الدانعان اقجارقئن قئز قئتاي تذرمةسئنة قالاي ءتذستئ؟
استانا. قازاقپارات - تاس تاعاننئث سئز، كذلئمسئ ءيسئ قولقانئ قابادئ.
«ءذپ» ةتكةن سامال كئرمةيتئن، تاس-تذنةك بولمة.
تةرةزة دةيتئندةي تةرةزة دة جوق، سئعئرايعان تةسئكتةن تذسكةن جارئق تا ساراث: ءالسئز، نذرسئز.
بذل - سوتقا دةيئنگئ سوقاباس تذنةيتئن، قئلمئسكةردئث اق-قاراسئ انئقتالعانشا، تذلعاسئ ايقئندالعانشا جاتاتئن ؤاقئتشا ورئن.
مذنئ جةرگئلئكتئ جذرت «ماستئث ءذيئ» دةسة، ةندئ بئرةؤلةر «ايئقتئرعئشتئث اپانئ» دةيدئ ةكةن. ولاي ايتاتئن سةبةبئ، بذل قالانئث كذنئ دة، ءتذنئ دة تئنئمسئز. ميداي قايناعان الئپ شاهاردا ءبئر كذندة بئرنةشة مئث ادام قئلمئسقا شاتئلئپ، بئرنةشة ءجذز قارالئ كئسئ قارا باسئپ، وسئ «تذراققا» ءتذسئپ جاتادئ.
بذل «تذراقتئث» اتئ - تةرگةؤ يزولياتورئ. ال قذمئرسقانئث يلةؤئندةي قايناعان مئنا قالا - گؤاثجؤ. گؤاثجؤ قئتاي تئلئندة توعئز جولدئث تورابئ دةگةن ماعئنانئ بةرةدئ ةكةن. قالا قئتاي تةثئزئنة سذعئنا قونعان، ازيانئث مذحيت ارقئلئ ةؤروپاعا شئعار ءبئر جولئ. ذيلةرئ كوك تئرةگةن، تةثئز بةن قذرلئق كئندئكتةسكةن شاهاردئث ءبئر قاپاسئندا قازاق قئزئ جاتئر.
ايداي ارؤ ءذش ذيئقتاسا دا، كوثئل اينئتار قئتاي كةسپةسئ اثقئعان، اششئ ساثئراؤقذلاقتئث ءيسئ تاناؤدئ جاراتئن مئنا تاس بولمةگة قامالامئن دةپ ةش ويلاماعان شئعار. قئزعالداقتاي قذلپئرئپ تذرعان شاعئندا بذلاي سورلاپ قالامئن دةپ قئز جذرةگئ دة سةكةم المادئ، ءسئرا!
اقجارقئن ءذشئن تاثعاجايئپ قئتاي ةلئن كوزبةن كورؤ بالا جاسئنان بةرگئ ارمانئ-تذعئن، ءبئراق «باسئم ايداؤدا، اياق-قولئم بايلاؤدا بولسئن» دةپ تئلةگةن جوق-تئ. تاس بولمة قوس وكپةسئن قئسئپ، تةمئر توسةك قارا سانئنا باتقان سايئن، بالا ارمانئ اداستئرعانئنا ئشتةي وپئنادئ. وكئنئش وزةگئن ورتةگةن سايئن، قيال شئركئن سوناؤ قيئرداعئ قئتايدان قازاق دالاسئن ئزدةپ، شارق ذرادئ...
***

اقجارقئن شئمكةنتتئث ماقتارال اؤدانئنا قاراستئ اسئق اتا كةنتئندة تؤعان. ءسابي شاعئ، بويجةتة باستاعان جاستئق داؤرةنئ كئندئك قانئ تامعان سول وثئردة ءوتتئ. ول - ةرعالي مةن زؤحرا ةسئمدئ جاس جذبايلاردئث كوزئن اشئپ كورگةن تذثعئشئ. مةكتةپتئ دة وزات وقئدئ. اسئق اتا كةنتئندةگئ «قاينار» گيمنازياسئن ءبئتئردئ.
2011 - جئلئ قازاق مةملةكةتتئك قئزدار پةداگوگيكالئق ؤنيأةرسيتةتئنئث فيلولوگيا فاكؤلتةتئنة ءتذستئ. وقؤ قؤعان مئثداعان زامانداستارئنئث قاتارئندا «اقجارقئن تذرلئباي» دةگةن مذنئث ةسئمئ تذردئ. ءبئراق اقئلئ بولئمگة... مذنئث ءبارئ كوزدئث اشئپ-جذمعانشا وتكةن بالالئقتئث قام-قايعئسئز شاعئ بولاتئن. الايدا نةبارئ ون جةتئ جاسئندا اثئز قالا الماتئعا تابانئ تيگةن قئزدئث ءومئر جولئ دا، ءوزئ دة وزگةرة باستادئ. الماتئ مةن اسئق اتاداعئ ءومئردئث مذلدة ذقسامايتئنئن قئز جذرةگئ سول كذنئ-اق سةزدئ.
ارؤ قالانئث قئزئعئ مول ةكةن، كةنتتةگئدةي كافة، رةستوران دا كةم ةمةس. تاياق تاستام جةردة بازار، قولسوزئم جةردة ءزاؤلئم-ءزاؤلئم ساؤدا سارايلارئ مةن ويئن-ساؤئق وتاؤلارئ تذر. تذنگئ كلؤب، رةستوران دةگةندةرئث تاؤلئك بويئ تئنئم المايدئ. ول وسئنئ كورگةندة، جذماققا كئرگةندةي كذي كةشتئ. ءبئراق كامةلةت جاسقا تولعانشا، بذل «جذماقتئث» ءبارئ اقشاعا ساتئلاتئنئن ايةل جذرةگئ سةزبةگةن-دئ. اكة مةن شةشةنئث قاسئنداعئ بالعئن شاعئندا تيئن-تةبةننةن تارئقپايتئن-دئ. ال الماتئ ايالايتئن انانئث، ماپةلةيتئن اكةنئث الاقانئ ةمةس ةكةن. مذنداعئ تئرشئلئك «كوك قاعازعا» بايلانعان.
***
اقجارقئن قاتارئنان وزئق-تذعئن. ؤنيأةرسيتةت قابئرعاسئندا دا سول وزئقتئعئمةن كوزگة ءتذستئ. ذستازدارئ مةن بئرگة وقيتئن قئزداردئث ئقئلاسئنا بولةندئ. سول شةكسئز قذرمةت پةن قوشةمةت جاس قئزدئث بويئنا جةلئك بئتئرمةسئ بار ما. ول قاتارئنان قالماي كيئنئپ، تةثئنةن قالماي قئدئرؤدئ شئعاردئ. اقجارقئن ءذشئن جاتاقحاناداعئ ستؤدةنتتئك قئزئقتان گورئ، ةركئندئك ماثئز الا باستادئ. ول سوندئقتان دا ؤنيأةرسيتةت جاتاقحاناسئندا تذرؤدان باس تارتئپ، پاتةر جالدادئ.
اق قئزدئث ءومئر جولئن باسقا ارناعا بذرعان وسئ پاتةر بولدئ. ول مذندا ءدينا وتةشوأا دةگةن الماتئلئق ءبئر سئلقئممةن بئرگة تذرعان. ءدينا ءبئر رةستوراندا جذمئس ئستةيدئ ةكةن. تذنگئ الماتئنئث «قئزئققا» تولئ ةكةنئن اقجارقئننئث قذلاعئنا قذيا-قذيا سئثئرگةن ول، ونئ دا سول رةستورانعا جذمئس ئستةؤگة شاقئرادئ. بذل جذمئسئ وعان ذنادئ. ويتكةنئ، مذندا كةلةتئندةر ئعاي مةن سئعايلار. شئنئندا، بذل مةيرامحاناداعئ ءومئر مذلدة باسقا-تذعئن. ول ةتئ ذيرةنة كةلة شئققان تةگئن، ءوزئنئث وقيتئن جةرئن جاسئراتئن بولدئ...
***
ءذشئنشئ كؤرستئث قئزئ ءذشئن قازئر الماتئ دا، ونئث تذنگئ ءومئرئ دة تاثسئق بولؤدان قالعان. ويتكةنئ، اقجارقئن مةن ءدينا ءناپاقا تاؤئپ جذرگةن تذنگئ مةيرامحانادا جوني ةسئمدئ نيگةريا ازاماتئ بار ةدئ، ول وث-سولئن تانئپ ذلگةرمةگةن قئزداردئ تاثعاجايئپ شةت مةملةكةتتةرمةن ءتانتئ قئلاتئن. اسئرةسة، جاس قئزدارعا قئتايدئث سان مئث عاسئرلئق تاريحي ورئندارئ مةن بذگئنگئ شئت جاثا ءومئرئ تؤرالئ كوپ ايتئپ ءجذردئ.
جونيدئث ازعئرؤئمةن اقپان ايئندا ءدينا قئتاي اسئپ كةلدئ. ول سول ساپارئندا گؤاثجؤعا بارئپ، ودان ارئ مالايزياعا ءوتئپ قايتئپتئ. الماتئعا كوپ اقشامةن، قئزئل-جاسئل كيئم-كةشةكپةن ورالدئ. ءبئر ذيدة تذرئپ، دوس-قذربئ بولئپ كةتكةن اقجارقئنعا بازارلئق رةتئندة قئمبات ماركالئ كؤرتكا اكةلئپتئ.
«گؤاثجؤ دةگةن تاماشا قالا ةكةن، تئلمةن ايتئپ جةتكئزة المايمئن. ساپارئم ءساتتئ بولدئ. وندا مةنئ جونيدئث اعاسئ كذتئپ الدئ. ءبئر اپتاداي ارمانسئز قئدئرتتئ. سونان سوث باعاسئ بئرنةشة مئث دوللار تذراتئن 5-6 سومكةنئ مالايزياعا جةتكئزئپ بةرؤئمدئ ءوتئندئ. ماعان تاپسئرئلعان جذمئس سول عانا. وتكئزئپ بةردئم. ةسةسئنة، كول-كوسئر اقشامةن قايتتئم. سةن ونداي اقشانئ بذل ومئرئثدة كورمةگةن شئعارسئث! انت ةتةم، سةن كورگةن جوقسئث»، - دةپ تامسانادئ.
قذربئسئنئث كوپ اقشا تاپقانئن ونئث كيئم كيئسئنةن، ءجذرئس-تذرئسئنان دا اثعاردئ. ءتئپتئ ءدينانئث كولئك ساتئپ الامئن دةپ، اپتا سايئن بازار جاعالايتئنئن كورگةندة قئز جذرةگئنة قئزعانئش وتئ مازا بةرمةيتئندئ شئعارعان.
***
ءدينانئث ساپارئنان كةيئن اقجارقئننئث ءتذن ذيقئسئ ءتورت ءبولئندئ. ونئث ذستئنة، اناؤ نيگةريالئقتئث قئتاي ساپارئ تؤرالئ جارناماسئ دا مذنئث ةسئن العان. ءبئر جاعئنان، وقؤئنا تولةيتئن 320 مئث تةثگة اقشاسئ دا قئلقئندئرئپ بارا جاتئر. وسئنئث ءبارئن ويلاعاندا ون توعئز جاستاعئ قئز ءوزئ بارماعان، كورمةگةن ةلگة اتتانئپ-اق كةتكئسئ بار. «ةسةسئنة، مول اقشامةن قايتاسئث» دةگةن قذربئسئنئث ءسوزئ قذلاق تذبئندة.
ءبئر كذنئ ول وسئ ويئن اؤئلداعئ اناسئنا قوثئراؤ شالئپ ايتتئ. اناسئ قئزئنئث بذگئن-ةرتةث جولعا شئعا قالاتئنئن ويلاماعان، بار ايتقانئ: «قئزئم، ميلليارد قئتايدان مالايزياعا كيئم-كةشةك تاسيتئن ءبئر ادام جوق دةيسئث بة. وسئنئث ءتذبئ شيكئ بولماسئن» - دةپ جابا سالعان. ال اقجارقئن اناسئنئث ويئن وزئنشة توپشئلاپ، ونئ قارسئ بولماس دةپ شةشةدئ.
***
3 - ناؤرئز.
قئتاي ساپارئنا تاس ءتذيئن دايئندالعان اقجارقئن اسئق اتاداعئ اكةسئنة قوثئراؤ شالدئ.
- اكة، مةن أيزامدئ اشتئرئپ قويدئم. ةرتةث تاثعئ ساعات 4 تة ذشامئن.
- قايدا ذشاسئث قئزئم؟
- مامام سئزگة ايتپادئ ما، مةن گؤاثجؤعا ذشئپ بارامئن. مالايزياعا ءوتئپ، قايتئپ كةلةمئن.
- قئزئم-وؤ، سةن تذگئلئ، اتا-باباث كورمةگةن قئتايعا قالاي جالعئز-جارئم بارماقسئث؟ بذل نة اثگئمة؟
- اكة، گؤاثجؤدان مالايزياعا قئمبات كيئم-كةشةك الئپ وتةم. بارئ سول عانا.
ودان ارعئ اثگئمةنئث بةرةكةسئ بولمادئ. اكة بايقذس ةش جاماندئق ويلاماعان. «الماتئدا، ذلكةن قالادا ءجذر عوي. ءجون-جوسئقتئ، جاقسئ-جاماندئ بئلةتئن شئعار. وزئنة سةنگةن سوث بارا جاتئر عوي. امان-ةسةن كةلةر» - دةپ قويا سالعان.
***
9 - ناؤرئز
اقجارقئن شةتةلدةن كذندة قوثئراؤ شالئپ تذردئ. بذگئن قئزئنئث قؤانئشئندا شةك جوق سياقتئ، داؤئسئ تذپ-تذنئق. «ماما، ءبارئ جاقسئ، ءبارئ تاماشا. بذگئن مالايزياعا ذشامئن. قذداي قالاسا، كةلةر اپتا ةلگة قايتامئن»، - دةپ ساثق-ساثق ةتةدئ. ذنئنةن بالالئقتئث ةركة، نازئك سئرئ اثعارئلاتئنداي. «اقشاسئ قذرسئن، امان-ساؤ كةلشئ. ءبئز سةنئ ساعئنئپ وتئرمئز» - دةدئ انا جذرةگئ ءبئر نارسةدةن سةزئك العانداي.
بذل قئز بةن اناسئنئث سوثعئ رةت تئلدةسؤئ ةكةن. سول كذننةن كةيئن اقجارقئننان بايلانئس ءذزئلدئ. ءبئراق مذنئ ونئث اناسئ دا، اكةسئ دة جاماندئققا بالاماعان. ءبارئن سابئرمةن كذتپةك.ء بئر كذن ءوتتئ. ةكئ. ءذش. بذگئن ءتورتئنشئ كذن.
قذشاعئندا ءبئر جاستاعئ ءسابيئ بار زؤحرا سةيتئموأا تاث الدئندا تذسئنةن شوشئپ وياندئ. تذسئندة قئزئ بئرةؤدةن شيكئ ةت ساتئپ الئپ جاتئر ةكةن. بذرئن ذلكةن كئسئلةر تذستة كورگةن شيكئ ةتتئ جاماندئققا جورئپ جاتؤشئ ةدئ. بذل سودان ءئش جيئپ قالدئ. الماتئداعئ ءديناعا قوثئراؤ شالدئ. ول دا حابارسئز كةتكةن قذربئسئنا الاثداؤلئ كورئنةدئ. «تاتةي، ءبئز دة قورقئپ جاتئرمئز. ةش حابار جوق. اقجارقئن بذگئن الماتئدا بولؤئ كةرةك ةدئ...» - دةپ ءسوزئنئث اياعئن جذتئپ قويدئ. انا كوثئلئ وسئ ساتتة نئلدةي بذزئلدئ...
***
14 - ناؤرئز
زؤحرا سةيتئموأا قئزئنا ئزدةؤ سالئپ، جان-جاققا شاپتئ. الماتئداعئ ئشكئ ئستةر باسقارماسئنا، اؤةجايعا باردئ. شئققان ءئز بار، كئرگةن ءئز جوق. ودان ارئ سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئنة سذراؤ سالعان. ارادا ءبئر اپتا وتكةندة ولاردان حابار ءتذستئ. سؤئت ءارئ سؤئق حابار.
«قازاقستان ازاماتئ اقجارقئن تذرلئباي گؤاثجؤ اةروپورتئندا تذتقئندالدئ. ول زاثسئز ةسئرتكئ تاسئمالداؤمةن اينالئسقان» - دةلئنگةن جةدةل حابارلامادا. تئلدةي قاعازداعئ جانتذرشئكتئرةرلئك ءماتئندئ وقئعاندا، جاس انانئث قولقا-جذرةگئن بئرةؤ سؤئرئپ العانداي بولدئ...
***
اؤئر تةمئر ةسئك شاقئر-شذقئر ةتئپ، ارةث اشئلدئ. سذستئ قئتاي ساربازئ بذعان بذيرئق بةرئپ، سئرتقا شئق دةپ تذر. ول مذنئ مئلتئعئنئث ذشئمةن جاساعان يشاراسئنان تذسئنگةن. الدئنا ءتذستئ. بئرةؤدئث قذقايئن كورمةگةن قايران ةركئندئك دةسةيشئ، باسئ سالبئراپ، ةكئ ءيئنئ باسئلئپ قالعان. ءبئر ةسئكتةن ةكئنشئ ةسئككة، ودان ءذشئنشئ بولمةگة ءوتتئ. قاثئراعان ءتورت قابئرعادا ةكئ ورئندئق، ءبئر ذستةل عانا تذر. تاعئ دا تةرگةؤ باستالدئ.
- ساعان ةسئرتكئنئ مالايزياعا جةتكئزئپ بةر دةگةن ادام قارئم-قاتئناستارئث قالاي ةدئ؟
- مةن ونئ ءبئرئنشئ رةت كوردئم.
- قئتاي زاثئ بويئنشا شئندئقتئ بذرمالاعانئث ءذشئن دة اؤئر جازاعا تارتئلاتئنئثدئ بئلةسئث بة؟
- ةسكةرتكةنسئز.
- ...
- ةسئرتكئ تاسئمالداؤ مةن ادام ولتئرگةندةرگة ءبئزدئث ةلدة اتؤ جازاسئ بار.
- مةن بئرةؤلةردئث ارانداتؤئنا ءتذستئم عوي. زاثدارئثئز ونئ ةسكةرمةي مة؟
- دالةل-دايةگئث بولماسا، جاعدايئث قيئن.
- مةن قازاقستان ازاماتئمئن. ماعان اتؤ جازاسئ بولمايتئن شئعار؟
- ول قئلمئسئثنئث اؤئر-جةثئلئنة بايلانئستئ.
گؤاثجؤدئث اسپانئ بذلتتئ ما، الدة بيئك-بيئك ذيلةردةن كوكتئث ءجذزئ كورئنبةي مة، كوزتالمادان كذن نذرئ ءالسئز جارئق شاشادئ. اقجارقئننئث بويئ توثئپ، قالتئراپ بارا جاتقانداي...
جاراس كةمةلجان
«جاس قازاق» سايتئ