جذمباق قذبئلئس: ادامزاتتئث قاناتسئز قالئقتاؤئ
استانا.قازاقپارات - ادام بالاسئ ةجةلدةن-اق كوككة كوتةرئلؤدئ، عالامشاردا تئزئلة ورنالاسقان جارئق جذلدئزدار الةمئن زةرتتةپ، بئلگئسئ كةلگةن. ناتيجةسئندة سول ارمانئءئسكة اسئپ، اؤةگة كوتةرئلةتئن نةشة ءتذرلئ وزئق تةحنيكا تذرلةرئن دة ويلاپ تاپتئ.
سونئث ارقاسئندا الةم مةن عالامدئ زةرتتةپ، قول جةتپةستةي سانالعان اسپانداعئ ايعا دا قوندئ.
دةسة دة ادام بالاسئ اؤاعا ةشقانداي قذرئلعئنئث كومةگئنسئز كوتةرئلؤ ماسةلةسئن كذن تارتئبئنةن العان جوق. سةبةبئ ماماندار ادام ساناسئندا جةردئث تارتئلئس كذشئنة قاراما-قارسئ تذراتئن قذپيا كذش بار دةپ ةسةپتةيدئ. ياعني ولار كذندةردئث ءبئر كذنئ ادام ةشتةثةنئث كومةگئنسئز ءوز كذشئمةن كوككة كوتةرئلةدئ دةپ سةنةدئ.
مذنداي مذمكئندئككة وثئمئزدة قول جةتكئزة الماساق تا، تذسئمئزدة قاناتسئز قالئقتاي الادئ ةكةنبئز. ادامنئث قيالئن ذشتايتئن مذنداي سيپاتتاعئ تذستةر اعزاداعئ جاسؤشالاردئث كوبةيؤئ كةزئندة كئرةتئن كورئنةدئ. ويتكةنئ ادام ميئ جاسؤشالاردئث ءوسؤئ ءذشئن دةنةگة ارنايئ گورمون بولةدئ ةكةن. سونئث سالدارئنان ءبئز قيالئمئزعا قانات ءبئتئپ، تذسئمئزدة جذلدئزدارعا ساپار شةگؤگة بولادئ. ال مئنا ومئردة جذلدئزدارعا جةتپةسة دة، جةردئث تارتئلئس كذشئن جةثئپ، اؤادا قالئقتاپ جذرگةن جاندار بار ةكةن. ولاردئث بذل ءتاسئلئن عئلئمدا - لةأيتاسيا دةيدئ. لاتئننان اؤدارئلعاندا - جةثئلدئك دةگةندئ بئلدئرةدئ.
جالپئ، ةرتةگئلةردةگئ ذشقئشتئق قاسيةتكة ية اياقكيئمدةر، سئپئرتقئلار، كئلةمدةر ادام قيالئنان پايدا بولعان. بذل ءوز كةزةگئندة ادامزاتتئث كوكتئ يگةرؤگة دةگةن تالپئنئسئنان تؤعان. وسئنئ ةسكةرگةن عالئم، اةروگيدروديناميكانئث نةگئزئن قالاعان ن.جؤكوأسكي: «ادام ءوز كذشئمةن ةمةس، ساناسئنئث كذشئمةن كوككة كوتةرئلة الادئ» دةگةندئ ايتئپ كةتكةن. راسئندا، عالئمنئث ايتقانئ ايداي كةلئپ، ادام اقئلئنئث ارقاسئندا عئلئمدئ دامئتئپ، كوكتئ يگةردئ. دةسة دة، ماماننئث بذل ءسوزئن تيبةت ءدئندارلارئ تؤرا ماعئناسئندا تذسئنةرئ انئق. سةبةبئ ولاردئث پايئمئنشا، ادام ءوز ميئن تذرمئستئق، ومئرلئك پروبلةمالاردان بوساتقاندا عانا ةثسةسئن تئكتةپ، بيئككة سامعاي الادئ. ياعني سانامئزدئ ارتئق سالماقتان ارئلتساق، كوككة ةركئن كوتةرئلؤگة مذمكئندئك مول ةكةن.
جالپئ، تاريحتا وسئنداي ةرةكشة قاسيةتئمةن ةل كوزئنة تذسكةن 200 دةن استام تذلعا بار ةكةن. ولاردئث كوبئسئ - ءدئن يةلةرئ. ماسةلةن، 1603-1663 - جئلدارئ يتاليانئث كوپةرتينو قالاسئندا تذرعان سوپئ يوسيف دةزانئث 70 رةت اؤادا قالئقتاعانئ جايلئ دةرةكتةر ساقتالعان. سونئمةن قاتار بذل تئزئمدة تةرةزا، يگناتي لويولا، ادولفؤس ليدجوري سئندئ تالاي تاقؤالاردئث ةسئمئ قاتار تذر. كوپشئلئكتئث پئكئرئنشة، ءدئندارلار، تاقؤالار، باقسئلار اؤادا قالئقتايتئن كةزدة مئنا ءومئردئ ذمئتئپ كةلةسئ ءبئر الةمگة وتةدئ.
ءبئراق قاراپايئم ادامداردئث دا كوككة كوتةرئلؤ ءتاسئلئن مةثگةرگةندئگئ بذل ءسوزدئ جوققا شئعارادئ. ماسةلةن، 1833-1886 - جئلدارئ ءومئر سذرگةن شوتلاندئق دةنيةل دؤگلاس حيؤم 100 رةت كوككة كوتةرئلئپ، كوپشئلئكتئ تاثعالدئرعان. ءتئپتئ ءوزئ عانا كوككة كوتةرئلئپ قويماي، جيهازدارئن دا اؤادا قالئقتاتقان. ونئث ذشؤدئ مةثگةرگةنئ سونشالئق، اؤادا ءبئر ورئننان ةكئنشئ ورئنعا جئلدام قوزعالؤدئ دا تةز ذيرةنئپ العان ةكةن. دةنيةلدئث بذل عاجايئبئن كورگةن جاندار ونئث مذنداي كةزدةردة قاتتئ وزگةرة قويمايتئنئن ايتقان. ياعني ول كوپشئلئككة مذنداي ساتتةردة ءوزئنئث نة سةزئپ تذرعانئنا دةيئن جةتكئزئپ وتئرعان دةسةدئ.
1934 جئلئ اعئلشئندئق موريس أيلسون دا يوگا تاسئلئمةن تالاي جئل جاتتئعا ءجذرئپ، ءبئر ناتيجةگة قول جةتكئزگةن. وسئ تاسئلمةن ةأةرةست تاؤئن باعئندئرعئسئ كةلگةن ول، ماقساتئنا ءبئر قادام جاقئنداعاندا قايتئس بولئپتئ. ونئث ذسئك شالعان دةنةسئن الپينيستةر شئث باسئنا جاقئن ماثنان تاؤئپ العان. عالئمدار قيالئ ذشقئر موريستئث مذنداي بيئكتئككة قالاي كوتةرئلگةنئن بئلمةي دال بولعان. ال بؤدديستةر ونئ يوگا ءتاسئلئن تولئق مةثگةردئ دةپ بئلةدئ. راسئمةن دة، ذشئپ جةتپةسة، جولداعئ سان كةدةرگئدةن ول قالاي وتكةن بولار ةدئ؟
سونئمةن قاتار سيقئرشئلار مةن بويئن جئن بيلةگةن ادامدار، مئستاندار دا اؤاعا كوتةرئلة بئلگةن. سيقئرشئلاردئكئ كوبئنة كورةرمةندئ الداؤعا قذرئلاتئن بولسا، ةكئنشئلةرئ ءدئن يةلةرئنئث پايئمداؤئنشا، جئننئث اسةر ةتؤئمةن كوتةرئلةتئن بولعان. ءبئراق بذل ناقتئ تذجئرئم ةمةس. سةبةبئ اؤادا قالئقتاعانداردئث اراسئندا تالاي ءدئندارلاردئث دا بولؤئ ةكئ ذشتئ پئكئر تؤعئزارئ انئق.
نةگئزئ لةأيتاسيا ءوز تامئرئن شئعئس ةلدةرئنةن الاتئن كورئنةدئ. ولاردا دا كوبئنة بذل ءتاسئلدئ تاقؤا جاندار مةثگةرگةن. ماسةلةن، ذندئلئكتةر مةن بؤددا ءدئنئنئث وكئلدةرئ ءدئني سالت-جورالعئلار كةزئندة قذدايلارئنا بارئنشا بةرئلئپ، سونئث سالدارئنان اؤادا قالئقتايتئن بولعان. ءتئپتئ تيبةت تاقؤالارئنا دا بذل ءتاسئل ءذندئستاننان كةلگةن دةگةن دةرةك بار. جالپئ، وسئ جةردئث ةكئ نذكتةسئندة دة ءالئ كذنگة دةيئن بذل ءتاسئل جاقسئ ساقتالعان. ماسةلةن، رةسةي ذلتتار دوستاستئعئ ؤنيأةرسيتةتئنئث شئعئستانؤشئ عالئمئ ا.ماسلوأ تيبةتتئكتةردئث مادةنيةتئ مةن سالت-ءداستذرئن زةرتتةؤگة بارعان ساپارئندا تاثعاجايئپ وقيعانئث كؤاسئ بولعان. «عئلئم جانة ءدئن» جؤرنالئنا بةرگةن سذحباتئندا ول تيبةت دئندارئنئث تابانئ جةرگة تيمةي قوزعالعانئن ءوز كوزئمةن كورگةنئن ايتقان. «بذل عاجايئپقا كوز جةتكئزؤ ءذشئن جةردةن 10 سانتيمةتر بيئكتئككة كوتةرئلگةن تاقؤانئث تابانئنئث استئنا قولئمدئ قويئپ كوردئم» دةيدئ. ياعني ءاربئر قذبئلئسقا عئلئمي تذرعئدا جاؤاپ تابؤعا تئرئساتئن عالئمنئث ءوزئ وسئنداي اثگئمة ايتئپ وتئرعان سوث، ادامنئث قاناتسئز كوككة كوتةرئلؤ مذمكئندئگئ بار ةكةنئن جوققا شئعارا المايمئز.
عالئمنئث بذل كورگةنئن اعئلشئن ساياحاتشئسئ الةكساندرا داأيد-نةةلدئث دة باسئنان وتكةرگةن وقيعاسئ قؤاتتاي الادئ. جيهانكةز قئز چانگ-تانگا ذستئرتئندة ءبئر تاقؤانئث وتئرعان كذيئ ون سانتيمةتر ةمةس، 10 مةترلئك بيئكتئككة كوتةرئلگةنئن كورئپ، ءبئراز تاثدانا قاراپتئ. سوندئقتان دا عالئمدار بذل تاسئلدئث قئر-سئرئن بؤددا ءدئندارلارئ عانا بئلةدئ دةگةن ويدا. بذل ءتاسئلدئ ولار ءوز شاكئرتتةرئنة ذيرةتؤ ارقئلئ وسئ كذنگة جةتكئزگةن.
كوپشئلئكتئث قئزئعؤشئلئعئن تؤدئرعان بذل قذبئلئس ةسكةرؤسئز قالمادئ. 1986 - جئلئ أاشينگتوندا اؤادا قالئقتاؤ شةبةرلئگئمةن ةرةكشةلةنةتئن جاندار اراسئندا جارئس وتكئزئلگةن. بذل وقيعانئ تالاي گازةتتةر جاريالاپ، ءتئپتئ سودان كةيئن فيلم دة تذسئرئلگةن ةكةن. وندا ساناسئن سالماقتان ارئلتا بئلگةن جاندار جةردةن 60 سانتيمةترگة كوتةرئلئپ، اؤادا قالئقتاي وتئرئپ 1،8 مةترگة قوزعالئپ، كوپشئلئكتئ تاثعالدئرئپ ذلگةرگةن. ال 1993 - جئلئ گااگادا ءدال وسئنداي جارئس ءوتئپ، وندا سؤحا چاندرا اتتئ تاقؤا 90 سانتيمةترگة ءبئر-اق كوتةرئلئپ، اؤادا ءذش-ءتورت مينؤت بويئنا ءبئر قالئپتئ ساقتاپ، قالقئپ وتئرعان كورئنةدئ. مئنة، وسئنداي ناقتئ كةلتئرئلگةن دةرةكتةردةن سوث بذل قذبئلئستئ تاعئ دا جوققا شئعارا الماسئمئز انئق.
جالپئ، بذل ءتئلسئمدئ عالئمدار قانشا رةت تذسئندئرؤگة تئرئسقانئمةن، ةش ناتيجة شئقپاعان. جاؤابئن تاپپاعان سوث دا ولار بذعان بولئمسئز نارسة رةتئندة قارايدئ. دةسة دة، كةيبئر زةرتتةؤشئلةر قذپيا قذبئلئستئ عئلئمي نةگئزدة تذجئرئمداؤعا تئرئسقان. ولاردئث پئكئرئنشة، ادام مذنداي كةزدة جةردةن بيوگراأيتاسيالئق ءورئس نةگئزئندة كوتةرئلةدئ. بذل ءورئس ادام ميئ بولةتئن پسيحيكالئق كذشتةن تؤئندايدئ ةكةن. ال امةريكانئث زةرتتةؤشئسئ ةريك بةرگولستئث تذجئرئمداؤئنشا، ادامدار وزگة عالامشارلئقتاردئث ذرپاعئ-مئس. سوندئقتان دا ولار وسئنداي تئلسئم كذشتئث ارقاسئندا جةردئث تارتئلئس كذشئنة قارسئ تذرا الادئ. عالئم ةث باستئسئ گةننئث جادئن جاثعئرتؤ قاجةت، سوندا ادامداردئث بئرةن-سارانئ عانا ةمةس، ءبارئ دة ذشا الاتئن بولادئ دةپ پايئمدايدئ.
وسئلايشا، بذل تذسئنئكسئز جايتقا قاراپايئم جاندار عاجايئپ دةپ قابئلداسا، عالئمدار ءذشئن - جذمباق قذبئلئس. راسئندا، عئلئمي زاثدئلئقتارعا قارسئ كةلةتئن بذل وقيعانئ قالاي تذسئندئرؤگة بولادئ؟ سونداي-اق ادامدئ جةر بةتئنةن قالقئتا وتئرئپ كوتةرةتئن قانداي كذش؟ كةي عالئمدار بذل الاپات كذش ادام ساناسئنئث استارئندا جاتئر دةپ بئلسة، بئرةؤلةر ونئ ادامنان تئس ماتةريا دةپ سانايدئ. ياعني ادام ساناسئنداعئ قاجةتسئز دذنيةلةردةن ارئلئپ بارئپ، سول تئلسئم ماتةريامةن بايلانئس جاسايدئ. تيبةتتئكتةردئث اؤاعا سامعاؤئن دا عالئمدار وسئلاي تذجئرئمدايدئ.
سابينا زاكئرجان قئزئ
«ايقئن»