ءور التاي ةجةلدةن قازاقتئث مةكةنئ

استانا. قازاقپارات - جذثعار قازاق دالاسئن جذيةدةن التاي - تارباعاتاي - ئلة ءوثئرئن باسئپ الدئ دةگةن كذننئث وزئندة ول جةرلةردة قازاقتئث سارقئنشاعئ جذثعارلارمةن بئرگة عذمئر كةشكةن.

ءور التاي ةجةلدةن قازاقتئث مةكةنئ

مئسالئ، قازئرگئ «قذبئنئث قذمئنداعئ»، «بؤرا قذم» اتالاتئن وثئردة كةزئندة جذرگئنشئلةر مةن كئرةلةردئ توسئپ، ءشومئشباي، سابانباي، تذياقباي دةگةن باؤكةسپة بةس اعايئندئلار وتئرعان.

سونئث ءشومئشبايئ تذية كيئكتئث بؤراسئن اتئپ تاستاپ، كيةسئنة قالعاندئقتان، بؤرانئث قؤ باسئنئث كذندئز - ءتذنئ بوزداعان داؤئسئ ءشومئشبايدئ ةسالاث ةتئپ، وتباسئنداعئ قاتئن - بالاسئئ ءولئپ، اقئرئ بذل وثئردةن كوشؤگة ءماجبذر بولادئ، انة وسئ ءوثئر كذنئ بذگئنگة دةيئن «ءشومئشباي»، «بؤرا قذم» اتالئپ كةلةدئ.

 ةكئنشئ: موشقا اؤلية (ءسذيئنباي جانتةكةي سامئرات ةلئنةن) مةركئتتئث بةس ازاماتئن ارنايئ قوناققا شاقئرئپ، «مةنةن كوپ بذرئن جاساعان مةركئت ةلئنئث كارياسئ ءالئم ءبئر اسؤ جاساعان بولاتئن، ول ادام ءوزئمدئ شاقئرئپ الئپ، «سةندةر كذن شئعئس جاققا جول الئثدار» دةپ ارئز - ارمانئن ايتئپتئ، ـــ دةيدئ تذرئمتاي.

- ءبئر جئلدئث الدئندا كةرةي ئشئندةگئ جاراسپاستئقتان سامةنبةت اتانئث اؤئلئنان بارقئ، تذكئباي ةلئنةن جيئرماعا جؤئق ءتذتئن اؤعان، وسئ اؤئل ئشئندة اكةمنئث اعاسئنئث بالالارئ جانباي بالالارئ كةتكةن.



جانباي ءذش جئلدئث الدئندا ماثئراقتا دذنية سالادئ، اؤئپ بارعان ةل ساؤئر، سايقان مةن قئتاي جةرئندةگئ ساؤئردئث اق مذزدئعئندا ةكةن. بذل جةر قازئر تورعاؤئت ئشئندة از عانا اؤئل بولئپ، جةر كةث، يةن جاتئر ةكةن.

تورعاؤئت ةلئنئث كوبئ سول اقمذزداقتئث ار جاعئندا ةكةن، ءوزئم ءبئر جةتئنئث الدئندا بارئپ قايتتئم. وندا تورعاؤئتتئث سويان، ورساق، قارساق رؤلارئ بار ةكةن. بذل جةر الدئثعئ بارعان بارقئ رؤئنا قاراپ تذر ةكةن. بذلار جةر مايئنا 80 باس جئلقئ بةرةدئ ةكةن، سوندئقتان، سول جاققا بئزدة بارساق، ورئس قاپتاپ كةلة جاتقان بذل جاقتئث بئزگة قونئس بولؤئ ةكئتالاي، ـــ دةيدئ.

بةسئك وسئ سوزبةن ساؤئرعا جةر شالئپ كةلسة، ونداي جانئبةك ةلئ ئشئندةگئ وتةيدئث بالاسئ سارسةكة باي، تئنئبةك ءبيدئث اؤئلئ، ساؤئر تذمسئعئنداعئ بذلعئن تورعاؤئتئمةن تامئر بولعان اق توعاناق سياقتئ بايلار بار ةكةن.

وسئ جولئ بةسئك اتامئز ساؤئرعا كةلئپ، ناكؤدئ (ناركةس بذركئتباي ذلئ، يتةلئ رؤئنان) ارعئ بةتكة جئبةرةدئ، ول تورعاؤئتتان تؤعان جيةن بولاتئن، ناركةس ولارعا «بةسئك كوكشة ذلئنئث كةلةتئنئن» حابارلايدئ.  اقتوعاناق بايدان ءذش قئسئراق جئلقئ، سارسةكة بايدان ءذش قئسئراق جئلقئ، بارقئ، تذكئباي ةلئنةن بةس ءجذز باس اقسارباس قوي ايداپ، بايئنكذشئك (موثعذل) ءبئر كيئز ءذي جاساتئپ، اق جامبئ، اق ناردئ قوسا بةرئپ، وسئ قارا ساؤئردئ شئبار كةرةيگة قذتتئ مةكةن ةتكةن.

وسئ جولئ تورعاؤئتتار بةسئككة ةلئك مذيئزئنةن ويئپ جاسالعان ءمور بةرئپ، تذية تابانئنداي قاتيرة ذستاتئپ، «1754 - 1755 - جئلدارئ ساؤئر مذزداعئنئث شئعئس ساؤئر تذمسئعئ، جازئق كولدئث جارئمئ (ذلئثگئر) باتئس كئشئ لاستئ (سارتوعاي وزةنئ) سارتوعاي داراسئ، سارسةكة داراسئ، ورتا قاپشاعاي، مايلئباي ذلئنئث تاؤئ، اياعئ شاشاقتئ قذم، قذنان قوي قاتارلئ وثئرلةرگة دةيئن بةسئك اتامئزعا بولئپ بةرگةن ةكةن. «بةرةرئن بةرئپ، بةسئك العان قارا ساؤئر» دةگةن ءسوز وسئدان قالعان» .

جةمةنةي اؤدانئ تاريحي ماتةريالدار كئتابئ

قاسئم چوث ةستةلئگئنةن

ءذشئنشئ: 1708 - جئلداردان باستاپ، مارقاكول سةمةي ماثئنداعئ قازاقتار جذت جئلدارئ قازئرگئ التاي جةرئنة مال وتارلاتئپ كةلئپ، بارئمتا - سئرئمتامةن دة ءتيئپ - قاشئپ جذرگةن، سولاردئث ءبئرئ توقبؤرا، تابئلدئ دةگةندةردئث موثعذلداردان مال قؤئپ ءجذرئپ، اقئرئ تابئلدئنئث موثعذلدار قولئندا جازئم بولؤئ سئندئ تاريح وسئ حيكايانئث كؤاسئ بولادئ.

ءوندئرقارا، 73 جاستا قوزئباي تئنئباي ذلئ

1983 - جئلئ 1 - ايدئث 13 - كذنئ.

 

 كةرةي مولقئ رؤئنئث اتاقتئ ءبيئ مومئنباي ءبي بذقپاتاي ذلئ

وسپان باتئردئث ءتورت اقئلشئسئنئث ءبئرئ

ءتورتئنشئ: مةنئث قولئمدا 1979 - جئلئ بؤرئلتوعايدا شاياحئمةت جاثگئر ذلئنئث جازعان حاتئ تذر، وندا ءوزئنئث «1958 - 1965 - جئلئ ءذرئمجئ 1 - تذرمةسئندة كوپتةگةن كونةكوز كاريالارمةن كامةرالاس بولعانئن، سوندا مولقئنئث ءبيئ (وسپان باتئردئث ءتورت اقئلشئسئنئث ءبئرئ) مومئنباي دةگةن ادامنئث ءبئر كةثةسئندة: «مانجؤريا ذكئمةتئ جةرگئلئكتئ حالئققا «ةگئن ةگئپ، تئث اشؤ» دةيتئن جارلئعئن تذسئرگةن ءبئر كةزدةردة دابا ءبي (قاراقاس)، قذلي ءتايجئ (مولقئ)، كوكتوعايدئث كذرتئ، سذپتئ وثئرئنةن جةر اشپاق بولسا، وندا مةكةندةنئپ وتئرعان سارجايساث دةگةن ذراثقاي قارسئلئق ءبئلدئرئپ، اقئرئ سارسذمبةدةگئ ؤاكئل اكئم الدئنا بارئپ جذگئنةدئ.

سارجايساث: «بذل ءبئزدئث اتا مةكةنئمئز» دةسة، قذلي ءتايجئ: «سةنةن بذرئن ءبئزدئث اتا مةكةنئمئز» دةپ بوي بةرمةگةن سوث، ؤاكئل اكئم «ايعاق الئپ شئعئثدار» دةگةندة سارجايساث: «وتئرعانئمئزعا بةس ءجذز جئل بولدئ، وعان قادا تئككةن ورئندارئمئز كؤا» دةسة، قذلي توسئرقاپ قالئپ، ارادا ءبئراز ؤاقئتتان كةيئن: «ءبئزدئث ايعاقشئ ةرتةث كةلةدئ، داؤدئ كةشئكتئرة تذرئثئز» دةپ رذقسات الادئ. ةرتةسئ بؤرئلتوعايدان قوسار اتپةن جاثگئردئ الدئرئپ، جاثگئر: «ءورالتايدا بذدان بةس ءجذز جئلدئث الدئندا تذرعان قذستئداعئ «قوزئ كورپةش - بايان سذلؤ» جئرئنداعئ بايان سذلؤدئث قابئرئ بارئن، ئشقئنتئ دةگةن جةردة قوداردئث قابئرئ بارئن ايتقان سوث، ةكئ جاقتان دا، ذكئمةت ادامئنان دا بئرئگئپ، انئقتاؤعا شئعادئ.

سوندا قذستئنداعئ تذية وركةشتئ قوس قابئردئث ماثئندا بايان سذلؤدئث ساؤكةلةسئندةگئ القا - مونشاقتاردئث قالدئعئن ايعاق ةتئپ اكةلةدئ، وسئ القا - مونشاقتان كةزئندة ءئزعذتتئ باتئر الئپ مذراعا ساقتاسا، ءئزعذتتئنئث ذرقئ ايدار، تذمانداردئث ذيئندة ءالئ ساقتاؤلئ ةكةنئن، ءتئپتئ مومئنبايدئث ءوز شةشةسئنئث قولئندا دا وسئ مونشاقتئث بئرةر داناسئ بارئن اثگئمةلةپ بةرئپ، اقئرئ وسئ داؤدا قازاقتار جةثئپ شةشكةنئن ايتادئ» .

1919 - جئلدارئ شينجياث ولكةسئنةن ياث گةنةرال التاي بةتئنة كةلگةندة موثعذل - قازاق اراسئنداعئ داؤدئ شةشؤدة مذنداعئ قازاقتاردئث تاعئ وسئ «قوزئ كورپةش - بايان سذلؤ» جونئندةگئ زاتتئق دةرةكتةرئنة جذگئنسة، ةندئ بئردة تاريحتان قالعان «اؤةلئ بذل التايعا ؤاق كةلدئ، سوثئنان كةرةي - نايمان شذباپ كةلدئ» دةگةن داستان جولئن كولدةنةث تارتئپ، ةجةلدة بذل وثئردة ءامئر دةگةن ؤاق جئگئت پةن سانا دةگةن مةركئت قئزدئث عاشئقتئث حيكاياسئنئث جذلگةسئن كولدةنةث تارتئپ، بذل ءوثئردئث قازاقتاردئث بايئرعئ مةكةنئ ةكةندئگئنة دالةل بولعان.

1983- جئلئ قاؤان ورئنباسار ذلئ 68 جاس،

اعئباي لاؤسا ذلئ، 81 جاس.

بةسئنشئ: 1786 - جئلدارئ قالبادا وتئرعان بايمةمبةت دةگةن ادام اسقان كورةگةن، سذثعئلا ادام ةكةن. «وسئ قئس مذندا جذت بولادئ» دةپ ذزئن سيراقتئ مالدئ تذك قالدئرماي ساؤئر جةرئنة وتكئزؤدئ بذيئرادئ. بايمةمبةت «ايتسا بةكةر ايتپايدئ» دةيتئن ةل، اؤةلئ ساؤئر جةرئنة كةلئپ، وندا قونئستانئپ وتئرعان موثعذلدارعا ات بةرئپ، شاپان جاؤئپ، اعايئنداسئپ ءجذرئپ جايئلئس الادئ دا، قالبادان مالدارئن مذندا اكةلةدئ.

ايتقانداي وسئ قئس قالبادا «قايئث ساؤعان» جذت جئلئ بولئپ، مال ةكةش ادام قئرئلادئ. ايتةؤئر ساؤئرداعئ ذزئن سيراقتئ مالدان ةلگة ازاماتتار ازئق تاسئپ وتئرئپ قانشاما حالئقتئث جانئن الئپ قالعان ةكةن، سودان باستاپ، ةل بايمةمبةتتئث اسقان پاراساتتئلئعئنا مويئنداپ، ونئث ايتقانئن ةكئ ةتپةي، جابال ساؤئرعا ورلةپ جئلئستاي كوشة باستايدئ. بايمةمبةتتئ ةل بولئپ، «ةستئ اعا» دةپ اتاپ، ؤاقئت وتة كةلة «ةساعاسئ» اتانعان ةكةن دةيتئن اثئز بولسا دا شئندئق. 

مئنة بذل اثئز بويئنشا جانتةكةيدئث ءبئر تابئ ةساعاسئدان بةرئ ون ءذش، ون ءتورت اتا بولسا، ءبئر اتانئ جيئرما بةس جاستان دةسةك، ءذش - تورت ءجذز جئلدئث ءجذزئ بولئپتئ، ياعني شامامةن 1714 - جئلدئث مولشةرئ بولادئ.

1981 - جئلئ 70 جاستاعئ راپعات نيعئمةت ذلئ كةزئندة سالئق ءبيدئث اكةلةرئ جؤانعان ذكئردايدان ةستئگةنئن ايتا كةلئپ: «تامام كةرةيدئث اقمئرزانئث ولئمئنة بولا ذركة كوشكةنئ وتئرئك، ول كةزدة كةرةي ذلئقتارئ، قالقا، ةرتئس، ءورالتاي وثئرلةرئندةگئ تؤئستارمةن ءذيئر - ايقاس بولئپ، مال وتارلاتئپ وتئردئ، ءارئ «بايئرعئ قارا جذرتئمئز» دةپ وسئلاي تذمسئقتارئن كوتةرة بةرةتئنئن بئلگةن ابئلاي، جةر اثساعان مالدئث ةشنارسةگة قاراماي توسؤسئز جذرة بةرةتئنئن ةسكةرئپ، جذرةگئندة تؤئپ - وسكةن اتا مةكةنگة دةگةن ساعئنئشئ الئپ ذشئپ تذرعان كةرةيگة: «ةجةلگئ جذرتتارئثدئ ءسوزسئز قايتارئپ الئپ، سوندا قونئستانؤعا تئرئسئثدار» دةپ دةم بةرئپ كةلگةنئن» بذيئرعان ةكةن، ـــ دةيدئ.

1980 - جئلدارئ 73 جاستاعئ قذنياز دةگةن اقساقال ءوز زامانئندا تذرپاننان، قازاقستان جةرئنةن وقئعان، 1962 - جئلئ دذنيةدةن كوشكةن مالگاجدار دةگةن ادامنئث دذنية تاريحئن سويلةپ وتئرئپ، قازاق تاريحئنا توقتالعان ءبئر ورايدا: «كةزئندة وسئ ءورالتايدئ جذثعارلار باسئپ الئپ جاتقاندا مذندا قئرؤار قازاقتار بار ةكةن دة، مذنداعئ ةلدئث حال - جايئ ول جاقتاعئ قانداستارئنا جةتكئزئپ، ءذيئر - ايقاستئعئ ذزئلمةپتئ، ال، جذثعاردان ئعئسقان قانداستارداعئ ةساعاسئ، احئمةتالئ، ايتؤعان سياقتئ ةلدئث اعالارئ مةن باتئرلارئ بذل جاققا ذنةمئ كةلئپ، كةيدة مال وتارلاتئپ كةتئپ تذرعان ةكةن» دةگةنئن دالةلدةيدئ.



كةرةي ةر جانئبةكباتئر كةسةنةسئ، شئعئس قازاقستان

كةرةيدئث جانئبةك باتئرئنان بذرئنعئ جاباي باتئردئث «ةلدئ ءورالتايعا اپارئپ، اتا جذرتتئ جذثعاردان قايتارئپ الؤ» وسيةتئن ايتقانئن تاعئ وسئ مالگاجدار مارقذم ةستةلئگئندة جازا كةلئپ، «وسئنئث ءبارئ ابئلاي حاننئث ورنالاستئرؤئ ةدئ» دةگةن.



كةرةي يتةلئ بذقارباي باتئر

الايدا، بذل كةزدة كةرةي جابال لاپ ةتئپ كوشؤ نيةتئندة بولعان جوق، مئسالئ، كةرةيدئث نوقتا اعاسئ بولعان يتةلئ رؤئنئث باتئرئ ءوز ةلئن ابئلاي حان توبئنا بةلسةنة قوسئپ، جذثعارمةن سوعئستا تالاي رةت كوزگة تذسكةنئمةن، كوشؤگة كةلگةندة شةگئنشةكتةپ، ءوز ةلئن قالبا، سايقان وثئرلةرئنة شوعئرلاندئرا قونسئتاندئرئپ، ةلدئث وسئ وثئردة تذرؤئن، ءورالتايعا تةك سالت باتئرلار اتتانؤدئ بئلدئرةدئ، ءبئراقتا، باسئم ةل اؤا باستاعاندا بذقارباي ةلئ 1860 - جئلعا دةيئن سايقان، قؤتالدا وتئرعاندئقتان، كوگةدايدئ بةيجيثگة اپارؤعا ادام شئعارماي، ءتورت بي سايلاؤدا دا، نوقتا اعاسئ بولعان ةلدئث شوعئرئ كةيئندة قالعانئن دالةلدةيدئ.

1979 - جئلئ، ناسئر، مئقيا، راپعات دةگةن كاريالار اؤزئنان     

 باياحئمةت جذماباي ذلئ

kerey.kz

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى