن باسئپ كئرئپ، بذكئل جئلقئلارئن ايداپ جانة 3 مئث قازاقتئ ءولتئرئپ كةتكةن. وسئنئث ارقاسئندا ولار قوماقتئ پايدا تاؤئپ وتئرعان».
از دةسةثئز تاعئ قوسايئن، وندا كازاكتاردئث وزبئرلئعئندا شةك بولماعان. الاتاؤ دؤان باستئعئنئث پوليسيا باسقارماسئنا جئبةرگةن №55-بذيرئعئندا مئنا جاعدايدئ كورسةتةدئ: «جئثعئلدئ پيكةتئنئث جانئندا قئستاپ وتئرعان تئلةنشئ ءبيدئث اؤئلئنا تذندة 3 ورئس كةلئپ، وگئزئ مةن سيئرئن الماق بولعاندا، ايةلئ سيئردئث داؤئسئنان ويانئپ ذيئنةن جذگئرئپ شئعادئ، سول كةزدة ولار ايةلدئث باسئن جارئپ، ءولتئرئپ كةتةدئ».
ةندئ ءسئز ايتئثئزشئ، كازاك قازاققا تؤئس پا؟
سوثعئ ءتذيئن
تاعئ قايتالايمئن، كازاكتار - پولياك، نةمئس، وسمان تذرئكتةرئنئث تذرتپةكتةؤئنةن قاشئپ، ةدئل، دون وزةندةرئن پانالاعان سلاأيانداردئث جئرئندئسئ.
كازاكتار 1990 - جئلئ ك س ر و جوعارعئ كةثةسئنة قازاقستاننئث ءبئراز ايماعئن رةسةيگة قوسؤ جونئندة ذندةؤحات تاپسئرعان. ونئ بئلاي دةپ دالةلدةيدئ: 1920 - جئلئ ر س ف س ر سوأناركومئنئث شةشئمئ بويئنشا قازاق رةسپؤبليكاسئن قذرعاندا ونئث قذرامئنا كازاكتار تذراتئن «يسكوننو رؤسسكية تةرريتوري» كئرئپ كةتكةن. «سةيچاس ةتو وبلاستي - ؤرالسكايا، گؤرةأسكايا، كوكچةتاأسكايا، پاألودارسكايا، سةميپالاتينسكايا ي نةكوتورئة درؤگية» ةكةن («ترؤد»، 15.09.1990). كوردئثئز بة، ماسةلةنئث توركئنئن؟!
بئرةؤدئ تالكئ ةتؤ نةمةسة اشكةرةلةپ جيئركةنئشتئ كورسةتؤ ةمةس. ماقساتئم، ءوزئم قاتارلئ قازاق جاستارئنئث كوزئن اشئپ، كوكئرةگئن وياتؤ. سانئمئز نةبارئ 17 ميلليوننئث اينالاسئ. ال بئزدةگئ ذلتتار مةن ذلئستاردئث ةسةپتةثئز، 200 دةن اسئپ شئعئلادئ. ةسةپتةپ بولساثئز، ءارقايسئسئ وسئلاي 5-10 نان بولئپ العاندا بئزگة نةسئ قالادئ؟!
قوش، تاريح پانئنةن ساباق بةرگةن ذستازئم نذربةكوأ جومارت: «مئنا سةندةر، تاريحتئ تةرةث بئلؤلةرئث كةرةك. سوندا عانا وتاندئ شئن ءسذيئپ، كئمنئث دوس، كئمنئث جاؤ ةكةندةرئن شئن مانئندة ذعئناسئثدار. دوستارئث الئستا، ال جاؤلارئث اتتارئثدئ جامئلئپ قاستارئثدا ءجذرؤئ مذمكئن» دةيتئن.
كوپ قوشتاي بةرمةؤشئ ةدئم. «وتكةن كذن ءوتتئ، وتكةندئ قوزعاپ نة كةرةگئ بار ةدئ؟!» - دةيتئنمئن. سويتسةم، تاريحئثدئ تانئماي وتسةث، وكئنةر دذنيةث تئم كوپ بولادئ ةكةن. ايتپةسة، اتاجاؤدئث اتاؤئن العانئث قاي ساسقانئث؟! كوزئم جةتتئ.
بئزگة تاريحتئ جاي وقؤ جةتكئلئكسئز، تةرةثدةتة وقؤئمئز كةرةك. ايتپاقشئ وسئ تاريح دةمةكشئ سوثعئ كةزدةرئ «قازاق تاريحئن 1991 دةن باستاؤ كةرةك» دةگةن كوپئرمة سوزدةر كوبةيئپ كةتتئ. ايتارئم، تاريح - تاريف ةمةس، وپ-وثاي اؤئستئرا سالاتئن. ونسئز دا مئثداعان قذجاتتار باسقا ةلدةردئث مذراجايئندا جاتقانئ ازداي، ميلليونداعانئ اشئلماي باز قالپئندا جاتئر. تايعا تاثبانئ نة ءذشئن باسادئ، بئلةسئز بة؟! جوعالماسئن، اداسپاسئن، - دةپ. دةمةك، تاي - ءبئز، تاثبامئز - تاريح. ءبئر عانا وي، ءبئر عانا ماقسات، ءبئر عانا تئلةك: تاثبامئزبةن قوسا تةنتئرةپ كةتپةسةك بولعانئ.
نذربول بالعابةك ذلئ
ارقالئق قالاسئ
«قازاقستان-زامان» گازةتئ