لةنين اسا قاتةرلئ ءئلئم جاساعان ادام - پروفةسسور عاريفوللا ةسئم

استانا. قازاقپارات - وسئ اپتادا كةيبئر ت م د ةلدةرئندة «پرولةتاريات كوسةمئ» ألاديمير لةنيننئث تؤعان كذنئ عئلئمي كونفةرةنسيالار، كورمةلةر، ميتينگئلةر ارقئلئ اتاپ ءوتئلئپ، جاثا مذراجايلار اشئلدئ.

لةنين اسا قاتةرلئ ءئلئم جاساعان ادام - پروفةسسور عاريفوللا ةسئم

 جيئرما جئلدان استام ؤاقئت بذرئن كذيرةپ قالعان مةملةكةت «اتاسئنئث» ءالئ كذنگة دةيئن وسئنشا دارئپتةلؤئنئث استارئ قانداي؟ قوعامداعئ سوسياليستئك يدةيالار ومئرشةثدئگئنئث تاؤةلسئزدئكتئث نئعايؤئنا قانشالئقتئ قاتةرلئ؟ «ايقئن» گازةتئ ساؤالدارئنا اكادةميك، فيلوسوفيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور عاريفوللا ةسئم جاؤاپ بةرةدئ.

- لةنين بةينةسئنئث ذمئتئلؤئ بئلاي تذرسئن، سوثعئ كةزدة ونئث ةل اراسئنداعئ تانئمالدئلئعئ ارتا ءتذسئپتئ. رةسةيلئكتةر جذرگئزگةن ساؤالناماعا قاراعاندا، كورشئ ةلدئث 40 پايئزئ لةنينگة وث كوزقاراستا ةكةن. ءتئپتئ جاقئندا الماتئدا ءبئر حالئقارالئق كونفةرةنسيادا لةنيننئث رؤحئن «شاقئرئپ»، قازاقستاندئق بذقارالئق اقپارات قذرالدارئ ونئث كةثةس وداعئنئث بولاشاعئن بولجاعانئن جارئسا جازدئ... سوندا بذرئنعئ كةثةس ةلدةرئ يليچتئ ءجيئ ةسكة تذسئرة باستاؤئنئث سئرئ نةدة؟

- لةنين تؤرالئ ميفتئ وزگةرتةتئن ؤاقئت جةتتئ. ذستازئم حاكئم اباي ايتئپ ةدئ: «قايعئ شئعار ئلئمنةن». لةنين عاسئرلار بويئ حالئقتاردئث قالئپتاسقان ءومئر ءسذرؤ جذيةسئن ءتذپ-تامئرئمةن بذزئپ، تةرئسكة شئعارئپ، اسا قاتةرلئ ءئلئم جاساعان ادام. لةنين باستاعان بولشةأيكتةر پارتياسئ ورئس، ؤكراين، قازاق، وزبةك جانة باسقا كةثةس وداعئنا كئرگةن حالئقتارعا اپات، قاسئرةت اكةلدئ.

ءبئرئنشئ قاسئرةت - كةثةس وداعئ قذرامئنا كئرگةن حالئقتار قئرئلدئ. كةثةستئك كةزةثنئث سولاقاي الاپات ساياساتئ (پرولةتاريات رةأوليؤسياسئ، ونئث ديكتاتؤراسئ) بولماعاندا ورئس حالقئ قازئر 100 ميلليون ةمةس، 300 ميلليون بولار ةدئ.

قازاقتار شة؟ 1913 - جئلئ احمةت بايتذرسئنوأ: «الحامدؤليللاحي، قازاق 6 ميلليونبئز!» دةگةن. ال 1959 - جئلئ ساناق كةزئندة 2 ميلليون 600 عانا قازاق قالعانئ ءمالئم بولدئ. سوندا ءوسئمدئ ايتپاعاننئث وزئندة، 3 ميلليوننان استام قازاق قايدا كةتتئ؟ ةندئ 40-50 ميلليوننئث ورنئنا قازئر 11 ميلليون قازاق بولئپ وتئرمئز. قازاق حالقئ داپ وسئنداي قاسئرةتتئ ءوز تاريحئندا ةشقاشان باستان كةشئرمةگةن!

ةكئنشئدةن، حالئقتئث قايماعئ - بايلارئ، وقئمئستئلارئ اتئلئپ، جةر اؤدارئلئپ، دذنية-مذلئكتةرئ تارتئپ الئنئپ، تاركئلةندئ. قالعان قاراپايئم حالئققا «قازاق بولئپ ءومئر ءسذرؤ قاتة، قازاق ءتئلئ كةرةك ةمةس» دةگةن ذعئمدئ ساناعا سئثئرؤگة تئرئستئ. ول 70 جئلدئق تاريحي مةرزئمدة «ناتيجةلةر» بةردئ. حالقئمئزدئث ءبئر پاراسئ قازاق بولؤدان ئرگةسئن اؤلاق سالئپ، تؤعان تئلئنةن جةرئنئپ، ورئس تئلئنةن «ولسة» ارئلار ةمةستةي كذيگة ءتذستئ. بذعان كئم كئنالئ؟ لةنين باستاعان ساياسات، ءئلئمئ، يدةولوگياسئ.

جاقئندا استاناعا جاقئن جةردةگئ «الجير» مذراجايئنا ارنايئ بارئپ، ماگيسترانتتارعا ءدارئس وقئدئم. بولشةأيزم ءئلئمئنئث بةتپةردةسئن اشؤ. ساياساتقا ةش قاتئسئ جوق بةيكذنا ايةلدةردئث، انالاردئث، ولاردئث بالالارئنئث قانداي جازئعئ بار ةدئ؟! ءبئراق بولشةأيزم اكةلگةن وراسان قايعئ-قاسئرةتكة قاراماستان، لةنين جايلئ كوممؤنيستئك يدةولوگيا قالئپتاستئرعان ميفتئك كوزقاراستئث ءالئ سانامئزدان كةتپةي تذرعانئنا تاثعالامئن.

- ءالئ كذنگة دةيئن قازاقستاندا لةنين اتئنداعئ كوشةلةر، كينوتةاترلار، ةسكةرتكئشتةر بار ةكةنئ راس...

- قازئرگئ كوممؤنيستةر لةنيندئ يدةال سانايدئ. بذل - تاؤةلسئزدئككة قاؤئپتئ جاعداي، سانا تازارمايئنشا، تاؤةلسئزدئك بةرئك بولماق ةمةس. «كوممؤنيستةر - تازا ادامدار»، «سوسياليزم - ئزگئ قوعام» دةگةن وي سانامئزدان كةتپةي تذر. ولاردئث سيمأولئ - لةنين، دةمةك، ناعئز تازالئقتئث نة ةكةنئن اجئراتا الماي تذرعان جاعدايئمئز بار.

نةگة قذلدئق سانادان ارئلا الماي وتئرمئز؟ ويتكةنئ ءبئز ءبئر نارسةنئ جاساعان جوقپئز: تاؤةلسئزدئك جئلدارئ، ايتالئق، العاشقئ جئلدارئ بولشةأيزمدئ قازاق حالقئنئث تاريحئنداعئ ةث ءبئر قاسئرةتتئ، قايعئلئ، زالالدئ جئلدار ةكةندئگئن ايتئپ، ساياسي باعا بةرؤئمئز كةرةك ةدئ. تاؤةلسئزدئك دةگةننئث ءوزئ - بولشةأيستئك، كوممؤنيستئك، سوسياليستئك رةجيمنةن ارئلؤ. تاؤةلسئزدئك دةگةن ةركئندئك ةمةس پة؟! بالتئق ةلدةرئندةگئدةي بولشةأيزمنئث بةتپةردةسئن اشئپ تاستامادئق. ءبارئ ارالاسئپ كةتتئ. بيلئككة، عئلئمعا، ساياساتقا كوممؤنيستةر دة، سوسياليستةر دة، ذلتشئلدار دا، پاتريوتتار دا، ءبارئ-ءبارئ ءسئثئپ كةتتئ دة، شةشؤشئ ئستةر تئزگئنئ «ةسكئ كادرلار» قولئندا قالدئ.

مئنةكي، جةثئس مةيرامئ كةلة جاتئر. اكةم سوعئستان مذگةدةك بولئپ ورالدئ، ةكئ ءئنئسئ قازا تاپتئ. اكةم ايتؤشئ ةدئ 9 - مامئر جاقئنداعاندا: «قالاي تويلايسئثدار؟ بذل سوعئستا قئرئلئپ قالمادئق پا؟!» دةپ. ءاسئلئ، بذل - مةيرام ةمةس، قذربانداردئ ةسكة الؤ كذنئ.

ءبئزدئث اؤئلدا سةيئتقازئ دةگةن كئسئ سوعئستا تذتقئنعا تذسكةن ةكةن، سول ءذشئن ءومئر بويئ قورلئق كورئپ ءوتتئ. ذنةمئ ودان جاؤاپ الئناتئن، اقئرئ «شةتةل تئثشئسئ» دةگةن كذدئكپةن دذنيةدةن ءوتتئ. ءبئر كذنئ ذيگة كةلئپ اكةمة: «بذلاي ازاپ كورگةنشة، اتئلئپ ولگةنئم ارتئق پا ةدئ؟» دةگةنئ ةسئمدة. بولشةأيكتةرگة راقئمشئلئق جات. سوعئستا تذتقئنعا تذسكةندةرگة ةش راقئمشئلئق جاسالمادئ. وسئ ماسةلةلةردئ سانادا سارالاپ الماي، «سوسياليزم دذرئس ةدئ» دةگةن پئكئرلةردئث ينتةرنةتتة، باسئلئم بةتتةرئندة جيئلةپ كةتؤئ وكئنئشتئ.

- وتكةن ايدا قاراعاندئدا كةثةس وداعئن كوكسةپ، ميتينگ وتكئزئلدئ. كةيبئر كورشئ مةملةكةتتةردة دة لةنين ةسكةرتكئشئ ماثئندا نارازئلئق شارالارئ جاسالؤدا. بالكئم، سوسياليستئك يدةيالاردئ جانداندئرؤ بةلگئلئ ءبئر ساياسي توپتارعا قاجةت شئعار؟ ءتئپتئ سول يدةيالاردئث ومئرشةثدئگئنة مذددةلئ سئرتقئ كذشتةر دة بار بولار؟

- رةسةي - پؤشكين، لةرمونتوأ، تولستويئ بار تاماشا ةل. ءبئراق جيرينوأسكيي، پروحانوأ، زيؤگانوأتاردئث ساياساتتارئ - ورئس حالقئنئث دئتتةگةنئ ةمةس. بذرئنعئ كوممؤنيستةردئث اتتان تذسپةؤئ سانانئ قايتا جاثعئرتپادئ. بار ءذمئتئمئز - جاستاردا.

- جاقئندا ءبئر جاس قازاق جئگئتئ مةن ؤكرايندئق ازاماتتئث ورئس ءتئلئنئث ءوز ةلدةرئندةگئ ورنئنا قاتئستئ قاراما-قايشئ پئكئرلةرئن ةستئپ قالدئم. سوندا قازاق ازاماتئ ورئس ءتئلئنئث قازاقستاندا ورنئ بولةك ةكةندئگئن، ونئث بذرئننان قازاقتئث بئلئمدئلةرئنئث ءتئلئ رةتئندة قالئپتاسقانئن ايتئپ وتئر... انا ءتئلئمئزدئث ءالئ كذنگة دةيئن قوعامدا تولئق مويئندالماؤئنئث ءبئر سةبةبئ تاعئ سول سانادا قاسارئسقان كةثةستئك ستةرةوتيپتةردة جاتقان جوق پا؟

- ارينة، قازاق ءتئلئن تئعئرئققا اكةلگةن - زيالئ قاؤئمنئث جذمئسئ. ويتكةنئ ولاردئث دةنئ سول كةثةستئك كةزةثدة جاقسئ ءومئر سذرگةندةر. قازاق «ذيادا نة كورسة، ذشقاندا سونئ ئلةدئ» دةگةندةي، بالالارئنئث ذيلةرئندة ةستئگةندةرئ سانالارئنا ءسئثئپ، وزگة توسئن ءسوز ايتئلسا، قابئلداي المايدئ. ةكئنشئ جاعئنان، قاراپايئم حالئقتئث اراسئندا دا سوسياليزم كةزئندة «ءئشئپ-جةمئمئز مول بولئپ ةدئ» دةپ اثسايتئندار تابئلادئ. ول - ةرئنشةكتئث پسيحولوگياسئ، سونئث ناتيجةسئ، كةثةستئك زاماننان قالعان «بئرةؤ اسئراسئن» دةگةن توعئشارلئق سانانئث كورئنئسئ. سانا اعئندئ سؤ سياقتئ، ةگةر ول تذنئپ قالسا، قوعامدا توقئراؤ باستالماق.

- كةثةستئك داؤئردةن قالعان ميفتةردئث، ستةرةوتيپتةردئث ساقتالؤئ قانشالئقتئ قاؤئپتئ؟

- تاؤةلسئزدئك - ةركئندئك. ةركئندئك ءذشئن ادامنئث بةلسةندئلئگئ قاجةت. ةل تاؤةلسئز بولؤئ ءذشئن ءاربئر ادام تاؤةلسئزدئككة، ياعني سانا ةركئندئگئنة ذمتئلماسا، قايداعئ تاؤةلسئزدئك؟

- راسئندا دا، كورشئ مةملةكةتتةردةگئ وقيعالاردئ تالقئلاؤ بارئسئندا: «باسقا ةلدئث قذرامئندا بولعاندا تذرعان نة بار؟ قايتا ولاردا زةينةتاقئ جوعارئ، تذرمئسئ ءتاؤئر، جولدارئمئزدئ جوندةپ بةرةدئ» دةگةن پئكئرلةردئ ةستئپ، ينتةرنةتتةن دة كةزدةستئردئك.

- سانانئ وزگةرتؤ وتة اؤئر. وعان جذيةلئ جذمئس جاساؤ كةرةك.جذيةلئ جذمئس جاسايتئن ادامداردئث سانالارئ ةسكئ قالئپتا بولسا، نة ايتپاقپئز؟ سوسياليزمنةن تولئق ارئلماي، تاؤةلسئزدئككة بئردةن ةنئپ كةتتئك. سوسياليستئك جذية كذيرةگةندة كةيبئر زيالئ ادامدار بذرئنعئ يدةيالارئن تاستاي سالئپ، تاؤةلسئزدئك «ارباسئنا» وتئرا سالدئ. سوسياليزم تذرمئسئنان، يدةولوگياسئنان تازارماعاندئقتان، ءبارئ ارالاسئپ كةتتئ. ال كورشئ ةلدةردةگئ سوثعئ وقيعالار قازئرگئ جاعدايعا «ماي قذيعانداي» بولدئ. ويتكةنئ مذنئ كوتةرئپ وتئرعاندار - سوسياليستئك باعئتتاعئ ادامدار. لةنين ةسكةرتكئشئن العئزباي، ولاردئث قاسئندا ميتينگئلةردئث ءوتؤئ - قاؤئپتئ جاعداي.

- ايتقانداي-اق، جاقئندا دونةسك وبلئسئندا بئر ادام لةنيننئث ةسكةرتكئشئن الئپ تاستاؤدئ تالاپ ةتئپ، وعان «لةنين - قذدايدئث جاؤئ» دةپ سيامةن جازعانئ ءذشئن ايئپپذل تولةگةنئن وقئعان ةدئم. جالپئ، كةثةستئك سيمأوليكانئ قئزعئشتاي قورعاپ جاتقان سوسياليستئك سانادان قالاي ارئلامئز؟

- وسئ سانادان كةتؤ ءذشئن باسئلئم بةتتةرئندة، عئلئمي ةثبةكتةردة لةنين، ستالين، ماركس سياقتئ تذلعالاردئث ادامزات تاريحئندا، اسئرةسة، قازاق تاريحئنداعئ ورنئن انئق كورسةتؤئمئز شارت. بايلارئمئزدئ، زيالئلارئمئزدئ قذرتقان كئمدةر؟ قارا حالئق نةدةن قئرئلدئ؟ وسئنئ انئق كورسةتئپ، بارلئق جةرلةردة اثگئمة وتكئزگةن ءجون. قازئر قاراساثئز، ذلتتئق قذندئلئقتارئمئز جايلئ ورئستئلدئ باسئلئمدار ايتپايدئ. ال بئزدة ورئستئلدئ ازاماتتار كوپ. مةكتةپ، جوعارئ وقؤ ورئندارئنداعئ وقؤلئقتاردا ءالئ دة ةسكئ تذسئنئكتةر، ذعئمدار سول قالئپتا ءورئپ ءجذر. ولاردئ قايتا قاراؤ قاجةت. بذل باعئتتا جذيةلئ، ناتيجةلئ جذمئستار كةرةك.

ةكئنشئ جاعئنان، حالقئمئزدئث رؤحئن كوتةرةتئن شارالار ماثئزدئ. باتئرلارئمئزدئ، جئراؤلارئمئزدئ، بيلةرئمئزدئ، ادةت-عذرئپتارئمئزدئ ناسيحاتتاعانئمئز دذرئس. بذل باعئتتا الةمنئث باسقا ةلدةرئ، ماسةلةن، اعئلشئندار، نةمئستةر، فرانسؤزدار، جاپوندار، قئتايلار نة ئستةؤدة؟ بذرئننان ةل بولئپ قالئپتاسقان مةملةكةتتةردةن ذلگئ الؤئمئز كةرةك.

ذلتتئق سانا نئعايعان كةزدة عانا سوسياليستئك ميفتةر مةن ونئث وتئرئكتةرئنةن تولئق ارئلا باستايمئز.

- سذحباتئثئزعا راقمةت!

«ايقئن»

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى